Eindproduct Probleem 6: Ieder voordeel heb zijn nadeel?
Leerdoel 1:
Wat is hoogbegaafdheid?
Artikel Renzulli – Emerging Conceptions of Giftedness: Building a Bridge to the New Century
Opvattingen over hoogbegaafdheid: Er zijn door de jaren heen verschillende definities van
hoogbegaafdheid geweest. Eén manier om deze definities te ordenen is door ze te plaatsen
op een continuüm van conservatief naar liberaal.
Conservatief zou bijvoorbeeld Terman’s definitie zijn van hoogbegaafdheid: de top 1% van
de bevolking in algemene intellectuele capaciteit. Dit is een behoorlijk restrictieve definitie
omdat hoogbegaafdheid in dit geval dus alleen maar leerlingen omvat die academisch sterk
zijn. Leerlingen die bijvoorbeeld heel creatief zijn, of hele goede leiders zijn worden niet
meegenomen. Als voordeel hebben zulke definities dat het heel duidelijk is wanneer iemand
hoogbegaafd is, de identificatie is makkelijk. Het nadeel is dus dat sommige leerlingen over
het hoofd worden gezien.
Liberale definities breiden de definitie van hoogbegaafdheid uit door meer gebieden mee te
nemen waarin iemand kan presteren dan alleen intelligentie. Wat hoogbegaafdheid inhoudt
is hier dus meer flexibel. Witty omschreef hoogbegaafdheid bijvoorbeeld als: Alle
kinderen die consistent uitzonderlijk scoren op een waardevolle activiteit.
Veelzijdige omschrijvingen zoals die van Sternberg (1997), Gardner (1983) en Renzulli
(1978) zijn meer consistent met huidig onderzoek.
- Sternberg noemt 3 categorieën van intelligentie: Analytische intelligentie, creatieve
intelligentie en praktische intelligentie. Deze dimensies zouden componenten zijn van
succesvolle intelligentie: Dit is iemands capaciteit om zo goed mogelijk in te spelen op
zijn/haar krachten en te compenseren voor zwaktes.
- Garder’s definitie van meervoudige intelligentie: Is de capaciteit om problemen op te
lossen of producten te creëren die binnen één of meer culturele settingen waardevol worden
gevonden. Gardner omschrijft minstens 7 soorten intelligentie: linguïstische, muzikale,
logisch-wiskundige, ruimtelijke, lichamelijk-kinesthetische, interpersoonlijke en
intrapersoonlijke intelligentie. Later werden natuurlijke en spirituele intelligentie toegevoegd.
Hij is van mening dat mensen de term talenten veel gemakkelijker gebruiken en dat
intelligentie over het algemeen gereserveerd is om taalkundige of logische "slimheid" te
beschrijven. Hij gelooft echter niet dat bepaalde vaardigheden willekeurig kunnen worden
gekwalificeerd als intelligentie boven andere (bijv. taal als intelligentie versus dans als
talent).
- Renzulli (three-ring conception of giftedness) noemt begaafd gedrag i.p.v. begaafde
personen. Dit gedrag zou uit drie componenten bestaan die met elkaar interacteren. Mensen
die in staat zijn om “begaafd” gedrag te ontwikkelen, zouden voldoen aan deze
componenten, maar daar is een hoeveelheid aan educatieve kansen en diensten voor nodig
die niet door het gewone onderwijs worden aangeboden.
• Een bovengemiddelde capaciteit of vaardigheid: Een bovengemiddelde
capaciteit verwijst ongeveer naar de beste 15-20% presteerders binnen een bepaald
gebied of actiHviteit.
- Dit kan meer algemeen zijn: Dit verwijst naar de capaciteit om informatie te
verwerken, ervaringen te integreren waardoor je passend kan handelen in nieuwe
situaties en abstract kunnen denken. Verbaal en numeriek redeneren, geheugen etc.
zijn voorbeelden van algemene capaciteiten.
, - Het kan ook een meer specifieke capaciteit zijn: Omvat de capaciteit om kennis,
vaardigheden of andere competenties te vergaren in een specifiek gebied.
Voorbeelden zijn bijvoorbeeld heel goed zijn in wiskunde. Er moeten goede
programma’s zijn voor mensen die bovengemiddeld presteren.
• Een hoog niveau van toewijding aan een taak: Omvat de energie die je steekt in
een specifiek probleem of taak en omvat bijvoorbeeld doorzettingsvermogen,
uithoudingsvermogen, vertrouwen in iemand anders, hard werken, een hoge
standaard hebben, zeker zijn van jezelf en de wil hebben om iets te bereiken.
• Een hoog niveau van creativiteit: Iemand die wordt erkend voor zijn of haar
creatieve activiteiten of personen die een mogelijkheid hebben om veel interessante
en haalbare ideeën te genereren, zoals openstaan voor nieuwe ervaringen, flexibel
en origineel zijn, nieuwsgierig zijn, bereid zijn om risico’s te nemen etc.
Alhoewel een algemene bovengemiddelde capaciteit stabiel is, zijn specifieke
capaciteiten, toewijding en creativiteit afhankelijk van de context.
Aan de hand van deze discussie een definitie gekomen die het allemaal omvat:
Hoogbegaafd gedrag bestaat uit gedrag dat een interactie weerspiegelt tussen drie
basisclusters van menselijke eigenschappen: bovengemiddeld vermogen, hoge
taakverplichtingen en hoge creativiteit. Individuen die in staat zijn om deze samengestelde
set van begaafd gedrag te ontwikkelen, zijn diegenen die deze samengestelde set
eigenschappen bezitten of in staat zijn deze toe te passen op elk potentieel waardevol
gebied van menselijke prestaties.
Programmeringsstudie Excellentieonderzoek H2: Internationale onderzoeksreview (Segers &
Hoogeveen)
In de wetenschappelijke literatuur zijn naast elkaar uiteenlopende definities van excellentie in
omloop. In de meeste gevallen wordt uitgegaan van het concept van (hoog)begaafdheid met
intelligentie als bepalende factor. Daarbij wordt intelligentie zelf echter ook op geheel
verschillende manieren omschreven.
, Manieren om intelligentie te zien
Het “Differentiated Model of Giftedness and Talent” van Gagné gaat uit van een bredere
visie waarin begaafdheid wordt gedefinieerd als ongeoefende natuurlijke intellectuele,
creatieve, socio- affectieve en sensomotorische vaardigheden die door leren en oefenen
kunnen worden omgezet in meetbare talenten op uiteenlopende terreinen, zoals
wetenschap, kunst, bedrijfsvoering, sociaal gedrag, sport en technologie.
Volgens Gagné zouden drie typen katalysatoren betrokken zijn bij de transformatie van
begaafdheid naar talent:
- Persoonsfactoren (zoals fysieke, motivationele en persoonlijkheidsfactoren),
- Omgevingsfactoren (zoals personen, gebeurtenissen, het sociale milieu waarin
iemand zich bevindt)
- Geluk of lot.
Kortom, je hebt bepaalde capaciteiten of vaardigheden die door leren kunnen worden
omgezet in talenten.
Het model van Ziegler en Heller komt redelijk overeen met die van Gagné. Ook in dit model
wordt een onderscheid gemaakt tussen potentie (talenten) en prestatie, met persoonlijkheid
en omgeving als factoren die op dit proces van invloed zijn. Wel pleiten zij voor een
systemische benadering, die focust op de interactie tussen de verschillende componenten →
het is belangrijk om eerst het systeem te begrijpen dat leidt tot excellente prestaties, voordat
het mogelijk is de componenten daarvan te begrijpen. Het ‘actiotope model’, dat zij
voorstellen in plaats van de gebruikelijke modellen, gaat ervan uit dat de continue uitbreiding
van het ‘actie repertoire’ van een persoon afhankelijk is van de interactie tussen (1)
gestelde doelen, (2) subjectief ervaren actieruimte en (3) de omgeving.
Ten aanzien van begaafdheid wordt in de regel onderscheid gemaakt tussen potentieel
en feitelijk behaalde (leer)prestaties. In dat licht worden andere factoren aangehaald die
voorwaardelijk zijn voor het zich manifesteren van (hoog)begaafd gedrag waarbij verder
onderscheid wordt gemaakt tussen factoren binnen het kind (o.a. motivatie, zelfregulatie) en
omgevingsfactoren (thuis, school). Er wordt hierbij met name uitgegaan van intelligentietests.
Een andere manier om excellentie te definiëren is om dit te doen relatief ten opzichte
van de persoon zelf, of ten opzichte van een bepaalde referentiegroep. Voor kinderen in
het speciaal onderwijs bijvoorbeeld, kan een excellente prestatie gedefinieerd worden als
uitstijgend boven het gemiddelde niveau van die groep. Vaak zou dit de best presterende
20% van een groep zijn. Een speciale plaats in de literatuur wordt ingenomen door de groep
leerlingen die beschreven worden als “twice exceptional”. Hieronder worden kinderen
verstaan die naast een leer- of ontwikkelingsprobleem, zoals AD(H)D, een autisme spectrum
stoornis (ASS) of een taal specifiek probleem (dyslexie), ook (hoog)begaafd zijn. Hierbij
spelen ook misdiagnoses een grote rol → gedrag lijkt op ADHD, maar komt voort uit
onvoldoende onderwijskundige begeleiding.
Door de verschillende benaderingen van excellentie samen te nemen ontstaat een visie
waarin excellente leerprestaties op alle leerlingen in het onderwijs van toepassing kunnen
zijn, maar waarbij onderscheid kan worden gemaakt tussen het maximale niveau dat
individuele leerlingen kunnen behalen.
Maar, het testen van excellentie is niet makkelijk. Het is belangrijk om te kijken naar
meerdere factoren die van invloed kunnen zijn op prestaties en dit ook niet maar één keer te
doen.
Soorten begaafdheid
Niet elke excellente leerling benadert school en leren op eenzelfde manier; er zijn binnen de
groep excellente leerlingen verschillende typen te onderscheiden. Er kan onderscheid
gemaakt worden tussen 6 typen begaafde leerlingen (zie ook Betts & Neihart):
Leerdoel 1:
Wat is hoogbegaafdheid?
Artikel Renzulli – Emerging Conceptions of Giftedness: Building a Bridge to the New Century
Opvattingen over hoogbegaafdheid: Er zijn door de jaren heen verschillende definities van
hoogbegaafdheid geweest. Eén manier om deze definities te ordenen is door ze te plaatsen
op een continuüm van conservatief naar liberaal.
Conservatief zou bijvoorbeeld Terman’s definitie zijn van hoogbegaafdheid: de top 1% van
de bevolking in algemene intellectuele capaciteit. Dit is een behoorlijk restrictieve definitie
omdat hoogbegaafdheid in dit geval dus alleen maar leerlingen omvat die academisch sterk
zijn. Leerlingen die bijvoorbeeld heel creatief zijn, of hele goede leiders zijn worden niet
meegenomen. Als voordeel hebben zulke definities dat het heel duidelijk is wanneer iemand
hoogbegaafd is, de identificatie is makkelijk. Het nadeel is dus dat sommige leerlingen over
het hoofd worden gezien.
Liberale definities breiden de definitie van hoogbegaafdheid uit door meer gebieden mee te
nemen waarin iemand kan presteren dan alleen intelligentie. Wat hoogbegaafdheid inhoudt
is hier dus meer flexibel. Witty omschreef hoogbegaafdheid bijvoorbeeld als: Alle
kinderen die consistent uitzonderlijk scoren op een waardevolle activiteit.
Veelzijdige omschrijvingen zoals die van Sternberg (1997), Gardner (1983) en Renzulli
(1978) zijn meer consistent met huidig onderzoek.
- Sternberg noemt 3 categorieën van intelligentie: Analytische intelligentie, creatieve
intelligentie en praktische intelligentie. Deze dimensies zouden componenten zijn van
succesvolle intelligentie: Dit is iemands capaciteit om zo goed mogelijk in te spelen op
zijn/haar krachten en te compenseren voor zwaktes.
- Garder’s definitie van meervoudige intelligentie: Is de capaciteit om problemen op te
lossen of producten te creëren die binnen één of meer culturele settingen waardevol worden
gevonden. Gardner omschrijft minstens 7 soorten intelligentie: linguïstische, muzikale,
logisch-wiskundige, ruimtelijke, lichamelijk-kinesthetische, interpersoonlijke en
intrapersoonlijke intelligentie. Later werden natuurlijke en spirituele intelligentie toegevoegd.
Hij is van mening dat mensen de term talenten veel gemakkelijker gebruiken en dat
intelligentie over het algemeen gereserveerd is om taalkundige of logische "slimheid" te
beschrijven. Hij gelooft echter niet dat bepaalde vaardigheden willekeurig kunnen worden
gekwalificeerd als intelligentie boven andere (bijv. taal als intelligentie versus dans als
talent).
- Renzulli (three-ring conception of giftedness) noemt begaafd gedrag i.p.v. begaafde
personen. Dit gedrag zou uit drie componenten bestaan die met elkaar interacteren. Mensen
die in staat zijn om “begaafd” gedrag te ontwikkelen, zouden voldoen aan deze
componenten, maar daar is een hoeveelheid aan educatieve kansen en diensten voor nodig
die niet door het gewone onderwijs worden aangeboden.
• Een bovengemiddelde capaciteit of vaardigheid: Een bovengemiddelde
capaciteit verwijst ongeveer naar de beste 15-20% presteerders binnen een bepaald
gebied of actiHviteit.
- Dit kan meer algemeen zijn: Dit verwijst naar de capaciteit om informatie te
verwerken, ervaringen te integreren waardoor je passend kan handelen in nieuwe
situaties en abstract kunnen denken. Verbaal en numeriek redeneren, geheugen etc.
zijn voorbeelden van algemene capaciteiten.
, - Het kan ook een meer specifieke capaciteit zijn: Omvat de capaciteit om kennis,
vaardigheden of andere competenties te vergaren in een specifiek gebied.
Voorbeelden zijn bijvoorbeeld heel goed zijn in wiskunde. Er moeten goede
programma’s zijn voor mensen die bovengemiddeld presteren.
• Een hoog niveau van toewijding aan een taak: Omvat de energie die je steekt in
een specifiek probleem of taak en omvat bijvoorbeeld doorzettingsvermogen,
uithoudingsvermogen, vertrouwen in iemand anders, hard werken, een hoge
standaard hebben, zeker zijn van jezelf en de wil hebben om iets te bereiken.
• Een hoog niveau van creativiteit: Iemand die wordt erkend voor zijn of haar
creatieve activiteiten of personen die een mogelijkheid hebben om veel interessante
en haalbare ideeën te genereren, zoals openstaan voor nieuwe ervaringen, flexibel
en origineel zijn, nieuwsgierig zijn, bereid zijn om risico’s te nemen etc.
Alhoewel een algemene bovengemiddelde capaciteit stabiel is, zijn specifieke
capaciteiten, toewijding en creativiteit afhankelijk van de context.
Aan de hand van deze discussie een definitie gekomen die het allemaal omvat:
Hoogbegaafd gedrag bestaat uit gedrag dat een interactie weerspiegelt tussen drie
basisclusters van menselijke eigenschappen: bovengemiddeld vermogen, hoge
taakverplichtingen en hoge creativiteit. Individuen die in staat zijn om deze samengestelde
set van begaafd gedrag te ontwikkelen, zijn diegenen die deze samengestelde set
eigenschappen bezitten of in staat zijn deze toe te passen op elk potentieel waardevol
gebied van menselijke prestaties.
Programmeringsstudie Excellentieonderzoek H2: Internationale onderzoeksreview (Segers &
Hoogeveen)
In de wetenschappelijke literatuur zijn naast elkaar uiteenlopende definities van excellentie in
omloop. In de meeste gevallen wordt uitgegaan van het concept van (hoog)begaafdheid met
intelligentie als bepalende factor. Daarbij wordt intelligentie zelf echter ook op geheel
verschillende manieren omschreven.
, Manieren om intelligentie te zien
Het “Differentiated Model of Giftedness and Talent” van Gagné gaat uit van een bredere
visie waarin begaafdheid wordt gedefinieerd als ongeoefende natuurlijke intellectuele,
creatieve, socio- affectieve en sensomotorische vaardigheden die door leren en oefenen
kunnen worden omgezet in meetbare talenten op uiteenlopende terreinen, zoals
wetenschap, kunst, bedrijfsvoering, sociaal gedrag, sport en technologie.
Volgens Gagné zouden drie typen katalysatoren betrokken zijn bij de transformatie van
begaafdheid naar talent:
- Persoonsfactoren (zoals fysieke, motivationele en persoonlijkheidsfactoren),
- Omgevingsfactoren (zoals personen, gebeurtenissen, het sociale milieu waarin
iemand zich bevindt)
- Geluk of lot.
Kortom, je hebt bepaalde capaciteiten of vaardigheden die door leren kunnen worden
omgezet in talenten.
Het model van Ziegler en Heller komt redelijk overeen met die van Gagné. Ook in dit model
wordt een onderscheid gemaakt tussen potentie (talenten) en prestatie, met persoonlijkheid
en omgeving als factoren die op dit proces van invloed zijn. Wel pleiten zij voor een
systemische benadering, die focust op de interactie tussen de verschillende componenten →
het is belangrijk om eerst het systeem te begrijpen dat leidt tot excellente prestaties, voordat
het mogelijk is de componenten daarvan te begrijpen. Het ‘actiotope model’, dat zij
voorstellen in plaats van de gebruikelijke modellen, gaat ervan uit dat de continue uitbreiding
van het ‘actie repertoire’ van een persoon afhankelijk is van de interactie tussen (1)
gestelde doelen, (2) subjectief ervaren actieruimte en (3) de omgeving.
Ten aanzien van begaafdheid wordt in de regel onderscheid gemaakt tussen potentieel
en feitelijk behaalde (leer)prestaties. In dat licht worden andere factoren aangehaald die
voorwaardelijk zijn voor het zich manifesteren van (hoog)begaafd gedrag waarbij verder
onderscheid wordt gemaakt tussen factoren binnen het kind (o.a. motivatie, zelfregulatie) en
omgevingsfactoren (thuis, school). Er wordt hierbij met name uitgegaan van intelligentietests.
Een andere manier om excellentie te definiëren is om dit te doen relatief ten opzichte
van de persoon zelf, of ten opzichte van een bepaalde referentiegroep. Voor kinderen in
het speciaal onderwijs bijvoorbeeld, kan een excellente prestatie gedefinieerd worden als
uitstijgend boven het gemiddelde niveau van die groep. Vaak zou dit de best presterende
20% van een groep zijn. Een speciale plaats in de literatuur wordt ingenomen door de groep
leerlingen die beschreven worden als “twice exceptional”. Hieronder worden kinderen
verstaan die naast een leer- of ontwikkelingsprobleem, zoals AD(H)D, een autisme spectrum
stoornis (ASS) of een taal specifiek probleem (dyslexie), ook (hoog)begaafd zijn. Hierbij
spelen ook misdiagnoses een grote rol → gedrag lijkt op ADHD, maar komt voort uit
onvoldoende onderwijskundige begeleiding.
Door de verschillende benaderingen van excellentie samen te nemen ontstaat een visie
waarin excellente leerprestaties op alle leerlingen in het onderwijs van toepassing kunnen
zijn, maar waarbij onderscheid kan worden gemaakt tussen het maximale niveau dat
individuele leerlingen kunnen behalen.
Maar, het testen van excellentie is niet makkelijk. Het is belangrijk om te kijken naar
meerdere factoren die van invloed kunnen zijn op prestaties en dit ook niet maar één keer te
doen.
Soorten begaafdheid
Niet elke excellente leerling benadert school en leren op eenzelfde manier; er zijn binnen de
groep excellente leerlingen verschillende typen te onderscheiden. Er kan onderscheid
gemaakt worden tussen 6 typen begaafde leerlingen (zie ook Betts & Neihart):
