1
Wetenschapsfilosofie voor MAW
Inhoud
Hoorcollege 1: Introductie (G-S 1.1 t/m 1.4)..............................................................................2
Hoorcollege 2: De wetenschappelijke revolutie (G-S 1.5 en 3.1 t/m 3.2)..................................3
Hoorcollege 3: Confirmationisme (G-S 2.1 t/m 2.6)..................................................................7
Hoorcollege 4: Falsificationisme (G-S 3.3 t/m 3.4 en 4.1 t/m 4.5).............................................9
Hoorcollege 5: Relativisme (G-S 5.1 t/m 5.5, 6.1 t/m 6.4 en 7.4)............................................11
Hoorcollege 6: Sociologische benaderingen (G-S 8.1 t/m 8.2)................................................14
Hoorcollege 7: Naturalisme (G-S 10.1 t/m 10.3)......................................................................16
Hoorcollege 8: Filosofie van de sociale wetenschappen (R pp. 1-42)......................................18
Hoorcollege 9: Behaviorisme (R pp. 73-85).............................................................................21
Hoorcollege 10: Interpretivisme (R pp. 121-156).....................................................................24
Hoorcollege 11: Functionalisme (R pp. 173-203)....................................................................29
, 2
Hoorcollege 1: Introductie (G-S 1.1 t/m 1.4)
Filosofie: een poging sommige zeer basale vragen over het universum en onze plek daarin te
stellen en te beantwoorden. Dit kan over veel verschillende onderwerpen gaan. Vragen over
deze onderwerpen zijn filosofisch omdat ze fundamenteler, conceptueler, en mogelijk
onoplosbaar zijn.
Voorbeelden van filosofische problemen:
- Wat is kennis?
- Wat betekent het om te zeggen dat iets ‘waar’ is?
- Bestaat er zoiets als vrije wil?
Wetenschapsfilosofie:
Wetenschapsfilosofen denken na over de aard van de wetenschap
Onderscheid maken tussen wetenschap en pseudowetenschap
Toegepast op MAW: wat is de status van sociale wetenschappen?
Vragen die een wetenschapsfilosoof stelt:
Wat is wetenschap?
Wat is de beste wetenschappelijke methode?
Wat is het verschil tussen wetenschap en pseudowetenschap?
Waarom zijn dit belangrijke vragen?
Omdat we in samenleving leven die gedomineerd wordt door de wetenschap
Omdat wij allemaal een wetenschappelijke opleiding volgen; nadenken over
wetenschap; grondslagen van je eigen discipline leren kennen; kritische houding ten
opzichte van je eigen studie aannemen.
Omdat we in roerige tijden leven waarin wetenschappelijke waarden op het spel staan.
Epistemologie is de tak van de filosofie die zich bezighoudt met vragen over kennis, bewijs
en rationaliteit.
Metafysica: houdt zich bezig met algemene vragen over de aard van de werkelijkheid.
Twee soorten theorieën:
1. Beschrijvende theorie: een poging om te beschrijven wat er werkelijk gebeurt, of hoe
iets is, zonder waardeoordelen te vellen.
2. Normatieve theorie: velt wel waardeoordelen; zij spreekt zich uit over wat er zou
moeten gebeuren of hoe iets zou moeten zijn.
, 3
Hoorcollege 2: De wetenschappelijke revolutie (G-S 1.5 en 3.1 t/m 3.2)
Achtergrond: wetenschappelijke revolutie (1550-1700): opkomst van het protestantisme,
bevolkingsgroei, groei industriële arbeid, hiërarchieën verdwenen langzaam, etc.
Voor 1550 dachten we zo’n beetje alles te weten wat er te weten viel door
- De Bijbel
- Het religieus wereldbeeld
Hoe verschilt het wereldbeeld van dat van ons vandaag de dag?
- De aarde werd gezien als het middelpunt van het universum (astronomie)
- De aarde en alles daarop werd gezien als bestaand uit vier elementen: aarde, vuur,
lucht, water (scheikunde)
- De mens werd gezien als bestaand uit vier elementen: gele gal, zwarte gal, water en
bloed (geneeskunde)
- Aan dit wereldbeeld en mensbeeld werden vier temperamenten gekoppeld
(psychologie)
Honderdvijftig jaar later was dat compleet veranderd. Dat gebeurde toen de mensen de Bijbel
begonnen te bevragen door middel van experimenten.
Hoe is het beeld nu?
- Nicolaus Copernicus (1473-1543) was kritisch op de kristallensferen-theorie. Als de
aarde het centrum zou zijn, dan zouden zijn voorspellingen niet kloppen. Als hij de
zon als middelpunt nam, kon hij de positie van andere sterren veel beter bepalen.
Daarom zag hij de zon als het middelpunt van het universum (astronomie)
- Isaac Newton (1642-1727) bedacht de zwaartekracht-theorie aan de hand van waarom
sterren niet naar beneden vielen en waarom appels wel. (astronomie)
- We weten nu dat er veel meer elementen zijn dan puur en alleen vuur, water, aarde en
lucht (scheikunde)
- In het religieuze tijdperk mocht men niet in mensen snijden. Men wist daardoor slecht
hoe het lichaam werkte. Uiteindelijk zijn ze mensen gaan opensnijden. Harvey
ontdekte dat het hart een pomp is en dat daarmee zuurstof getransporteerd wordt. Juist
door experimenten en theorieën te testen kwamen er nieuwe theorieën tot stand die het
religieuze wereldbeeld in twijfel trokken. (geneeskunde)
Resultaat: enorme strijd tussen kerk en wetenschap. Die strijd gaat over de autoriteit. Wie
heeft er de autoriteit op het gebied van kennis. Is het de kerk of is het de wetenschap? In die
periode was dat een enorme chaotische tijd voor alle mensen. Er zijn meer conflicten gaande:
ook protestantisme is in opkomst. Dit gaat zo ver als het vervolgen van wetenschappers, het
doden van hen.
Veel van wat we zeker wisten werd ondermijnd. Uit de strijd om waarheid ontstaat het
scepticisme. Zij stellen dat we helemaal geen kennis hebben.
Vraag: Wat is kennis? En hebben we wel kennis? Is er überhaupt zoiets als objectieve kennis?
Een manier om een begrip te definiëren, is door te vragen naar een
, 4
- Noodzakelijke voorwaarde: als a niet de eigenschap S heeft, dan is het geen X
- Voldoende voorwaarde: als a eigenschap S heeft, dan is het sowieso X
- Om een goede definitie te vinden moet je een lijst condities hebben die allemaal
noodzakelijk en samen voldoende zijn.
Voorbeeld: wanneer groeit een plant?
- Genoeg water
- Genoeg licht
- Genoeg vruchtbare aarde zijn allemaal noodzakelijk zijn samen voldoende
- Goede temperatuur
- Goede luchtsamenstelling
Plato: er zijn drie condities die individueel noodzakelijk en gezamenlijk voldoende zijn:
1. Overtuiging: je moet X geloven om X te kunnen kennen
2. Waarheid: X moet waar zijn om X te kunnen kennen
3. Rechtvaardiging: je overtuiging moet gerechtvaardigd zijn om X te kunnen kennen
Natuurlijk heb je overtuigingen en die kunnen waar zijn, maar om als kennis gekarakteriseerd
te moeten worden heb je ook rechtvaardigingen nodig. (postcodeloterij winnen, horloge)
M.a.w. je hebt kennis over X wanneer je overtuiging met betrekking tot X waar en
gerechtvaardigd is.
Scepticisme: we hebben geen kennis, want hoewel we overtuigingen hebben en sommige
overtuigingen toevallig waar kunnen zijn, weten we nooit zeker dat ze waar zijn en dus
hebben we geen rechtvaardiging.
Michel de Montaigne: onbetrouwbaarheid zintuigen.
Onze zintuigen zijn niet te vertrouwen. Ze nemen informatie tot zich, maar onze hersenen
voegen nog allerlei dingen toe aan wat wij tot ons nemen, omdat ze niet altijd weten wat iets
precies is. (Yanny/Laurel, vrouw die ronddraait, kleur van jurk). De voorbeelden laten zien
dat we de wereld niet zien zoals die daadwerkelijk is. Soms leidt observatie tot andere
conclusies. Sceptici zeggen: hoe kun je ooit met zekerheid zeggen dat observaties te
vertrouwen zijn? Al onze kennis is gebaseerd op observaties en daarom zullen we nooit
absolute zekerheid hebben. De rechtvaardiging ontbreekt volgens de sceptici.
Twee historisch invloedrijke antwoorden:
1. Rationalisme
2. Empirisme
Rationalisme: er zijn bepaalde dingen die we wel zeker kunnen weten.
Descartes (rationalist): er zijn bepaalde dingen die we wel zeker weten. Toch twijfelt hij. Hoe
kun je dingen zeker weten? Enigszins beïnvloed door zijn religieuze beeld vraagt hij zich af of
hij niet beïnvloed wordt door demonen. Ook hij komt tot de conclusie of hij zijn observaties
kan vertrouwen en wat hij dan zeker kan weten. Descartes zegt: in al het twijfelen kan ik een
ding met zekerheid zeggen, en dat is dat ik twijfel. Want zelfs als ik twijfel aan of ik twijfel,
dan twijfel ik. Dat is dat ik aan het denken ben. Hij denkt verder dan het scepticisme. Ik
twijfel, daardoor denk ik, ik denk, dus ik ben.
Wetenschapsfilosofie voor MAW
Inhoud
Hoorcollege 1: Introductie (G-S 1.1 t/m 1.4)..............................................................................2
Hoorcollege 2: De wetenschappelijke revolutie (G-S 1.5 en 3.1 t/m 3.2)..................................3
Hoorcollege 3: Confirmationisme (G-S 2.1 t/m 2.6)..................................................................7
Hoorcollege 4: Falsificationisme (G-S 3.3 t/m 3.4 en 4.1 t/m 4.5).............................................9
Hoorcollege 5: Relativisme (G-S 5.1 t/m 5.5, 6.1 t/m 6.4 en 7.4)............................................11
Hoorcollege 6: Sociologische benaderingen (G-S 8.1 t/m 8.2)................................................14
Hoorcollege 7: Naturalisme (G-S 10.1 t/m 10.3)......................................................................16
Hoorcollege 8: Filosofie van de sociale wetenschappen (R pp. 1-42)......................................18
Hoorcollege 9: Behaviorisme (R pp. 73-85).............................................................................21
Hoorcollege 10: Interpretivisme (R pp. 121-156).....................................................................24
Hoorcollege 11: Functionalisme (R pp. 173-203)....................................................................29
, 2
Hoorcollege 1: Introductie (G-S 1.1 t/m 1.4)
Filosofie: een poging sommige zeer basale vragen over het universum en onze plek daarin te
stellen en te beantwoorden. Dit kan over veel verschillende onderwerpen gaan. Vragen over
deze onderwerpen zijn filosofisch omdat ze fundamenteler, conceptueler, en mogelijk
onoplosbaar zijn.
Voorbeelden van filosofische problemen:
- Wat is kennis?
- Wat betekent het om te zeggen dat iets ‘waar’ is?
- Bestaat er zoiets als vrije wil?
Wetenschapsfilosofie:
Wetenschapsfilosofen denken na over de aard van de wetenschap
Onderscheid maken tussen wetenschap en pseudowetenschap
Toegepast op MAW: wat is de status van sociale wetenschappen?
Vragen die een wetenschapsfilosoof stelt:
Wat is wetenschap?
Wat is de beste wetenschappelijke methode?
Wat is het verschil tussen wetenschap en pseudowetenschap?
Waarom zijn dit belangrijke vragen?
Omdat we in samenleving leven die gedomineerd wordt door de wetenschap
Omdat wij allemaal een wetenschappelijke opleiding volgen; nadenken over
wetenschap; grondslagen van je eigen discipline leren kennen; kritische houding ten
opzichte van je eigen studie aannemen.
Omdat we in roerige tijden leven waarin wetenschappelijke waarden op het spel staan.
Epistemologie is de tak van de filosofie die zich bezighoudt met vragen over kennis, bewijs
en rationaliteit.
Metafysica: houdt zich bezig met algemene vragen over de aard van de werkelijkheid.
Twee soorten theorieën:
1. Beschrijvende theorie: een poging om te beschrijven wat er werkelijk gebeurt, of hoe
iets is, zonder waardeoordelen te vellen.
2. Normatieve theorie: velt wel waardeoordelen; zij spreekt zich uit over wat er zou
moeten gebeuren of hoe iets zou moeten zijn.
, 3
Hoorcollege 2: De wetenschappelijke revolutie (G-S 1.5 en 3.1 t/m 3.2)
Achtergrond: wetenschappelijke revolutie (1550-1700): opkomst van het protestantisme,
bevolkingsgroei, groei industriële arbeid, hiërarchieën verdwenen langzaam, etc.
Voor 1550 dachten we zo’n beetje alles te weten wat er te weten viel door
- De Bijbel
- Het religieus wereldbeeld
Hoe verschilt het wereldbeeld van dat van ons vandaag de dag?
- De aarde werd gezien als het middelpunt van het universum (astronomie)
- De aarde en alles daarop werd gezien als bestaand uit vier elementen: aarde, vuur,
lucht, water (scheikunde)
- De mens werd gezien als bestaand uit vier elementen: gele gal, zwarte gal, water en
bloed (geneeskunde)
- Aan dit wereldbeeld en mensbeeld werden vier temperamenten gekoppeld
(psychologie)
Honderdvijftig jaar later was dat compleet veranderd. Dat gebeurde toen de mensen de Bijbel
begonnen te bevragen door middel van experimenten.
Hoe is het beeld nu?
- Nicolaus Copernicus (1473-1543) was kritisch op de kristallensferen-theorie. Als de
aarde het centrum zou zijn, dan zouden zijn voorspellingen niet kloppen. Als hij de
zon als middelpunt nam, kon hij de positie van andere sterren veel beter bepalen.
Daarom zag hij de zon als het middelpunt van het universum (astronomie)
- Isaac Newton (1642-1727) bedacht de zwaartekracht-theorie aan de hand van waarom
sterren niet naar beneden vielen en waarom appels wel. (astronomie)
- We weten nu dat er veel meer elementen zijn dan puur en alleen vuur, water, aarde en
lucht (scheikunde)
- In het religieuze tijdperk mocht men niet in mensen snijden. Men wist daardoor slecht
hoe het lichaam werkte. Uiteindelijk zijn ze mensen gaan opensnijden. Harvey
ontdekte dat het hart een pomp is en dat daarmee zuurstof getransporteerd wordt. Juist
door experimenten en theorieën te testen kwamen er nieuwe theorieën tot stand die het
religieuze wereldbeeld in twijfel trokken. (geneeskunde)
Resultaat: enorme strijd tussen kerk en wetenschap. Die strijd gaat over de autoriteit. Wie
heeft er de autoriteit op het gebied van kennis. Is het de kerk of is het de wetenschap? In die
periode was dat een enorme chaotische tijd voor alle mensen. Er zijn meer conflicten gaande:
ook protestantisme is in opkomst. Dit gaat zo ver als het vervolgen van wetenschappers, het
doden van hen.
Veel van wat we zeker wisten werd ondermijnd. Uit de strijd om waarheid ontstaat het
scepticisme. Zij stellen dat we helemaal geen kennis hebben.
Vraag: Wat is kennis? En hebben we wel kennis? Is er überhaupt zoiets als objectieve kennis?
Een manier om een begrip te definiëren, is door te vragen naar een
, 4
- Noodzakelijke voorwaarde: als a niet de eigenschap S heeft, dan is het geen X
- Voldoende voorwaarde: als a eigenschap S heeft, dan is het sowieso X
- Om een goede definitie te vinden moet je een lijst condities hebben die allemaal
noodzakelijk en samen voldoende zijn.
Voorbeeld: wanneer groeit een plant?
- Genoeg water
- Genoeg licht
- Genoeg vruchtbare aarde zijn allemaal noodzakelijk zijn samen voldoende
- Goede temperatuur
- Goede luchtsamenstelling
Plato: er zijn drie condities die individueel noodzakelijk en gezamenlijk voldoende zijn:
1. Overtuiging: je moet X geloven om X te kunnen kennen
2. Waarheid: X moet waar zijn om X te kunnen kennen
3. Rechtvaardiging: je overtuiging moet gerechtvaardigd zijn om X te kunnen kennen
Natuurlijk heb je overtuigingen en die kunnen waar zijn, maar om als kennis gekarakteriseerd
te moeten worden heb je ook rechtvaardigingen nodig. (postcodeloterij winnen, horloge)
M.a.w. je hebt kennis over X wanneer je overtuiging met betrekking tot X waar en
gerechtvaardigd is.
Scepticisme: we hebben geen kennis, want hoewel we overtuigingen hebben en sommige
overtuigingen toevallig waar kunnen zijn, weten we nooit zeker dat ze waar zijn en dus
hebben we geen rechtvaardiging.
Michel de Montaigne: onbetrouwbaarheid zintuigen.
Onze zintuigen zijn niet te vertrouwen. Ze nemen informatie tot zich, maar onze hersenen
voegen nog allerlei dingen toe aan wat wij tot ons nemen, omdat ze niet altijd weten wat iets
precies is. (Yanny/Laurel, vrouw die ronddraait, kleur van jurk). De voorbeelden laten zien
dat we de wereld niet zien zoals die daadwerkelijk is. Soms leidt observatie tot andere
conclusies. Sceptici zeggen: hoe kun je ooit met zekerheid zeggen dat observaties te
vertrouwen zijn? Al onze kennis is gebaseerd op observaties en daarom zullen we nooit
absolute zekerheid hebben. De rechtvaardiging ontbreekt volgens de sceptici.
Twee historisch invloedrijke antwoorden:
1. Rationalisme
2. Empirisme
Rationalisme: er zijn bepaalde dingen die we wel zeker kunnen weten.
Descartes (rationalist): er zijn bepaalde dingen die we wel zeker weten. Toch twijfelt hij. Hoe
kun je dingen zeker weten? Enigszins beïnvloed door zijn religieuze beeld vraagt hij zich af of
hij niet beïnvloed wordt door demonen. Ook hij komt tot de conclusie of hij zijn observaties
kan vertrouwen en wat hij dan zeker kan weten. Descartes zegt: in al het twijfelen kan ik een
ding met zekerheid zeggen, en dat is dat ik twijfel. Want zelfs als ik twijfel aan of ik twijfel,
dan twijfel ik. Dat is dat ik aan het denken ben. Hij denkt verder dan het scepticisme. Ik
twijfel, daardoor denk ik, ik denk, dus ik ben.
