Deel 1: basisbegrippen van het recht
Hoofdstuk 1: Het recht
1. Het begrip recht
VEELZIJDIG BEGRIP
- => stilstaan bij de vraag ‘waarom is er recht?’
• = oorsprong van het recht
I. Oorsprong van het recht
DE MENSELIJKE CONDITIE
- De oorsprong van het recht ligt in de menselijke conditie
DE MENS
- Rechtsbewustzijn = de mens heeft een voeling van rechtvaardigheid
• = mens kan niet elke mogelijke verdeling van de schaarse goederen aanvaarden
- Mogelijkheid tot opportunisme = machtshebbers oefenen hun macht niet noodzakelijk
overeenkomstig met hun rechtsbewustzijn uit
• Machthebbers kunnen hun eigenbelang laten primeren op het maatschappelijk belang
bij hun beslissingen
ONTSTAAN RECHT: UBI SOCIETAS, IBI IUS
- Bij elke vorm van samenleven, bestaat er één of andere vorm van recht
• Om samen te kunnen leven moeten afspraken gemaakt worden (die mededeelbaar en
afdwingbaar zijn)
- Elke maatschappij heeft een rechtssysteem (vaak in het beginstadium heel primitief)
RECHT IS EEN SYSTEEM
- Recht volgt uit de menselijke conditie
• => bestaat een nood aan een systeem dat toelaat tot een rechtvaardige verdeling van
schaarse goederen te komen
o Zodat elke mens zo veel mogelijk zijn individuele vrijheden kan uitoefenen zodat
hij een uniek persoon wordt
DOEL VAN HET RECHT
- Kan veel verschillende doelen hebben naargelang de onderliggende normen en waarden
• in België heeft recht als doel de maatschappij te ordenen, het algemeen belang te
dienen, te streven naar rechtvaardigheid,…
• andere systemen kunnen gebaseerd zijn op persoonscentrisme, verwijzingen naar een
hogere macht
• => alle rechtsstelsels kennen normen en waarden die vanuit het oogpunt van een ander
rechtsstelsel in vraag gesteld kunnen worden
1
,BESLUIT: elke maatschappij kent één of andere vorm van recht als systeem om de macht te kaderen.
Recht behoort tot het samenleven van mensen. Hoe complex of eenvoudig een maatschappij ook mag
zijn: er is steeds een vorm van rechtssysteem. Recht is zo een deel van de menselijke conditie.
II. Begripsomschrijving van het recht
A. Objectief recht
DEF: het objectief recht is een geheel van algemene gedragsregels, opgelegd door een daartoe bevoegde
overheid, die de ordening van het maatschappelijk leven beogen en waarvan de naleving afdwing is.
OBJECTIEF RECHT HANDELT OVER RECHTSVERHOUDINGEN
- Nemen vaak de vorm aan van verbintenissen
- Kan ook ontstaan uit een onrechtmatige daad
- Wanneer u problemen hebt met HET recht dan gaat u naar Administratieve Rechtscolleges
(oordelen over het “objectief contentieux”)
• Ook al zijn er geen problemen met uw eigen rechten, kan je toch nog steeds naar de
rechtbank gaan om dit probleem aan te kaarten
- Jij vs. de overheid
DEF: een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een schuldenaar; indien
nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen. Deze prestatie kan inhouden om iets te doen,
iets te geven, of iets niet te doen.
OBJECTIEF RECHT BESTAAT UIT ALGEMENE GEDRAGSREGELS (= ALGEMEEN EN ONPERSOONLIJK)
- = regels die op een onbepaald aantal gevallen van toepassing zijn
• MAAR dit betekent niet dat elke regel van het objectief recht een bepaald gedrag oplegt
(wel het geval voor regels die een bevel, verbod of toelating inhouden)
- Logisch, anders zou het geen regel zijn
• Recht is namelijk geen individuele beslissing en geldt voor een volledige categorie van
mensen/dingen
• Recht behoort niet te worden geschreven ‘à la tête du client’
- Waarborg tegen willekeur
- MAAR het kan wel dat wetten worden geschreven met specifieke gevallen in het achterhoofd
• De wet zal nog steeds wel algemeen gelden, maar er zitten dus wel specifieke drijfveren
achter
- Rechtsregel geldt algemeen voor een groep personen
• Individueel besluit: een beslissing die maar op één moment voor één of meerdere
personen geldt
OBJECTIEF RECHT BEOORDEELT (UITWENDIG) GEDRAG VAN RECHTSSUBJECTEN
- “gedachten zijn vrij” tot ze zich veruitwendigen
- Rechtssubjecten =
• mensen (natuurlijke personen)
o Je bent rechtspersoon vanaf het moment dat je levend en levensvatbaar geboren
wordt en tot het moment dat je sterft
• Door mensen gecreëerde juridische entiteiten (rechtspersonen)
o Bv. nv, bv, vzw
2
, - Recht beoordeeld niet het gedrag van rechtsobjecten
• Dieren, goederen,…
• Geen juridische verantwoordelijkheid
• Geen procespartij
OBJECTIEF RECHT WORDT OPGELEGD DOOR EEN BEVOEGDE OVERHEID
- Recht wordt pas een rechtsnorm als dit is opgelegd door de instantie die op basis van de
grondregels van de rechtsorde de macht heeft om de betreffende norm op te leggen
- Wat legt het je op te doen of laten?
• Inspanningsverbintenis
o “Ik zal mijn best doen”: verbonden om zo goed mogelijk te handelen
o Hoe wordt je beoordeel?
§ Meestal: Hoe zou een voorzichtige en redelijke persoon gehandeld
hebben in gelijkaardige omstandigheden? (‘Culpa levis in abstracto’)
§ Soms: Hoe zou je met je eigen goed zijn omgegaaan? (‘Culpa levis in
concreto’)
• Resultaatsverbintenis
o Je bent verbonden om het resultaat te leveren TENZIJ overmacht
o Hoe wordt je beoordeeld?
§ Op basis van het resultaat -> is het resultaat er niet of niet goed, dan
bega je een fout
§ Tenzij overmacht (je kon er niets aan doen)
§ Overmacht = een situatie buiten uw wil
• Inspanningsverbintenis is de norm
• Hoe herken je dan toch een resultaatsverbintenis?
o Er is een duidelijk gebod/verbod
§ Bv. een snelheidsbord/ zone 30
o Gebrek aan “aleatoir karakter”
§ Inspanningsverbintenis heeft wel een aleatoir karakter
§ Aleatoir karakter = er is te veel onzekerheid (het resultaat is dus niet
gemakkelijk te verkrijgen)
§ Onzekerheid => geen resultaatsverbintenis (bv. een openhartsoperatie)
o Overeenkomst tussen partijen
§ Bv. een overeenkomst in een huurcontract om maatregelen te nemen
tegen ongedierte (als je de maatregelen hebt genomen, maar ongedierte
komt toch, is dit niet tegen de regels)
ORDENING VAN DE SAMENLEVING
- Enkel mogelijk als het recht een poging is om de op een bepaald moment op een bepaalde plaats
geldende opvatting over rechtvaardigheid te realiseren
• Gelet op het rechtsbewustzijn van elke burger
3
, (ON)RECHTVAARDIGHEID: DURA LEX, SED LEX
- Recht = poging om rechtvaardigheid te realiseren, maar slaagt niet altijd
• Als een recht onrechtvaardig is of zo wordt beschouwd, betekent dit niet dat het recht
geen recht is
- Niet iedereen heeft dezelfde visie op rechtvaardigheid
- Een regel die in het algemeen rechtvaardig is, is dat niet noodzakelijk in elk concreet geval waarin
hij wordt toegepast
RECHTSZEKERHEID
- Streven naar rechtszekerheid is ook nodig in de maatschappij als stabiliserende factor
• = noodzakelijke voorwaarde om tot een ordening en dus ook tot een rechtvaardige
ordening van de SL te kunnen komen
RECHT IS SOMS OOK LOUTER ORDENEND
- Doelt dan niet op rechtvaardigheid, maar op ordening (bv. voorrang van rechts in het verkeer)
- Van groot belang voor de realisatie van rechtvaardigheid
• Leidt tot rechtszekerheid en garandeert een gelijke behandeling van personen
AFDWINGBAARHEID
- Recht kan de maatschappij enkel ordenen als de naleving ervan wordt afgedwongen
- = voorbehouden opdracht van de overheid om sancties voor het overtreden van rechtsregels te
bepalen en de nodige structuren voor rechtshandhaving te organiseren
- Overheid is alleen bevoegd geweld te gebruiken
• Verbod op eigenrichting (zelf voor rechter spelen)
• Uitzondering: wettelijke zelfverdediging
- Recht moet in principe afdwingbaar zijn, maar is dit niet altijd effectief
• In grondwettelijk recht en internationaal recht bestaan regels waarvan aanvaard wordt
dat het rechtsregels zijn, zonder afdwingbaar te zijn
- Afdwingingsnormen geven de voorkeur aan rechtherstel
• Fout begaan => rechtsherstel
- MAAR: soms is er ook een herstel van schade nodig
• Schade => schadeherstel
• Als de fout de oorzaak is van schade is er ook een herstel van schade nodig
- Rechtsherstel en/of schadeherstel moet:
• Bij onrechtmatige daad
• Bij overeenkomst
• In relatie met de overheid
- Soms zijn er ook beteugende sancties
• = sancties bovenop het rechts- en schadeherstel
• Publieke straffen (hebben een leedtoevoegend aspect)
o Straffen zijn in principe altijd publiek (private straffen mogen niet)
o Straf 1. (repressieve) vrijheidsberoving
§ Niet elke vrijheidsberoving is straf! (bv. gesloten terugkeercentra,
gedwongen opname geesteszieken, internering)
o Straf 2. Vermogensrechtelijke straffen
4
Hoofdstuk 1: Het recht
1. Het begrip recht
VEELZIJDIG BEGRIP
- => stilstaan bij de vraag ‘waarom is er recht?’
• = oorsprong van het recht
I. Oorsprong van het recht
DE MENSELIJKE CONDITIE
- De oorsprong van het recht ligt in de menselijke conditie
DE MENS
- Rechtsbewustzijn = de mens heeft een voeling van rechtvaardigheid
• = mens kan niet elke mogelijke verdeling van de schaarse goederen aanvaarden
- Mogelijkheid tot opportunisme = machtshebbers oefenen hun macht niet noodzakelijk
overeenkomstig met hun rechtsbewustzijn uit
• Machthebbers kunnen hun eigenbelang laten primeren op het maatschappelijk belang
bij hun beslissingen
ONTSTAAN RECHT: UBI SOCIETAS, IBI IUS
- Bij elke vorm van samenleven, bestaat er één of andere vorm van recht
• Om samen te kunnen leven moeten afspraken gemaakt worden (die mededeelbaar en
afdwingbaar zijn)
- Elke maatschappij heeft een rechtssysteem (vaak in het beginstadium heel primitief)
RECHT IS EEN SYSTEEM
- Recht volgt uit de menselijke conditie
• => bestaat een nood aan een systeem dat toelaat tot een rechtvaardige verdeling van
schaarse goederen te komen
o Zodat elke mens zo veel mogelijk zijn individuele vrijheden kan uitoefenen zodat
hij een uniek persoon wordt
DOEL VAN HET RECHT
- Kan veel verschillende doelen hebben naargelang de onderliggende normen en waarden
• in België heeft recht als doel de maatschappij te ordenen, het algemeen belang te
dienen, te streven naar rechtvaardigheid,…
• andere systemen kunnen gebaseerd zijn op persoonscentrisme, verwijzingen naar een
hogere macht
• => alle rechtsstelsels kennen normen en waarden die vanuit het oogpunt van een ander
rechtsstelsel in vraag gesteld kunnen worden
1
,BESLUIT: elke maatschappij kent één of andere vorm van recht als systeem om de macht te kaderen.
Recht behoort tot het samenleven van mensen. Hoe complex of eenvoudig een maatschappij ook mag
zijn: er is steeds een vorm van rechtssysteem. Recht is zo een deel van de menselijke conditie.
II. Begripsomschrijving van het recht
A. Objectief recht
DEF: het objectief recht is een geheel van algemene gedragsregels, opgelegd door een daartoe bevoegde
overheid, die de ordening van het maatschappelijk leven beogen en waarvan de naleving afdwing is.
OBJECTIEF RECHT HANDELT OVER RECHTSVERHOUDINGEN
- Nemen vaak de vorm aan van verbintenissen
- Kan ook ontstaan uit een onrechtmatige daad
- Wanneer u problemen hebt met HET recht dan gaat u naar Administratieve Rechtscolleges
(oordelen over het “objectief contentieux”)
• Ook al zijn er geen problemen met uw eigen rechten, kan je toch nog steeds naar de
rechtbank gaan om dit probleem aan te kaarten
- Jij vs. de overheid
DEF: een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een schuldenaar; indien
nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen. Deze prestatie kan inhouden om iets te doen,
iets te geven, of iets niet te doen.
OBJECTIEF RECHT BESTAAT UIT ALGEMENE GEDRAGSREGELS (= ALGEMEEN EN ONPERSOONLIJK)
- = regels die op een onbepaald aantal gevallen van toepassing zijn
• MAAR dit betekent niet dat elke regel van het objectief recht een bepaald gedrag oplegt
(wel het geval voor regels die een bevel, verbod of toelating inhouden)
- Logisch, anders zou het geen regel zijn
• Recht is namelijk geen individuele beslissing en geldt voor een volledige categorie van
mensen/dingen
• Recht behoort niet te worden geschreven ‘à la tête du client’
- Waarborg tegen willekeur
- MAAR het kan wel dat wetten worden geschreven met specifieke gevallen in het achterhoofd
• De wet zal nog steeds wel algemeen gelden, maar er zitten dus wel specifieke drijfveren
achter
- Rechtsregel geldt algemeen voor een groep personen
• Individueel besluit: een beslissing die maar op één moment voor één of meerdere
personen geldt
OBJECTIEF RECHT BEOORDEELT (UITWENDIG) GEDRAG VAN RECHTSSUBJECTEN
- “gedachten zijn vrij” tot ze zich veruitwendigen
- Rechtssubjecten =
• mensen (natuurlijke personen)
o Je bent rechtspersoon vanaf het moment dat je levend en levensvatbaar geboren
wordt en tot het moment dat je sterft
• Door mensen gecreëerde juridische entiteiten (rechtspersonen)
o Bv. nv, bv, vzw
2
, - Recht beoordeeld niet het gedrag van rechtsobjecten
• Dieren, goederen,…
• Geen juridische verantwoordelijkheid
• Geen procespartij
OBJECTIEF RECHT WORDT OPGELEGD DOOR EEN BEVOEGDE OVERHEID
- Recht wordt pas een rechtsnorm als dit is opgelegd door de instantie die op basis van de
grondregels van de rechtsorde de macht heeft om de betreffende norm op te leggen
- Wat legt het je op te doen of laten?
• Inspanningsverbintenis
o “Ik zal mijn best doen”: verbonden om zo goed mogelijk te handelen
o Hoe wordt je beoordeel?
§ Meestal: Hoe zou een voorzichtige en redelijke persoon gehandeld
hebben in gelijkaardige omstandigheden? (‘Culpa levis in abstracto’)
§ Soms: Hoe zou je met je eigen goed zijn omgegaaan? (‘Culpa levis in
concreto’)
• Resultaatsverbintenis
o Je bent verbonden om het resultaat te leveren TENZIJ overmacht
o Hoe wordt je beoordeeld?
§ Op basis van het resultaat -> is het resultaat er niet of niet goed, dan
bega je een fout
§ Tenzij overmacht (je kon er niets aan doen)
§ Overmacht = een situatie buiten uw wil
• Inspanningsverbintenis is de norm
• Hoe herken je dan toch een resultaatsverbintenis?
o Er is een duidelijk gebod/verbod
§ Bv. een snelheidsbord/ zone 30
o Gebrek aan “aleatoir karakter”
§ Inspanningsverbintenis heeft wel een aleatoir karakter
§ Aleatoir karakter = er is te veel onzekerheid (het resultaat is dus niet
gemakkelijk te verkrijgen)
§ Onzekerheid => geen resultaatsverbintenis (bv. een openhartsoperatie)
o Overeenkomst tussen partijen
§ Bv. een overeenkomst in een huurcontract om maatregelen te nemen
tegen ongedierte (als je de maatregelen hebt genomen, maar ongedierte
komt toch, is dit niet tegen de regels)
ORDENING VAN DE SAMENLEVING
- Enkel mogelijk als het recht een poging is om de op een bepaald moment op een bepaalde plaats
geldende opvatting over rechtvaardigheid te realiseren
• Gelet op het rechtsbewustzijn van elke burger
3
, (ON)RECHTVAARDIGHEID: DURA LEX, SED LEX
- Recht = poging om rechtvaardigheid te realiseren, maar slaagt niet altijd
• Als een recht onrechtvaardig is of zo wordt beschouwd, betekent dit niet dat het recht
geen recht is
- Niet iedereen heeft dezelfde visie op rechtvaardigheid
- Een regel die in het algemeen rechtvaardig is, is dat niet noodzakelijk in elk concreet geval waarin
hij wordt toegepast
RECHTSZEKERHEID
- Streven naar rechtszekerheid is ook nodig in de maatschappij als stabiliserende factor
• = noodzakelijke voorwaarde om tot een ordening en dus ook tot een rechtvaardige
ordening van de SL te kunnen komen
RECHT IS SOMS OOK LOUTER ORDENEND
- Doelt dan niet op rechtvaardigheid, maar op ordening (bv. voorrang van rechts in het verkeer)
- Van groot belang voor de realisatie van rechtvaardigheid
• Leidt tot rechtszekerheid en garandeert een gelijke behandeling van personen
AFDWINGBAARHEID
- Recht kan de maatschappij enkel ordenen als de naleving ervan wordt afgedwongen
- = voorbehouden opdracht van de overheid om sancties voor het overtreden van rechtsregels te
bepalen en de nodige structuren voor rechtshandhaving te organiseren
- Overheid is alleen bevoegd geweld te gebruiken
• Verbod op eigenrichting (zelf voor rechter spelen)
• Uitzondering: wettelijke zelfverdediging
- Recht moet in principe afdwingbaar zijn, maar is dit niet altijd effectief
• In grondwettelijk recht en internationaal recht bestaan regels waarvan aanvaard wordt
dat het rechtsregels zijn, zonder afdwingbaar te zijn
- Afdwingingsnormen geven de voorkeur aan rechtherstel
• Fout begaan => rechtsherstel
- MAAR: soms is er ook een herstel van schade nodig
• Schade => schadeherstel
• Als de fout de oorzaak is van schade is er ook een herstel van schade nodig
- Rechtsherstel en/of schadeherstel moet:
• Bij onrechtmatige daad
• Bij overeenkomst
• In relatie met de overheid
- Soms zijn er ook beteugende sancties
• = sancties bovenop het rechts- en schadeherstel
• Publieke straffen (hebben een leedtoevoegend aspect)
o Straffen zijn in principe altijd publiek (private straffen mogen niet)
o Straf 1. (repressieve) vrijheidsberoving
§ Niet elke vrijheidsberoving is straf! (bv. gesloten terugkeercentra,
gedwongen opname geesteszieken, internering)
o Straf 2. Vermogensrechtelijke straffen
4
