FYSIOLOGIE VAN DE ZWANGERSCHAP
H1 : PRECONCEPTIEZORG
ALGEMENE BEGRIPPEN
Organogenese orgaanontwikkeling, 1e 6 weken v/d zs
Amennorroe uitblijven menstruatie
Barker hypothese Fetal origin hypothese: De ziekte bij een persoon op latere leeftijd
(> 40j) kan toe te schrijven zijn aan invloeden die deze persoon als foetus ondervonden
heeft.
DOHaD Developmental origins of health and disease
Dutch famine studie Belangrijke studie die het belang van foetale omgevingsinvloeden
onderlijnt
Vruchtbare periode 5 à 6 dagen, de dag van de eisprong, 3 dagen voor en 2 dagen na de
ovulatie
MBV medisch bereide voortplanting
Reproductive life plan reproductief levensplan, voor het stimuleren van koppels
Foliumzuur (vitamine B9) 400 μg per dag, verlaagt risico op neurale buisdefecten met 50%
tot 70%
Neurale buisdefecten ontstaan door het onvolledig sluiten van de neurale buis
PAR Predictive Adaptive Responses: Volgens evolutieleer is er een voordeel als een zich
ontwikkelend organisme de postnatale omgeving kan voorspellen. De foetus kan zich dan al
aanpassen om zijn overlevingskansen te verhogen.
Hypertensie verhoogde bloeddruk
Hypotensie verlaagde bloeddruk
Pre-eclampsie zwangerschapsvergiftiging, hoge bloeddruk en schade aan organen
Dyspareunie pijn bij het vrijen
Dysmenorroe pijnlijke mensturatie
Menarche het tijdstip waarop bij meisjes de eerste menstruatie optreedt
PCOS Poly Cystisch Ovarium Syndroom
Anovulatie geen eisprong
1.1 DEFINITIE PRECONCEPTIEZORG
In proffesionele taal = het geheel aan maatregelen ter bevordering van de gezondheid van de
(aanstaande) moeder en het aanstaande kind die, willen ze effectief zijn, bij voorkeur voor de
conceptie moeten worden genomen.
In mensentaal = dat zijn maatregelen die ervoor zorgen dat de toekomstige baby en de mama, zo
gezond mogelijk zijn. Het is een zorg die gegeven wordt nog voor de bevruchting plaatsvindt.
1
,Onderscheid tussen:
- Individuele preconceptiezorg
- Specialistische individuele preconceptiezorg
- Collectieve maatregelen
1.2 DOEL
1. Fysiologisch verloop van de zwangerschap bevorderen
2. Zorgen voor een goede uitkomst door zo gezond mogelijk aan de zwangerschap te starten
voor iedereen die zwanger wilt worden
Studies tonen aan dat de basis voor minder gunstige zwangerschapsuitkomsten reeds vroeg in de ZS
gelegd wordt, meer bepaald tijdens de organogenese. Vindt plaats dag 17 tot dag 56 na de
bevruchting.
Vaak zijn vrouwen dan nog niet op de hoogte van hun ZS, waardoor prenatale zorg ontbreekt.
BELANGRIJK met preventie te beginnen van zodra koppel zwanger wilt worden
Vanaf de 6e week vd zs voor het 1st op prenatale controle
1.2.1 WAAROM PRECONCEPTIEZORG?
- Vorige eeuw: sterke verbetering in de perinatale gezondheid laatste decennia een
stagnatie als we nieuwe uitdagingen niet preventief aanpakken, gaan we er mogelijk op
achteruit
- 10% vd vrouwen blijft roken tijdens zs
- Vrouwen drinken meer alcohol dan vroeger
o Preventieve aanpak nodig!
- Stijging aantal aangeboren afwijkingen door:
o Stijgende leeftijd moeder
o Epilepsie
o Diabetes
o IVF
Eerste trimester vd zs en vooral de eerste 8 weken zijn van groot belang! Doordat organen
gevormd worden (organogenese) in de eerste 5-10 weken (= 3-8 weken na de conceptie), is het
embryo extra kwetsbaar voor schadelijke invloeden.
2
,Meeste Vlaamse vrouwen raadplegen hulpverlener 6-8 weken amenorroe. Als vrouw dan pas
hoort dat ze best stopt met roken en alcohol, gezonder moet eten + foliumzuur nemen = al te laat
1.2.2 VOOR WIE?
Naar alle vrouwen (en alle koppels) op vruchtbare leeftijd met een zwangerschapswens nu of in de
toekomst.
- tijdig verhoogde risico’s opsporen
- vrouwen noodzakelijke informatie geven
- doorverwijzen naar andere hulpverleners
Uit Nederlands onderzoek blijkt dat alle paren wel één risicofactor hebben waarvoor
preconceptiezorg is aangewezen.
Vrouwen met meest risicovolle leefstijl nemen vaak minst initiatief m.b.t. preconceptionele zorg
1.2.3 DE BARKER HYPOTHESE
= fetal orgigin hypothese
= ziekte bij een persoon op latere leeftijd (> 40j) kan toe te schrijven zijn aan invloeden die deze
persoon als foetus ondervonden heeft
- Verband tussen intra uteriene groei retardatie en hartaandoeningen op middelbare leeftijd
- Gezondheid van individu word bepaald door invloeden in de baarmoeder + invloeden op
het moment van conceptie
1.2.4 DEVELOPMENTAL ORIGIN OF HEALTH AND DISEASE (DOHAD)
Als gevolg van de Barker hypothese ontstond een internationale onderzoeksgemeenschap (DOHad),
die onderzocht verder in welke mate gezondheidsproblemen een vroegere oorsprong kennen.
Dutch famine studie:
- Belangrijke studie die het belang van foetale omgevingsinvloeden onderlijnt
- Regio in Nederland kende in winter van 1944 een grote hongersnood
3
, - Van december 1944 tot april 1945 leefden zijn op een dagelijkse calorieinname tussen 400
en 800 kcal, in juni was calorieinname weer normaal
- Hongersnood was van korte duur, maar had belangrijke gevolgen:
o Zwangere vrouwen tijdens hongersnood bevielen van kleinere baby’s
o Indien hongersnood gebeurde tijdens 1e trimester zs:
Meer kans op persoonlijkheidsstoornissen bij de kinderen
Jongens meer kans op obesitas
o Indien hongersnood gebeurde tijdens laatste trimester zs
Afwijkende glucoseintolerantie bij de kinderen
Jongens minder kans op obesitas
Adult only disease
- Evolutionair zijn we geprogrammeerd om gezond te zijn en lang genoeg te leven tot we ons
voortgeplant hebben => 40 jaar
1.3 DE VRUCHTBARE PERIODE
- Cyclus start op 1ste dag menstruatie, eindigt op de 1e dag vd volgende menstruatie
- Duur cyclus: tussen 21 en 35 dagen
- Ovulatie: +/- dag 14
- Tijdens ovulatie of eisprong stuurt eierstok een gerijpte eicel via de eileider naar de
baarmoeder. Wanneer een man en vrouw geslachtsgemeenschap hebben, komen de
zaadcellen van de man in de vagina vd vrouw en gaan zij op zoek naar de rijpe eicel
wanneer 1 zaadcel hierin slaagt, is de eicel bevrucht
- Eicel kan 24u overleven
- Zaadcel kan 2 à 3 dagen overleven
VRUCHTBARE PERIODE (5d) = Dag van de ovulatie, 3 dagen voor en 1 dag na de ovulatie
• Precieze moment ovulatie moeilijk te bepalen (veel variatie)
• Lange/korte/onregelmatige cyclus = geen perfecte cyclus
-> vruchtbare periode moeilijk met zekerheid te bepalen, kan zelf schommelen bij vrouwen met
regelmatige cyclus
1.4 FERTILITY AWARENESS = VRUCHTBAARHEIDSBEWUSTZIJN
= begrijpen vd vruchtbaarheid en voortplanting en waardoor deze beïnvloed worden, kennis en
inzicht hierover toepassen en erover praten met een partner of zorgverlener
- Wereldwijd: stijging fertiliteitsproblemen
o Hogere leeftijd bij de moeder bij 1ste kind
- Ongeplande zwangerschappen
o = niet voorbereid op zs, en dus leefstijl is niet aangepast
o Geen foliumzuur genomen vergroot risico op kind met neurale buisdefecten
o In Vlaanderen is 20-30% vd zwangerschappen niet gepland
- Piekmoment vruchtbaarheid = 25 jaar
- Zwanger worden lukt minder vlot vanaf 30 jaar
o Medische hulp nodig
4
H1 : PRECONCEPTIEZORG
ALGEMENE BEGRIPPEN
Organogenese orgaanontwikkeling, 1e 6 weken v/d zs
Amennorroe uitblijven menstruatie
Barker hypothese Fetal origin hypothese: De ziekte bij een persoon op latere leeftijd
(> 40j) kan toe te schrijven zijn aan invloeden die deze persoon als foetus ondervonden
heeft.
DOHaD Developmental origins of health and disease
Dutch famine studie Belangrijke studie die het belang van foetale omgevingsinvloeden
onderlijnt
Vruchtbare periode 5 à 6 dagen, de dag van de eisprong, 3 dagen voor en 2 dagen na de
ovulatie
MBV medisch bereide voortplanting
Reproductive life plan reproductief levensplan, voor het stimuleren van koppels
Foliumzuur (vitamine B9) 400 μg per dag, verlaagt risico op neurale buisdefecten met 50%
tot 70%
Neurale buisdefecten ontstaan door het onvolledig sluiten van de neurale buis
PAR Predictive Adaptive Responses: Volgens evolutieleer is er een voordeel als een zich
ontwikkelend organisme de postnatale omgeving kan voorspellen. De foetus kan zich dan al
aanpassen om zijn overlevingskansen te verhogen.
Hypertensie verhoogde bloeddruk
Hypotensie verlaagde bloeddruk
Pre-eclampsie zwangerschapsvergiftiging, hoge bloeddruk en schade aan organen
Dyspareunie pijn bij het vrijen
Dysmenorroe pijnlijke mensturatie
Menarche het tijdstip waarop bij meisjes de eerste menstruatie optreedt
PCOS Poly Cystisch Ovarium Syndroom
Anovulatie geen eisprong
1.1 DEFINITIE PRECONCEPTIEZORG
In proffesionele taal = het geheel aan maatregelen ter bevordering van de gezondheid van de
(aanstaande) moeder en het aanstaande kind die, willen ze effectief zijn, bij voorkeur voor de
conceptie moeten worden genomen.
In mensentaal = dat zijn maatregelen die ervoor zorgen dat de toekomstige baby en de mama, zo
gezond mogelijk zijn. Het is een zorg die gegeven wordt nog voor de bevruchting plaatsvindt.
1
,Onderscheid tussen:
- Individuele preconceptiezorg
- Specialistische individuele preconceptiezorg
- Collectieve maatregelen
1.2 DOEL
1. Fysiologisch verloop van de zwangerschap bevorderen
2. Zorgen voor een goede uitkomst door zo gezond mogelijk aan de zwangerschap te starten
voor iedereen die zwanger wilt worden
Studies tonen aan dat de basis voor minder gunstige zwangerschapsuitkomsten reeds vroeg in de ZS
gelegd wordt, meer bepaald tijdens de organogenese. Vindt plaats dag 17 tot dag 56 na de
bevruchting.
Vaak zijn vrouwen dan nog niet op de hoogte van hun ZS, waardoor prenatale zorg ontbreekt.
BELANGRIJK met preventie te beginnen van zodra koppel zwanger wilt worden
Vanaf de 6e week vd zs voor het 1st op prenatale controle
1.2.1 WAAROM PRECONCEPTIEZORG?
- Vorige eeuw: sterke verbetering in de perinatale gezondheid laatste decennia een
stagnatie als we nieuwe uitdagingen niet preventief aanpakken, gaan we er mogelijk op
achteruit
- 10% vd vrouwen blijft roken tijdens zs
- Vrouwen drinken meer alcohol dan vroeger
o Preventieve aanpak nodig!
- Stijging aantal aangeboren afwijkingen door:
o Stijgende leeftijd moeder
o Epilepsie
o Diabetes
o IVF
Eerste trimester vd zs en vooral de eerste 8 weken zijn van groot belang! Doordat organen
gevormd worden (organogenese) in de eerste 5-10 weken (= 3-8 weken na de conceptie), is het
embryo extra kwetsbaar voor schadelijke invloeden.
2
,Meeste Vlaamse vrouwen raadplegen hulpverlener 6-8 weken amenorroe. Als vrouw dan pas
hoort dat ze best stopt met roken en alcohol, gezonder moet eten + foliumzuur nemen = al te laat
1.2.2 VOOR WIE?
Naar alle vrouwen (en alle koppels) op vruchtbare leeftijd met een zwangerschapswens nu of in de
toekomst.
- tijdig verhoogde risico’s opsporen
- vrouwen noodzakelijke informatie geven
- doorverwijzen naar andere hulpverleners
Uit Nederlands onderzoek blijkt dat alle paren wel één risicofactor hebben waarvoor
preconceptiezorg is aangewezen.
Vrouwen met meest risicovolle leefstijl nemen vaak minst initiatief m.b.t. preconceptionele zorg
1.2.3 DE BARKER HYPOTHESE
= fetal orgigin hypothese
= ziekte bij een persoon op latere leeftijd (> 40j) kan toe te schrijven zijn aan invloeden die deze
persoon als foetus ondervonden heeft
- Verband tussen intra uteriene groei retardatie en hartaandoeningen op middelbare leeftijd
- Gezondheid van individu word bepaald door invloeden in de baarmoeder + invloeden op
het moment van conceptie
1.2.4 DEVELOPMENTAL ORIGIN OF HEALTH AND DISEASE (DOHAD)
Als gevolg van de Barker hypothese ontstond een internationale onderzoeksgemeenschap (DOHad),
die onderzocht verder in welke mate gezondheidsproblemen een vroegere oorsprong kennen.
Dutch famine studie:
- Belangrijke studie die het belang van foetale omgevingsinvloeden onderlijnt
- Regio in Nederland kende in winter van 1944 een grote hongersnood
3
, - Van december 1944 tot april 1945 leefden zijn op een dagelijkse calorieinname tussen 400
en 800 kcal, in juni was calorieinname weer normaal
- Hongersnood was van korte duur, maar had belangrijke gevolgen:
o Zwangere vrouwen tijdens hongersnood bevielen van kleinere baby’s
o Indien hongersnood gebeurde tijdens 1e trimester zs:
Meer kans op persoonlijkheidsstoornissen bij de kinderen
Jongens meer kans op obesitas
o Indien hongersnood gebeurde tijdens laatste trimester zs
Afwijkende glucoseintolerantie bij de kinderen
Jongens minder kans op obesitas
Adult only disease
- Evolutionair zijn we geprogrammeerd om gezond te zijn en lang genoeg te leven tot we ons
voortgeplant hebben => 40 jaar
1.3 DE VRUCHTBARE PERIODE
- Cyclus start op 1ste dag menstruatie, eindigt op de 1e dag vd volgende menstruatie
- Duur cyclus: tussen 21 en 35 dagen
- Ovulatie: +/- dag 14
- Tijdens ovulatie of eisprong stuurt eierstok een gerijpte eicel via de eileider naar de
baarmoeder. Wanneer een man en vrouw geslachtsgemeenschap hebben, komen de
zaadcellen van de man in de vagina vd vrouw en gaan zij op zoek naar de rijpe eicel
wanneer 1 zaadcel hierin slaagt, is de eicel bevrucht
- Eicel kan 24u overleven
- Zaadcel kan 2 à 3 dagen overleven
VRUCHTBARE PERIODE (5d) = Dag van de ovulatie, 3 dagen voor en 1 dag na de ovulatie
• Precieze moment ovulatie moeilijk te bepalen (veel variatie)
• Lange/korte/onregelmatige cyclus = geen perfecte cyclus
-> vruchtbare periode moeilijk met zekerheid te bepalen, kan zelf schommelen bij vrouwen met
regelmatige cyclus
1.4 FERTILITY AWARENESS = VRUCHTBAARHEIDSBEWUSTZIJN
= begrijpen vd vruchtbaarheid en voortplanting en waardoor deze beïnvloed worden, kennis en
inzicht hierover toepassen en erover praten met een partner of zorgverlener
- Wereldwijd: stijging fertiliteitsproblemen
o Hogere leeftijd bij de moeder bij 1ste kind
- Ongeplande zwangerschappen
o = niet voorbereid op zs, en dus leefstijl is niet aangepast
o Geen foliumzuur genomen vergroot risico op kind met neurale buisdefecten
o In Vlaanderen is 20-30% vd zwangerschappen niet gepland
- Piekmoment vruchtbaarheid = 25 jaar
- Zwanger worden lukt minder vlot vanaf 30 jaar
o Medische hulp nodig
4
