Farmacologie
1 INLEIDING FARMACOLOGIE
ONTDEKKING VAN GENEESMIDDEL
Toevalsontdekking: toevallig ontdekking van GM -> AB zo ontdekt
Trial and error: nieuwe synthetische moleculen screenen op mogelijke activiteit bv. antimalariamiddelen
Targeted therapie: GM wordt ontworpen met bewuste kennis van structuur van receptor of eiwit waar GM moet op inwerken
(therapie gericht op 1 specifieke aandoening)
Me too geneesmiddelen: kleine veranderingen aan chemische structuur van gekend GM -> licht gewijzigde farmacokinetiek/
dynamiek => behoren tot zelfde medicatiegroep
Biologische GM: afkomstig van levende organismen -> monoklonale antistoffen, cytokines
Interessante nevenwerking: nevenwerkingen soms interessanter
ONTWIKKELING VAN EEN NIEUW GM
1. Basisonderzoeken en preklinische fase
Zoeken naar mogelijk doelwit voor een bepaalde aandoening en naar moleculen die gunstig effect hebben door doelwit te
beïnvloeden
Voor dat het getest kan worden op mensen -> preklinische studies onderzocht op cellen/ weefsel (in vitro) daarna op dieren (in
vivo)
Gaan onderzoeken toxititeit, carcinogenen, orgaanafwijkingen
Wegen voordelen op tov risico’s -> klinische fase
2. Klinische fasen
Fase 1:
- GM toegedient aan kleine groep(10- 100) gezonde proefpersonen
- Bijwerkingen en toxiciteit onderzoeken
- Dosis- escalatie -> vertrekken van zeer lage en veilige dosis en wordt geleidelijk aan verhoogd om maximaal
getolereerde dosis re bepalen
- Doel: farmacokinetiek, veiligheid en toxiciteit bepalen
- Duurt 1j
Fase 2:
- Groep van 100-tal pt met aandoening/ ziekte waarvoor medicatie ontwikkeld is
- Doel: doeltreffendheid en bijwerkingen verder in kaart gebracht + optimale dosering
- Duurt 2j
Fase 3:
- Grote groep (300- 3000) pt krijgen optimale dosis van GM
- Placebo- gecontroleerd
- Nagaan werking tov al bestaand GM
- Doel: effectiviteit GM+ GM beter dan voorgaande GM
- Duurt 3,5j
,Fase 4: (post marketing fase)
- Voorgeschreven en toegedient aan grote groep pt’en
- Nieuwe/ zeldzame bijwerkingen en lange terijn effecten nauw opvolgen
- Interacties met andere GM onderzocht
FAGG en EMA verantwoordelijk voor geneesmiddelen bewaking (farmacovigilantie) -> veiligheidsprofiel van GM beoordelen
Gemiddeld 12j vooraleer firma GM vergunning krijgt om GM op de markt te brengen
Octooirecht: nieuw GM mag enkel gedurende 8-10j door farmaceutisch bedrjft dat het ontwikkeld heeft op de markt
gebracht worden
Off- label gebruik: GM wordt voor een andere indicatie, doelgroep, toedieningswijze of een andere dosering gebruikt dan
waarvoor goedgekeurd is -> oncologische wereld => dit mag maar arts moet dit goed overwegen + pt moet op de hoogte zijn
van off-label gebruik
WETTELIJKE BELANGEN
Administratieve gegevens van klassiek voorschrift
- Naam, voornaam en adres van voorschrijver
- Naam, voornaamzorgvrager
- Gedagtekende handtekening van voorschrijver
- Einddatum uitvoerbaarheid
Terugbetaald GM:
- Voorschriftmodel regelementair betaald
- RIZIV voorschrijfnummer van voorschrijver vermeld zijn in cijfers en streepjescode
Electronisch voorschrift: -> kan papieren/ digitaal bewijs aan pt gegeven worden => Geen wettelijke waarde -> niet
ondertekend
Apotheek kan electronisch voorschrift ophalen:
- Pt brengt papierenn BEV met RID-code of digitaal
- Op eID -> ophalen van Recip-e
TERUGBETALINGSMODALITEITEN
Terugbetaling van RIZIV (rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering) afhankelijk van vergoedingscategorie van GM,
grootte van verpakking, statuut van verzekerde (gewoon/ verhoogde tegemoetkeming)
Pt betaald enkel het remgeld bij apotheek
A Volledige terugbetaling voor levensnoodzakelijke specialiteiten. Bv bij diabetes/ kanker
B Gedeeltelijke terugbetaling voor therapeutische belangrijke farmaceutische specialiteiten (groten
deels terugbetaald)
C (Cs en Cx) Gedeeltelijke terugbetaling voor geneesmiddelen bestemd voor symptomatisch behandeling
Fa/ Fb Forfaitair bedrag voor levensnoodzakelijke specialiteiten enkel in ziekenhuismilieu
Letter terugbetalingscategorie kan gevolgd zijn door bepaalde tekens -> verwijzen naar noodzakelijk attest van de adviserende
geneesheer van het ziekenfonds voor terugbetaling
2
,VERSTREKKING VAN GENEESMIDDEL
Voorbereiden en toedienen GM = B2 handeling -> mondeling, geschreven of staand order zijn
2 HET GENEESMIDDEL
WERKING VAN GENEESMIDDEL
Causale therapie behandeling met GM die rekening houdt met oorzaak en curatief effect heeft
Profylactische/ preventieve therapie geven van GM om bepaalde aandoeningen te voorkomen
Substitutietherapie ontbrekende stoffen vervangen/ aanvullen
Symptoomtherapie therapie die streeft om symptomen van aandoening aan te pakken zonder oorzaak te behandelen
Palliatieve therapie symptomatisch behandelen maar met oog leven van pt draaglijk te maken. Doel is verlichting van de
klachten -> bij ernstig lijden, laatste stadia van terminale ziekte
Diagnostische behandeling heeft als doel oorzaak van aandoening vaststellen
NAAMGEVING VAN GENEESMIDDELEN
Farmaceutisch specialiteit = GM geproduceerd door farmaceutisch bedrijf
- Merkgeneesmiddel/ referentiegeneesmiddel: elk vooraf bereid GM met unieke naam en unieke verpakking
- Generische geneesmiddel: GM die op de markt komt na octooirecht -> zelfde werkzame stof als merk-GM
Magistrale geneesmiddelen: bereiding die door de apotheker klaargemaakt wordt volgens voorschrift van arts
Voorschrift geneesmiddel: GM waar voorschrift van arts voor nodig is.
Zelfzorggeneesmiddelen/ over the counter producten (OTC- producten): vrij verkrijgbare geneesmiddelen, niet terugbetaald
toedieningsvormen van geneesmiddel
Voorschrift van arts kan:
- Voorschrift op merknaam -> moet dan medicatie van dit merk zijn ->
Geen generisch alternatief => gewone prijs betalen.
Generisch alternatief => prijs doen zakken van merk-GM, als niet gezakt zal pt verschil (supplement) tss 2 producten
betalen
- Voorschrift op stofnaam (VOS):
Pt krijgt altijd een van de 3 goedkoopste GM’n -> indien apotheek deze middelen niet heeft krijgt pt alternatief mee maar
betaald zoals het het goedkoopste is
- Automatisch voorschrijven op stofnaam:
Wanneer arts AB of antimycotica voorschrijft op merknaam -> gesubstitueerd naar goedkoper GM
Indien arts niet substitueren vermeldt bij voorschrift -> niet gesubstitueerd. Mag enkel bij allergie
3
, TOEDIENINGSWIJZEN VAN GENEESMIDDEL
1. Poeder
- Zitten in een zakje en moeten opgelost worden in water. kan ook zijn dat het dient voor uitwendig gebruik (strooipoeder)
of voor inhalatie
2. Tabletten
- Gewone tabletten/ comprimés CO: actief bestanddeel samen mer hulpstoffen (lactose, bicarbonaat,…)
- Dragees: dik omhulsel met veel suiker -> geheel inslikken
- Smelttabletten/ orodispergeerbare tabletten: zacht, poederig en snel oplosbaar i speeksel -> speeksel nadien gewoon
inslikken, geen water nodig
- Bruistablet: oplossen in water -> opletten veel natruim in bruistabletten
- Zuigtablet: lokale werking mond en keelholte door het langzaam oplossen en opzuigen
- Buccale tablet: laten wegsmelten in wangzakje -> onmiddellijk opname in mondslijmvliezen -> snelle werking + geen
firstpasseffect
- Sublinguale tablet: onder tong laten smelten-> onmiddellijk opname in mondslijmvlies -> bloedbaan -> snelle werking +
geen fisrtpasseffect
- Maagsapresistenre tabletten: omhuld -> maag irriterend/ middel zou afgebroken worden in maag en dan werking
verliest. Afgebroken door darmsappen -> actief product pas vrij in darmen
- Tabletten met vertraagde afgifte: actief bestanddeel traag en constante snelheid afgegeven aan plasma -> continue en
contante plasmaspiegel => minder giften nodig, stijging therapietrouwheid (tradonal retard, …)
Pletten van medicatie:
- Als maagsapresistente preparaten: GM vrij in maag en leidt tot irritatie of wordt afgebroken door zuur milieu
- Als GM vertraagde vrijstelling heeft: GM komt in 1 keer vrij -> overdosering en toxisch effect
Bij pt die NPO, maagsonde, … -> vloeibare alternatieven of IV-variant
3. Capsules/ gelules
Omhulsel van gelatine die oplost in de maag. Soms kan je inhoud uithalen en laten oplossen inwater om zo in te nemen
4. Vloeibare toedieningsvormen
- Oplossing = een homogene verdeling van GM in waterige vloeistof
- Siroop: idem oplossing, vaak meer suiker bevattend
- Suspensie: GM fijn vermalen verdeeld in vloeistof -> schudden voor gebruik (medicatie zakt naar bodem)
- Emulsie: mengsel van 2 vloeistoffen (bv. Olie en water -> om niet te scheiden emulgator toegevoegd) -> schudden voor
gebruik
5. Zalf, crème, pasta
- Zalf: Bepaalde hoeveelheid vet/ olie waar GM is vermengd
- Pasta: wanneer medicatie meer dan 50% id van het gewicht
- Crème: mengsel waar olie en water waar stabilisator wordt aan toegevoegd + medicatie
Transdermaal therapeutisch systeem
Pleisters om geneesmiddel continu met dezelfde snelheid aan bloedbaan af te geven -> kan maar gebruikt worden bij een klein
aantal geneesmiddelen
6. Zetpil, klysma
- Zetpil: kegelvormige pil die gemaakt is uit een stof die makkelijk smelt op lichaamstemp. -> rectale toediening
- Klysma/ lavement: plaatselijke en systemische werking
- Schuim: vaak gebruikt bij chronisch inflammatoire aandoeningen -> lokaal werkend GM
7. Implantaten
- Gedurende lange tijd een contante bloedspiegel -> tablet die onder de huid wordt ingebracht -> bij medicatie waar
dagelijks maar enkele microgram van nodig is
4
1 INLEIDING FARMACOLOGIE
ONTDEKKING VAN GENEESMIDDEL
Toevalsontdekking: toevallig ontdekking van GM -> AB zo ontdekt
Trial and error: nieuwe synthetische moleculen screenen op mogelijke activiteit bv. antimalariamiddelen
Targeted therapie: GM wordt ontworpen met bewuste kennis van structuur van receptor of eiwit waar GM moet op inwerken
(therapie gericht op 1 specifieke aandoening)
Me too geneesmiddelen: kleine veranderingen aan chemische structuur van gekend GM -> licht gewijzigde farmacokinetiek/
dynamiek => behoren tot zelfde medicatiegroep
Biologische GM: afkomstig van levende organismen -> monoklonale antistoffen, cytokines
Interessante nevenwerking: nevenwerkingen soms interessanter
ONTWIKKELING VAN EEN NIEUW GM
1. Basisonderzoeken en preklinische fase
Zoeken naar mogelijk doelwit voor een bepaalde aandoening en naar moleculen die gunstig effect hebben door doelwit te
beïnvloeden
Voor dat het getest kan worden op mensen -> preklinische studies onderzocht op cellen/ weefsel (in vitro) daarna op dieren (in
vivo)
Gaan onderzoeken toxititeit, carcinogenen, orgaanafwijkingen
Wegen voordelen op tov risico’s -> klinische fase
2. Klinische fasen
Fase 1:
- GM toegedient aan kleine groep(10- 100) gezonde proefpersonen
- Bijwerkingen en toxiciteit onderzoeken
- Dosis- escalatie -> vertrekken van zeer lage en veilige dosis en wordt geleidelijk aan verhoogd om maximaal
getolereerde dosis re bepalen
- Doel: farmacokinetiek, veiligheid en toxiciteit bepalen
- Duurt 1j
Fase 2:
- Groep van 100-tal pt met aandoening/ ziekte waarvoor medicatie ontwikkeld is
- Doel: doeltreffendheid en bijwerkingen verder in kaart gebracht + optimale dosering
- Duurt 2j
Fase 3:
- Grote groep (300- 3000) pt krijgen optimale dosis van GM
- Placebo- gecontroleerd
- Nagaan werking tov al bestaand GM
- Doel: effectiviteit GM+ GM beter dan voorgaande GM
- Duurt 3,5j
,Fase 4: (post marketing fase)
- Voorgeschreven en toegedient aan grote groep pt’en
- Nieuwe/ zeldzame bijwerkingen en lange terijn effecten nauw opvolgen
- Interacties met andere GM onderzocht
FAGG en EMA verantwoordelijk voor geneesmiddelen bewaking (farmacovigilantie) -> veiligheidsprofiel van GM beoordelen
Gemiddeld 12j vooraleer firma GM vergunning krijgt om GM op de markt te brengen
Octooirecht: nieuw GM mag enkel gedurende 8-10j door farmaceutisch bedrjft dat het ontwikkeld heeft op de markt
gebracht worden
Off- label gebruik: GM wordt voor een andere indicatie, doelgroep, toedieningswijze of een andere dosering gebruikt dan
waarvoor goedgekeurd is -> oncologische wereld => dit mag maar arts moet dit goed overwegen + pt moet op de hoogte zijn
van off-label gebruik
WETTELIJKE BELANGEN
Administratieve gegevens van klassiek voorschrift
- Naam, voornaam en adres van voorschrijver
- Naam, voornaamzorgvrager
- Gedagtekende handtekening van voorschrijver
- Einddatum uitvoerbaarheid
Terugbetaald GM:
- Voorschriftmodel regelementair betaald
- RIZIV voorschrijfnummer van voorschrijver vermeld zijn in cijfers en streepjescode
Electronisch voorschrift: -> kan papieren/ digitaal bewijs aan pt gegeven worden => Geen wettelijke waarde -> niet
ondertekend
Apotheek kan electronisch voorschrift ophalen:
- Pt brengt papierenn BEV met RID-code of digitaal
- Op eID -> ophalen van Recip-e
TERUGBETALINGSMODALITEITEN
Terugbetaling van RIZIV (rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering) afhankelijk van vergoedingscategorie van GM,
grootte van verpakking, statuut van verzekerde (gewoon/ verhoogde tegemoetkeming)
Pt betaald enkel het remgeld bij apotheek
A Volledige terugbetaling voor levensnoodzakelijke specialiteiten. Bv bij diabetes/ kanker
B Gedeeltelijke terugbetaling voor therapeutische belangrijke farmaceutische specialiteiten (groten
deels terugbetaald)
C (Cs en Cx) Gedeeltelijke terugbetaling voor geneesmiddelen bestemd voor symptomatisch behandeling
Fa/ Fb Forfaitair bedrag voor levensnoodzakelijke specialiteiten enkel in ziekenhuismilieu
Letter terugbetalingscategorie kan gevolgd zijn door bepaalde tekens -> verwijzen naar noodzakelijk attest van de adviserende
geneesheer van het ziekenfonds voor terugbetaling
2
,VERSTREKKING VAN GENEESMIDDEL
Voorbereiden en toedienen GM = B2 handeling -> mondeling, geschreven of staand order zijn
2 HET GENEESMIDDEL
WERKING VAN GENEESMIDDEL
Causale therapie behandeling met GM die rekening houdt met oorzaak en curatief effect heeft
Profylactische/ preventieve therapie geven van GM om bepaalde aandoeningen te voorkomen
Substitutietherapie ontbrekende stoffen vervangen/ aanvullen
Symptoomtherapie therapie die streeft om symptomen van aandoening aan te pakken zonder oorzaak te behandelen
Palliatieve therapie symptomatisch behandelen maar met oog leven van pt draaglijk te maken. Doel is verlichting van de
klachten -> bij ernstig lijden, laatste stadia van terminale ziekte
Diagnostische behandeling heeft als doel oorzaak van aandoening vaststellen
NAAMGEVING VAN GENEESMIDDELEN
Farmaceutisch specialiteit = GM geproduceerd door farmaceutisch bedrijf
- Merkgeneesmiddel/ referentiegeneesmiddel: elk vooraf bereid GM met unieke naam en unieke verpakking
- Generische geneesmiddel: GM die op de markt komt na octooirecht -> zelfde werkzame stof als merk-GM
Magistrale geneesmiddelen: bereiding die door de apotheker klaargemaakt wordt volgens voorschrift van arts
Voorschrift geneesmiddel: GM waar voorschrift van arts voor nodig is.
Zelfzorggeneesmiddelen/ over the counter producten (OTC- producten): vrij verkrijgbare geneesmiddelen, niet terugbetaald
toedieningsvormen van geneesmiddel
Voorschrift van arts kan:
- Voorschrift op merknaam -> moet dan medicatie van dit merk zijn ->
Geen generisch alternatief => gewone prijs betalen.
Generisch alternatief => prijs doen zakken van merk-GM, als niet gezakt zal pt verschil (supplement) tss 2 producten
betalen
- Voorschrift op stofnaam (VOS):
Pt krijgt altijd een van de 3 goedkoopste GM’n -> indien apotheek deze middelen niet heeft krijgt pt alternatief mee maar
betaald zoals het het goedkoopste is
- Automatisch voorschrijven op stofnaam:
Wanneer arts AB of antimycotica voorschrijft op merknaam -> gesubstitueerd naar goedkoper GM
Indien arts niet substitueren vermeldt bij voorschrift -> niet gesubstitueerd. Mag enkel bij allergie
3
, TOEDIENINGSWIJZEN VAN GENEESMIDDEL
1. Poeder
- Zitten in een zakje en moeten opgelost worden in water. kan ook zijn dat het dient voor uitwendig gebruik (strooipoeder)
of voor inhalatie
2. Tabletten
- Gewone tabletten/ comprimés CO: actief bestanddeel samen mer hulpstoffen (lactose, bicarbonaat,…)
- Dragees: dik omhulsel met veel suiker -> geheel inslikken
- Smelttabletten/ orodispergeerbare tabletten: zacht, poederig en snel oplosbaar i speeksel -> speeksel nadien gewoon
inslikken, geen water nodig
- Bruistablet: oplossen in water -> opletten veel natruim in bruistabletten
- Zuigtablet: lokale werking mond en keelholte door het langzaam oplossen en opzuigen
- Buccale tablet: laten wegsmelten in wangzakje -> onmiddellijk opname in mondslijmvliezen -> snelle werking + geen
firstpasseffect
- Sublinguale tablet: onder tong laten smelten-> onmiddellijk opname in mondslijmvlies -> bloedbaan -> snelle werking +
geen fisrtpasseffect
- Maagsapresistenre tabletten: omhuld -> maag irriterend/ middel zou afgebroken worden in maag en dan werking
verliest. Afgebroken door darmsappen -> actief product pas vrij in darmen
- Tabletten met vertraagde afgifte: actief bestanddeel traag en constante snelheid afgegeven aan plasma -> continue en
contante plasmaspiegel => minder giften nodig, stijging therapietrouwheid (tradonal retard, …)
Pletten van medicatie:
- Als maagsapresistente preparaten: GM vrij in maag en leidt tot irritatie of wordt afgebroken door zuur milieu
- Als GM vertraagde vrijstelling heeft: GM komt in 1 keer vrij -> overdosering en toxisch effect
Bij pt die NPO, maagsonde, … -> vloeibare alternatieven of IV-variant
3. Capsules/ gelules
Omhulsel van gelatine die oplost in de maag. Soms kan je inhoud uithalen en laten oplossen inwater om zo in te nemen
4. Vloeibare toedieningsvormen
- Oplossing = een homogene verdeling van GM in waterige vloeistof
- Siroop: idem oplossing, vaak meer suiker bevattend
- Suspensie: GM fijn vermalen verdeeld in vloeistof -> schudden voor gebruik (medicatie zakt naar bodem)
- Emulsie: mengsel van 2 vloeistoffen (bv. Olie en water -> om niet te scheiden emulgator toegevoegd) -> schudden voor
gebruik
5. Zalf, crème, pasta
- Zalf: Bepaalde hoeveelheid vet/ olie waar GM is vermengd
- Pasta: wanneer medicatie meer dan 50% id van het gewicht
- Crème: mengsel waar olie en water waar stabilisator wordt aan toegevoegd + medicatie
Transdermaal therapeutisch systeem
Pleisters om geneesmiddel continu met dezelfde snelheid aan bloedbaan af te geven -> kan maar gebruikt worden bij een klein
aantal geneesmiddelen
6. Zetpil, klysma
- Zetpil: kegelvormige pil die gemaakt is uit een stof die makkelijk smelt op lichaamstemp. -> rectale toediening
- Klysma/ lavement: plaatselijke en systemische werking
- Schuim: vaak gebruikt bij chronisch inflammatoire aandoeningen -> lokaal werkend GM
7. Implantaten
- Gedurende lange tijd een contante bloedspiegel -> tablet die onder de huid wordt ingebracht -> bij medicatie waar
dagelijks maar enkele microgram van nodig is
4
