Algemene
literatuurwetenschap
“Algemene literatuurwetenschap”?
Elke 30 seconden verschijnt er een nieuw boek op onze planeet! Er wordt vermoedelijk dus ook nog
heel veel gelezen (30.000 boeken op een jaar hier in Vlaanderen).
We kijken naar de manier waarop mensen boeken lezen en interpreteren.
Cf. Wolfgang Iser:
‘Human beings live by constantly interpreting … (W)e might even rephrase Descartes by saying. We
interpret; therefore, we are.’
- < Receptie-esthetica
- We interpreteren en lezen, constant: we lezen elkaar in gesprekken, we proberen wat de
andere denken te achterhalen et cetera.
Cf. Tzvetan Todorov:
‘On ne perçoit pas l’omniprésent. Rien de plus commun que l’expérience de la lecture, et rien de
plus ignore. Lire: cela va tellement de soi qu’il semble, à première vue, qu’il n’y ait rien à en dire.’
- < Narratologie
- Lezen, we doen het altijd, we interpreteren overal en het lijkt zo evident en menselijk dat
er wel niks lijkt over te zeggen. Maar: we kunnen er net heel veel over vertellen! De
literatuur is de rijkste bron van inspiratie.
- De algemene literatuurwetenschap buigt zich over deze schijnbare natuurlijke manier
van bestaan, het lezen en interpreteren van de wereld en de literatuur; door erover
nadenken, kijken we ook anders naar wat we doen. Zo krijg je allerlei theorieën/
manieren om ernaar te kijken.
o De literatuur-theoretische wetenschap stelt schijnbaar natuurlijke zaken in vraag.
Cf. Jonathan Culler:
‘Theory involves speculative practice: … (to) challenge received ideas … (it) incite(s) you to rethink
the categories with which you may be reflecting on literature … Theory is a critique of common
sense, of concepts taken as natural.’
- We lezen allemaal, het is common sense, maar het is helemaal niet zo evident. De
theorieën zijn allemaal zo complex.
- Theorie = speculatie
“Why I read?”
“To broaden my language and vocabulary.” Taal is geen transparant venster op de
werkelijkheid; literatuur is niet zomaar een
weerspiegeling context
“I love to read about history and culture … to Teksten weerspiegelen eenvoudigweg hun
learn about the past.” historische context; rol auteur is secundair
“I read to escape from reality … to dream with Literatuur staat helemaal los van de
my eyes open.” werkelijkheid
“To have a conversation with the author.” Literatuur is de eenvoudige uitdrukking van
ideeën, gevoelens … van de auteur
1
,Literatuur is geen transparent venster op de werkelijkheid, maar het is taal. We lezen teksten waarin
we worden geconfronteerd met allerlei vreemde zaken die in taal mogelijk zijn, maar we nog niet
hebben ontmoet.
Teksten registreren de historische context; het lijkt een evident idee en lijkt ‘juister’ te zijn dan het
eerste idee, waardoor de auteur veel minder belangrijker wordt en eerder een doorgeefluik wordt
van een historische context. (Er is dus reeds een discussiepunt.)
Literatuur heeft niets te maken met de werkelijkheid: het is niet echt en dus fantastisch.
=> Vier heel gewone ideeën en als je ze samen op een hoopje legt, krijg je een bom. Ze komen met
elkaar in conflict. Iedereen die leest (ook leken); heeft altijd een bepaalde literatuurtheorie!
Ook interpretatie leken impliceren een ‘theorie’:
o Subjectief
o Veelal normatief (‘goede literatuur is …’)
o Hanteren vage, schijnbaar onproblematische noties (‘dé auteur’)
o Vaak gebonden aan bepaald type of genre literatuur
o Veelal in conflict met andere ‘theorieën’
ALW is niet zonder meer literatuurkritiek (pers, leesclubs …), die nadruk legt op individuele daad
en ervaring van lezen, die vooral waardeoordeel uitspreekt (Tekst A is mooier, beter … dan B, want
X of Y.)
ALW stelt fundamentele vragen: metakritiek; “we go for the legs”
o Wat precies is een literair waardeoordeel?
o Wat is de relatie tussen tekst en auteur?
o Wat is de verhouding tussen tekst en lezer?
o Wat is de relatie tussen literatuur en werkelijkheid?
o Wat is de band tussen literatuur en taal?
o …
ALW is een metakritische en generalistische discipline:
- Stelt ‘waarom’-vragen, bevraagt vooronderstellingen van de literatuurkritiek (én van eigen
voorafgaande theorieën, ALW is altijd sceptisch en kritisch)
- Poneert vragen over literatuur in alle vormen en genres, en uit alle taalgebieden.
- Literatuur in het algemeen (= utopie) => nadenken los van taalgrenzen: DE taal
Literatuurgeschiedenis?
Als discipline ontstaan in 19e eeuw; dus vrij jong
Wil vooral de interne en vooral externe factoren in kaart brengen die wegen en werken op de
ontwikkeling van de literatuur, wil literaire werken verklaren, o.m. door:
o Studie genese en bronnen van teksten (“Tekst A volgt uit B”)
o Externe of extrinsieke factoren rond teksten
Bestudeert het geschreven verslag van de menselijke verbeelding
o Vertelt ons meer over onszelf
o Staan niet los van elkaar!
Wisselwerking tussen literatuurgeschiedenis en literatuurtheorie!
2
, o De literatuur is transhistorisch: we kijken niet naar literatuur uit de ene of de andere
periode, maar naar literatuur in het algemeen.
ALW is een transhistorische discipline:
- Stelt vragen over literatuur uit alle periodes en bevraagt zo ook altijd uitgangspunten
literatuurhistoricus (Wat is traditie? Hoe evolueert literatuur? …)
- Dialoog ALW en literatuurgeschiedenis: nieuwe inzichten in ALW zorgen ook voor
herinterpretatie en herschrijven van literatuurgeschiedenis.
Algemeen: ALW peilt naar de beginselen van het lezen en de werking van literatuur. Door betere,
kritische lezers te vormen, is ALW ook relevant buiten de literatuurstudie.
Theorieën:
Wat maakt literatuurwetenschap een wetenschap?
Onderscheid Iser:
‘Hard-Core Theory’ ‘Soft Theory’
- Voorspelt verschijnselen - Brengt verschijnselen in kaart
- Onveranderlijke wetten - ‘Open’, kneedbare concepten die zich blijven
- Verifieerbaar & falsifieerbaar aanpassen in functie van het bestudeerde
- Wanneer weerlegd, ruimt een - Vorm van bricolage: verzameling elementen uit
theorie plaats voor een andere verschillende domeinen (casusgebonden) en
disciplines (vb. filosofie, sociologie, cognitieve
wetenschap …)
- Niet één theorie, maar altijd meerdere gelijktijdig,
wel altijd hiërarchie (dominante en ondergeschikte
theorieën)
Pluralisme in theorieën: er zijn veel invalshoeken tegelijk!
o ALW: soft theory
o Literatuur is een cultureel en levend, een door mensen gemaakt complex gegeven dat
continu verandert; vereist een softe aanpak met zeer wendbare onderzoekers.
ALW stelt weliswaar fundamentele vragen die de literatuurstudie in het algemeen aanbelangen,
maar is vorm van ‘soft theory’ gekenmerkt door constante verschuivingen en pluralisme.
Literatuur =
Breed gedragen en sociaal relevante kunstvorm
Medium met onzekere toekomst
o Literatuur is niet uitsluitend meer iets van boeken.
o De tekst is mediumgevoelig maar niet mediumspecifiek en misschien is literatuur ook zo.
Alle doelvragen ALW in relatie tot basisvraag Wat is literatuur ? (Centripetaal)
3
, Kunst?
Auteur?
Taal? Lezer?
Maatschappij? Taal?
Literatuur Literatuur
Werkelijkheid? … Geschiedenis? Mens?
Basisvraag Wat is literatuur ? roept bredere, relevante vragen op (centrifugaal)
Literatuur is gemaakt door en voor mensen, maar ook over mensen.
o Wat is de mens? belangrijke vraag wanneer je nadenkt over literatuur
De vraag naar wat literatuur is, is ook belangrijk in de taalkunde.
Literatuur is een maatschappelijk fenomeen, het wordt gemaakt in concrete maatschappelijke
contexten.
o We stellen grote vragen
4
literatuurwetenschap
“Algemene literatuurwetenschap”?
Elke 30 seconden verschijnt er een nieuw boek op onze planeet! Er wordt vermoedelijk dus ook nog
heel veel gelezen (30.000 boeken op een jaar hier in Vlaanderen).
We kijken naar de manier waarop mensen boeken lezen en interpreteren.
Cf. Wolfgang Iser:
‘Human beings live by constantly interpreting … (W)e might even rephrase Descartes by saying. We
interpret; therefore, we are.’
- < Receptie-esthetica
- We interpreteren en lezen, constant: we lezen elkaar in gesprekken, we proberen wat de
andere denken te achterhalen et cetera.
Cf. Tzvetan Todorov:
‘On ne perçoit pas l’omniprésent. Rien de plus commun que l’expérience de la lecture, et rien de
plus ignore. Lire: cela va tellement de soi qu’il semble, à première vue, qu’il n’y ait rien à en dire.’
- < Narratologie
- Lezen, we doen het altijd, we interpreteren overal en het lijkt zo evident en menselijk dat
er wel niks lijkt over te zeggen. Maar: we kunnen er net heel veel over vertellen! De
literatuur is de rijkste bron van inspiratie.
- De algemene literatuurwetenschap buigt zich over deze schijnbare natuurlijke manier
van bestaan, het lezen en interpreteren van de wereld en de literatuur; door erover
nadenken, kijken we ook anders naar wat we doen. Zo krijg je allerlei theorieën/
manieren om ernaar te kijken.
o De literatuur-theoretische wetenschap stelt schijnbaar natuurlijke zaken in vraag.
Cf. Jonathan Culler:
‘Theory involves speculative practice: … (to) challenge received ideas … (it) incite(s) you to rethink
the categories with which you may be reflecting on literature … Theory is a critique of common
sense, of concepts taken as natural.’
- We lezen allemaal, het is common sense, maar het is helemaal niet zo evident. De
theorieën zijn allemaal zo complex.
- Theorie = speculatie
“Why I read?”
“To broaden my language and vocabulary.” Taal is geen transparant venster op de
werkelijkheid; literatuur is niet zomaar een
weerspiegeling context
“I love to read about history and culture … to Teksten weerspiegelen eenvoudigweg hun
learn about the past.” historische context; rol auteur is secundair
“I read to escape from reality … to dream with Literatuur staat helemaal los van de
my eyes open.” werkelijkheid
“To have a conversation with the author.” Literatuur is de eenvoudige uitdrukking van
ideeën, gevoelens … van de auteur
1
,Literatuur is geen transparent venster op de werkelijkheid, maar het is taal. We lezen teksten waarin
we worden geconfronteerd met allerlei vreemde zaken die in taal mogelijk zijn, maar we nog niet
hebben ontmoet.
Teksten registreren de historische context; het lijkt een evident idee en lijkt ‘juister’ te zijn dan het
eerste idee, waardoor de auteur veel minder belangrijker wordt en eerder een doorgeefluik wordt
van een historische context. (Er is dus reeds een discussiepunt.)
Literatuur heeft niets te maken met de werkelijkheid: het is niet echt en dus fantastisch.
=> Vier heel gewone ideeën en als je ze samen op een hoopje legt, krijg je een bom. Ze komen met
elkaar in conflict. Iedereen die leest (ook leken); heeft altijd een bepaalde literatuurtheorie!
Ook interpretatie leken impliceren een ‘theorie’:
o Subjectief
o Veelal normatief (‘goede literatuur is …’)
o Hanteren vage, schijnbaar onproblematische noties (‘dé auteur’)
o Vaak gebonden aan bepaald type of genre literatuur
o Veelal in conflict met andere ‘theorieën’
ALW is niet zonder meer literatuurkritiek (pers, leesclubs …), die nadruk legt op individuele daad
en ervaring van lezen, die vooral waardeoordeel uitspreekt (Tekst A is mooier, beter … dan B, want
X of Y.)
ALW stelt fundamentele vragen: metakritiek; “we go for the legs”
o Wat precies is een literair waardeoordeel?
o Wat is de relatie tussen tekst en auteur?
o Wat is de verhouding tussen tekst en lezer?
o Wat is de relatie tussen literatuur en werkelijkheid?
o Wat is de band tussen literatuur en taal?
o …
ALW is een metakritische en generalistische discipline:
- Stelt ‘waarom’-vragen, bevraagt vooronderstellingen van de literatuurkritiek (én van eigen
voorafgaande theorieën, ALW is altijd sceptisch en kritisch)
- Poneert vragen over literatuur in alle vormen en genres, en uit alle taalgebieden.
- Literatuur in het algemeen (= utopie) => nadenken los van taalgrenzen: DE taal
Literatuurgeschiedenis?
Als discipline ontstaan in 19e eeuw; dus vrij jong
Wil vooral de interne en vooral externe factoren in kaart brengen die wegen en werken op de
ontwikkeling van de literatuur, wil literaire werken verklaren, o.m. door:
o Studie genese en bronnen van teksten (“Tekst A volgt uit B”)
o Externe of extrinsieke factoren rond teksten
Bestudeert het geschreven verslag van de menselijke verbeelding
o Vertelt ons meer over onszelf
o Staan niet los van elkaar!
Wisselwerking tussen literatuurgeschiedenis en literatuurtheorie!
2
, o De literatuur is transhistorisch: we kijken niet naar literatuur uit de ene of de andere
periode, maar naar literatuur in het algemeen.
ALW is een transhistorische discipline:
- Stelt vragen over literatuur uit alle periodes en bevraagt zo ook altijd uitgangspunten
literatuurhistoricus (Wat is traditie? Hoe evolueert literatuur? …)
- Dialoog ALW en literatuurgeschiedenis: nieuwe inzichten in ALW zorgen ook voor
herinterpretatie en herschrijven van literatuurgeschiedenis.
Algemeen: ALW peilt naar de beginselen van het lezen en de werking van literatuur. Door betere,
kritische lezers te vormen, is ALW ook relevant buiten de literatuurstudie.
Theorieën:
Wat maakt literatuurwetenschap een wetenschap?
Onderscheid Iser:
‘Hard-Core Theory’ ‘Soft Theory’
- Voorspelt verschijnselen - Brengt verschijnselen in kaart
- Onveranderlijke wetten - ‘Open’, kneedbare concepten die zich blijven
- Verifieerbaar & falsifieerbaar aanpassen in functie van het bestudeerde
- Wanneer weerlegd, ruimt een - Vorm van bricolage: verzameling elementen uit
theorie plaats voor een andere verschillende domeinen (casusgebonden) en
disciplines (vb. filosofie, sociologie, cognitieve
wetenschap …)
- Niet één theorie, maar altijd meerdere gelijktijdig,
wel altijd hiërarchie (dominante en ondergeschikte
theorieën)
Pluralisme in theorieën: er zijn veel invalshoeken tegelijk!
o ALW: soft theory
o Literatuur is een cultureel en levend, een door mensen gemaakt complex gegeven dat
continu verandert; vereist een softe aanpak met zeer wendbare onderzoekers.
ALW stelt weliswaar fundamentele vragen die de literatuurstudie in het algemeen aanbelangen,
maar is vorm van ‘soft theory’ gekenmerkt door constante verschuivingen en pluralisme.
Literatuur =
Breed gedragen en sociaal relevante kunstvorm
Medium met onzekere toekomst
o Literatuur is niet uitsluitend meer iets van boeken.
o De tekst is mediumgevoelig maar niet mediumspecifiek en misschien is literatuur ook zo.
Alle doelvragen ALW in relatie tot basisvraag Wat is literatuur ? (Centripetaal)
3
, Kunst?
Auteur?
Taal? Lezer?
Maatschappij? Taal?
Literatuur Literatuur
Werkelijkheid? … Geschiedenis? Mens?
Basisvraag Wat is literatuur ? roept bredere, relevante vragen op (centrifugaal)
Literatuur is gemaakt door en voor mensen, maar ook over mensen.
o Wat is de mens? belangrijke vraag wanneer je nadenkt over literatuur
De vraag naar wat literatuur is, is ook belangrijk in de taalkunde.
Literatuur is een maatschappelijk fenomeen, het wordt gemaakt in concrete maatschappelijke
contexten.
o We stellen grote vragen
4
