De Wereld en Nederland: Een Sociale en
Economische Geschiedenis van de laatste duizend
jaar
Karel Davids en Marjolein ’t Hart, derde druk (2021).
Inleiding
In de historiografische trend om steeds meer buiten de nationale kaders te kijken, richting ‘Global
History’. Zo ook dit boek, dat Nederland centraal zet, maar vergelijkt met trends buiten het eigen
onderzoek en de verbanden hiertussen ook onderzoekt. Waarin zitten de verschillen in ontwikkeling
tussen Nederland en andere landen? In hoeverre is de Nederlandse geschiedenis beïnvloed door
ontwikkelingen in het buitenland? Deze vragen met verbindingen en vergelijkingen vormen een rode
draad door het gehele boek.
Dat alles vanuit een economisch en sociaalhistorisch-perspectief. Hoe gewone mensen veranderingen
ervoeren en erop reageerden. Welke gemeenschappelijke ervaringen en opvattingen bestonden er en
hoe kwamen die gemeenschappen met andere gemeenschappen in contact of in conflict. Een ander
kenmerk naast het oog voor gemeenschap is de aandacht voor zowel lange als korte termijn
ontwikkelingen. Dit alles wordt probleemgericht benaderd, de focus op bepaalde expliciet
omschreven problemen die op systematische manier worden opgelost.
Het analyseren van de problemen baseert zich in eerste instantie op drie basisproblemen in
sociaaleconomische geschiedschrijving, namelijk: inkomen, macht en risico’s (de kwetsbaarheid van
het bestaan). Deze drie zijn uiteraard met elkaar verbonden, ze hebben onderling invloed op elkaar.
Tegelijk is het veld van die drie problemen nog niet volledig, mensen handelen vanuit hun gewoontes,
tradities, ideeën, overtuigingen of geloofsopvattingen. Dit wordt onder de noemer: ‘mentale
Constructies’ centraal gezet en heeft invloed en wordt beïnvloed door de drie basisproblemen. Deze
staan centraal, omdat ze niet te scheiden zijn van sociaaleconomische problemen en mentale
constructies vormen zelf een verbindingsschakel tussen bijvoorbeeld inkomen en macht:
onderbetaalde groep -> rechtvaardigheidsgevoel -> macht wordt beïnvloed. Zo zal dit beschreven
schema als een rode lijn door het boek lopen.
Steeds meer wordt er afstand gedaan van het idee van een lineaire ontwikkeling van ‘traditionele’ naar
een ‘moderne’ samenleving. Moderniteit kan beter worden opgevat als een programma van
kernwaarden die door bepaalde groepen worden nagestreefd. Discussie bestaat ook rondom het begrip
de ‘Great Divergence’, wanneer en in welke mate is het welvaartsniveau in Europa en Azië precies uit
een gelopen? Argumenten zullen verder in dit boek besproken worden. Het markeert in ieder geval
samen met de globalisering een duidelijke wending in sociaaleconomische geschiedenis. 1750-1850
was een opmerkelijk veranderlijke beslissende tijd, daarom zal de ‘Great Divergence’ in dit boek
gebruikt worden als de belangrijkste scheidslijn om veranderingen te faseren. Het boek begint rondom
het jaar 1000, omdat wat we nu ‘Nederland’ noemen toen in cultuur werd gebracht en bevolkt,
daarnaast de economisch en culturele dynamiek van China en van het Midden-Oosten tot aan Zuid-
Spanje die toen ontstond en gevolgen voor Europa had. Schrijven over ‘Nederland’ houdt gezien het
een geografisch-historisch construct is onvermijdelijke geografische keuzes in. Het boek kiest voor
een pragmatische oplossing, de Nederlanders waarover wordt geschreven zijn de inwoners van het
geografische gebied van het hedendaagse ‘Nederland’.
,De indeling van het boek is chronologisch, met deel I over de periode vóór en deel II over de periode
ná de Great divergence gaat. Tussen verschillende historische aspecten zal onderscheid worden
gemaakt door een constante thematisch indeling van de hoofdstukken, namelijk: economische,
sociaal-politieke en sociaal culturele ontwikkelingen. Economie staat voorop, omdat de andere
verandering van daaruit het best kunnen worden uitgelegd. In elk hoofdstuk worden de
basisproblemen (inkomen, macht, risico’s) behandeld, maar een staats centraal, wat dan ook het
perspectief bepaald: structuurgericht of meer een actorgerichte invalshoek.
Deel I: Vóór de Great Divergence
Ca. 1000 - 1800
1: Inleiding bij Deel I
Eerst volgt een schets van de wereld van 1000 – 1800. Hoeveel mensen woonden op aarde en waar?
Welke veranderingen deden zich voor in de natuurlijke omgeving? Hoe en in welke mate waren
verschillende werelddelen met elkaar verbonden? Hoe zijn de grote lijnen van veranderingen op het
gebied van inkomen, macht en risico’s te omschrijven?
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Europa heeft naar schattingen van het jaar 1000 – 1800 ongeveer 1/5 tot 1/6 van de wereldbevolking
gevormd, binnen Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland, Oostenrijk/Hongarije en Rusland
de meest bevolkte gebieden, waar Engeland zich later bijvoegde. Nederland bleef tot de kleinere
landen qua bevolkingsomvang behoren. De verstedelijking was rond het jaar 1000 nog nergens ver
ontwikkeld, vooral in Europa nam de urbanisatie later wel iets toe. Verstedelijking hing in sterke mate
af van agrarische productiviteit. Van 1000 tot de late 13 e eeuw was er in Europa een relatief warmer
klimaat wat de agrarische productiviteit deed groeien. De meeste steden van Europa komen dan ook
uit deze tijd. Daarop volgde een ‘kleine IJstijd’ met haar dieptepunt van 1570-1730. Europese
bevolkingsstijging van de 12e eeuw leidde niet alleen tot verstedelijking, maar ook tot grootschalige
kolonisatie van boeren naar gebied te oosten van de Elbe. De migratie en verstedelijking zorgden
beide voor het langzaam verdwijnen van het feodalisme. In Europa ten oosten van de Elbe vanaf de
late 15e eeuw ging zich weer een proces van feodalisering voltrekken. De 14 e eeuw betekende een
grote bevolkingskrimp in Europa door de zwarte dood.
Langeafstandsverbindingen
Langeafstandverbindingen intensiveerden voornamelijk tussen 1000 en 1300 en tussen 1500 en 1650.
Deze verbindingen waren deels politiek-militair of commercieel, maar ook sociaal cultureel. In de
eerste fase speelde Europa een ondergeschikte rol, het was voornamelijk commerciële expansie in de
wereld van de islam gevolgd door een machtsexplosie van de Mongolen. In de tweede fase liep
Europa juist voorop en kreeg Europa een centrale betekenis. Op steeds grotere schaal namen steeds
meer Europese landen deel aan een globaliseringsproces rond de wereld. Er bestaat discussie of
globalisering begon met Columbus, de zilverstroom vanaf 1570 van Amerika naar China of kan er pas
van globalisering worden gesproken in de loop van de negentiende eeuw toen internationale
goederenmarkten integreerden, voor de 19e eeuw liepen de prijzen namelijk nog veel sterker uit een.
Sociaal-historici benadrukken dat globalisering niet slechts als een economisch fenomeen moet
worden gezien, globalisering heeft ook religieuze, sociale of politieke vormen. Zo veranderde de
consumptiecultuur in Europa al sterk voor 1800 door ‘globalisering’. Het Midden-Oosten werd door
de nieuwe handelsroutes getroffen door een verlies van inkomsten en Afrika werd demografisch
getroffen door de intercontinentale slavenhandel. De globalisering zorgde, voor Europeanen, ook voor
, een toenemende mobiliteit, de grenzen van eigen gemeenschap werden vaker achter zich gelaten voor
werk elders. De globalisering werkte ook door in de cultuur, al in de eerste golf, door Spanjaarden die
de Griekse geschriften via Arabische vertalingen leerden kennen. Ook religie verspreidde zich door
globalisering, zowel het Christendom als de Islam. Ten slotte waren er nog grote demografische
gevolgen in de Amerika’s door de komst van de Europeanen, waar 90% van de bevolking naar
schatting overleed.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Vóór de great divergence veranderde er minder in het inkomenspeil dan daarna. Samenlevingen
waarin het inkomen per hoofd van de bevolking voor langere tijd steeg, waren een uitzondering en
ook de verdeling van het inkomen wisselde voortduren. Ingrijpende veranderingen deden zich wel
voor in de machtsverdeling, in sterke mate voor Europa. Er werden (nieuwe typen) staten gevormd die
veel aan expansie deden door onderlinge rivaliteit. Ook de interne structuur van staten veranderde
door bureaucratisering en centralisatie. De risico’s van het bestaan veranderden nauwelijks, de kansen
om ziek, invalide of arm te worden waren niet minder geworden, wel veranderde er veel in sociale
orde en wereldbeeld van mensen. Door verdwijnen van feodalisme nam de vrijheid van arbeid,
beweging en woning toe, er ontstond vooral in West-Europa een meer geïndividualiseerde wereld,
ook werd de taak van de overheid rondom de opvang van risico’s steeds groter en nam het kerkelijk
gezag af.
2: Groei en aanloop naar de Great divergence: economische ontwikkelingen
Het leven van de meeste mensen voor 1800 werd bepaald door een kwetsbaar evenwicht tussen
bevolkingsgrootte en bestaansmiddelen. Voor 1800 werd economische groei altijd afgewisseld met
krimp, want er was een plafond bereikt. De volgende vier vragen zullen de leidraad in het hoofdstuk
zijn:
1. In hoeverre was de economische ontwikkeling vóór het midden van de negentiende eeuw
mogelijk? Wat waren de beperkingen?
2. Hoe is het te verklaren dat Nederland een tijdlang vooropliep in de economische ontwikkeling
in Europa? Welke interne of externe factoren lagen daaraan ten grondslag?
3. Wat betekenen die veranderingen voor de mensen zelf? In welke mate deelden verschillende
groepen in de voordelen en nadelen van economische ontwikkeling, stagnatie of krimp?
4. Hoe kan de Great Divergence tussen het ‘Westen’ en andere delen van de wereld worden
verklaard? En meer in het bijzonder: waardoor vond de Industriële Revolutie in het Westen
plaats en hoe komt het dat juist Groot-Brittannië hierbij vooropliep?
2.1: Economische ontwikkeling in de wereld
Er zijn verschillende benaderingen en modellen om de vraag in hoeverre economische ontwikkeling
voor 1800 mogelijk was te beantwoorden. De belangrijkste benaderingen zijn: malthusiaans,
marxistisch, smithiaans en institutioneel. Bij allemaal staan andere factoren centraal.
Bevolking en bestaansmiddelen (malthusiaans)
Malthus, Engelse 18e -eeuwse predikant, betoogde dat er een directe spanning bestaat tussen de
natuurlijke neiging van een bevolking om te groeien en de begrensde capaciteit van de landbouw.
Deze twee houden elkaar in evenwicht, de harde rem op bevolkingsgroei door het plafond van de
landbouwcapaciteit, noemde Malthus de ‘positive check’. Er was een weg, de ‘preventive check’
waarlangs de positive check kon worden omzeild, namelijk door stijging van de huwelijksleeftijd,
daling van de huwelijksfrequentie en beperking van geboorten, het zou de groei afzwakken voordat
Economische Geschiedenis van de laatste duizend
jaar
Karel Davids en Marjolein ’t Hart, derde druk (2021).
Inleiding
In de historiografische trend om steeds meer buiten de nationale kaders te kijken, richting ‘Global
History’. Zo ook dit boek, dat Nederland centraal zet, maar vergelijkt met trends buiten het eigen
onderzoek en de verbanden hiertussen ook onderzoekt. Waarin zitten de verschillen in ontwikkeling
tussen Nederland en andere landen? In hoeverre is de Nederlandse geschiedenis beïnvloed door
ontwikkelingen in het buitenland? Deze vragen met verbindingen en vergelijkingen vormen een rode
draad door het gehele boek.
Dat alles vanuit een economisch en sociaalhistorisch-perspectief. Hoe gewone mensen veranderingen
ervoeren en erop reageerden. Welke gemeenschappelijke ervaringen en opvattingen bestonden er en
hoe kwamen die gemeenschappen met andere gemeenschappen in contact of in conflict. Een ander
kenmerk naast het oog voor gemeenschap is de aandacht voor zowel lange als korte termijn
ontwikkelingen. Dit alles wordt probleemgericht benaderd, de focus op bepaalde expliciet
omschreven problemen die op systematische manier worden opgelost.
Het analyseren van de problemen baseert zich in eerste instantie op drie basisproblemen in
sociaaleconomische geschiedschrijving, namelijk: inkomen, macht en risico’s (de kwetsbaarheid van
het bestaan). Deze drie zijn uiteraard met elkaar verbonden, ze hebben onderling invloed op elkaar.
Tegelijk is het veld van die drie problemen nog niet volledig, mensen handelen vanuit hun gewoontes,
tradities, ideeën, overtuigingen of geloofsopvattingen. Dit wordt onder de noemer: ‘mentale
Constructies’ centraal gezet en heeft invloed en wordt beïnvloed door de drie basisproblemen. Deze
staan centraal, omdat ze niet te scheiden zijn van sociaaleconomische problemen en mentale
constructies vormen zelf een verbindingsschakel tussen bijvoorbeeld inkomen en macht:
onderbetaalde groep -> rechtvaardigheidsgevoel -> macht wordt beïnvloed. Zo zal dit beschreven
schema als een rode lijn door het boek lopen.
Steeds meer wordt er afstand gedaan van het idee van een lineaire ontwikkeling van ‘traditionele’ naar
een ‘moderne’ samenleving. Moderniteit kan beter worden opgevat als een programma van
kernwaarden die door bepaalde groepen worden nagestreefd. Discussie bestaat ook rondom het begrip
de ‘Great Divergence’, wanneer en in welke mate is het welvaartsniveau in Europa en Azië precies uit
een gelopen? Argumenten zullen verder in dit boek besproken worden. Het markeert in ieder geval
samen met de globalisering een duidelijke wending in sociaaleconomische geschiedenis. 1750-1850
was een opmerkelijk veranderlijke beslissende tijd, daarom zal de ‘Great Divergence’ in dit boek
gebruikt worden als de belangrijkste scheidslijn om veranderingen te faseren. Het boek begint rondom
het jaar 1000, omdat wat we nu ‘Nederland’ noemen toen in cultuur werd gebracht en bevolkt,
daarnaast de economisch en culturele dynamiek van China en van het Midden-Oosten tot aan Zuid-
Spanje die toen ontstond en gevolgen voor Europa had. Schrijven over ‘Nederland’ houdt gezien het
een geografisch-historisch construct is onvermijdelijke geografische keuzes in. Het boek kiest voor
een pragmatische oplossing, de Nederlanders waarover wordt geschreven zijn de inwoners van het
geografische gebied van het hedendaagse ‘Nederland’.
,De indeling van het boek is chronologisch, met deel I over de periode vóór en deel II over de periode
ná de Great divergence gaat. Tussen verschillende historische aspecten zal onderscheid worden
gemaakt door een constante thematisch indeling van de hoofdstukken, namelijk: economische,
sociaal-politieke en sociaal culturele ontwikkelingen. Economie staat voorop, omdat de andere
verandering van daaruit het best kunnen worden uitgelegd. In elk hoofdstuk worden de
basisproblemen (inkomen, macht, risico’s) behandeld, maar een staats centraal, wat dan ook het
perspectief bepaald: structuurgericht of meer een actorgerichte invalshoek.
Deel I: Vóór de Great Divergence
Ca. 1000 - 1800
1: Inleiding bij Deel I
Eerst volgt een schets van de wereld van 1000 – 1800. Hoeveel mensen woonden op aarde en waar?
Welke veranderingen deden zich voor in de natuurlijke omgeving? Hoe en in welke mate waren
verschillende werelddelen met elkaar verbonden? Hoe zijn de grote lijnen van veranderingen op het
gebied van inkomen, macht en risico’s te omschrijven?
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Europa heeft naar schattingen van het jaar 1000 – 1800 ongeveer 1/5 tot 1/6 van de wereldbevolking
gevormd, binnen Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland, Oostenrijk/Hongarije en Rusland
de meest bevolkte gebieden, waar Engeland zich later bijvoegde. Nederland bleef tot de kleinere
landen qua bevolkingsomvang behoren. De verstedelijking was rond het jaar 1000 nog nergens ver
ontwikkeld, vooral in Europa nam de urbanisatie later wel iets toe. Verstedelijking hing in sterke mate
af van agrarische productiviteit. Van 1000 tot de late 13 e eeuw was er in Europa een relatief warmer
klimaat wat de agrarische productiviteit deed groeien. De meeste steden van Europa komen dan ook
uit deze tijd. Daarop volgde een ‘kleine IJstijd’ met haar dieptepunt van 1570-1730. Europese
bevolkingsstijging van de 12e eeuw leidde niet alleen tot verstedelijking, maar ook tot grootschalige
kolonisatie van boeren naar gebied te oosten van de Elbe. De migratie en verstedelijking zorgden
beide voor het langzaam verdwijnen van het feodalisme. In Europa ten oosten van de Elbe vanaf de
late 15e eeuw ging zich weer een proces van feodalisering voltrekken. De 14 e eeuw betekende een
grote bevolkingskrimp in Europa door de zwarte dood.
Langeafstandsverbindingen
Langeafstandverbindingen intensiveerden voornamelijk tussen 1000 en 1300 en tussen 1500 en 1650.
Deze verbindingen waren deels politiek-militair of commercieel, maar ook sociaal cultureel. In de
eerste fase speelde Europa een ondergeschikte rol, het was voornamelijk commerciële expansie in de
wereld van de islam gevolgd door een machtsexplosie van de Mongolen. In de tweede fase liep
Europa juist voorop en kreeg Europa een centrale betekenis. Op steeds grotere schaal namen steeds
meer Europese landen deel aan een globaliseringsproces rond de wereld. Er bestaat discussie of
globalisering begon met Columbus, de zilverstroom vanaf 1570 van Amerika naar China of kan er pas
van globalisering worden gesproken in de loop van de negentiende eeuw toen internationale
goederenmarkten integreerden, voor de 19e eeuw liepen de prijzen namelijk nog veel sterker uit een.
Sociaal-historici benadrukken dat globalisering niet slechts als een economisch fenomeen moet
worden gezien, globalisering heeft ook religieuze, sociale of politieke vormen. Zo veranderde de
consumptiecultuur in Europa al sterk voor 1800 door ‘globalisering’. Het Midden-Oosten werd door
de nieuwe handelsroutes getroffen door een verlies van inkomsten en Afrika werd demografisch
getroffen door de intercontinentale slavenhandel. De globalisering zorgde, voor Europeanen, ook voor
, een toenemende mobiliteit, de grenzen van eigen gemeenschap werden vaker achter zich gelaten voor
werk elders. De globalisering werkte ook door in de cultuur, al in de eerste golf, door Spanjaarden die
de Griekse geschriften via Arabische vertalingen leerden kennen. Ook religie verspreidde zich door
globalisering, zowel het Christendom als de Islam. Ten slotte waren er nog grote demografische
gevolgen in de Amerika’s door de komst van de Europeanen, waar 90% van de bevolking naar
schatting overleed.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Vóór de great divergence veranderde er minder in het inkomenspeil dan daarna. Samenlevingen
waarin het inkomen per hoofd van de bevolking voor langere tijd steeg, waren een uitzondering en
ook de verdeling van het inkomen wisselde voortduren. Ingrijpende veranderingen deden zich wel
voor in de machtsverdeling, in sterke mate voor Europa. Er werden (nieuwe typen) staten gevormd die
veel aan expansie deden door onderlinge rivaliteit. Ook de interne structuur van staten veranderde
door bureaucratisering en centralisatie. De risico’s van het bestaan veranderden nauwelijks, de kansen
om ziek, invalide of arm te worden waren niet minder geworden, wel veranderde er veel in sociale
orde en wereldbeeld van mensen. Door verdwijnen van feodalisme nam de vrijheid van arbeid,
beweging en woning toe, er ontstond vooral in West-Europa een meer geïndividualiseerde wereld,
ook werd de taak van de overheid rondom de opvang van risico’s steeds groter en nam het kerkelijk
gezag af.
2: Groei en aanloop naar de Great divergence: economische ontwikkelingen
Het leven van de meeste mensen voor 1800 werd bepaald door een kwetsbaar evenwicht tussen
bevolkingsgrootte en bestaansmiddelen. Voor 1800 werd economische groei altijd afgewisseld met
krimp, want er was een plafond bereikt. De volgende vier vragen zullen de leidraad in het hoofdstuk
zijn:
1. In hoeverre was de economische ontwikkeling vóór het midden van de negentiende eeuw
mogelijk? Wat waren de beperkingen?
2. Hoe is het te verklaren dat Nederland een tijdlang vooropliep in de economische ontwikkeling
in Europa? Welke interne of externe factoren lagen daaraan ten grondslag?
3. Wat betekenen die veranderingen voor de mensen zelf? In welke mate deelden verschillende
groepen in de voordelen en nadelen van economische ontwikkeling, stagnatie of krimp?
4. Hoe kan de Great Divergence tussen het ‘Westen’ en andere delen van de wereld worden
verklaard? En meer in het bijzonder: waardoor vond de Industriële Revolutie in het Westen
plaats en hoe komt het dat juist Groot-Brittannië hierbij vooropliep?
2.1: Economische ontwikkeling in de wereld
Er zijn verschillende benaderingen en modellen om de vraag in hoeverre economische ontwikkeling
voor 1800 mogelijk was te beantwoorden. De belangrijkste benaderingen zijn: malthusiaans,
marxistisch, smithiaans en institutioneel. Bij allemaal staan andere factoren centraal.
Bevolking en bestaansmiddelen (malthusiaans)
Malthus, Engelse 18e -eeuwse predikant, betoogde dat er een directe spanning bestaat tussen de
natuurlijke neiging van een bevolking om te groeien en de begrensde capaciteit van de landbouw.
Deze twee houden elkaar in evenwicht, de harde rem op bevolkingsgroei door het plafond van de
landbouwcapaciteit, noemde Malthus de ‘positive check’. Er was een weg, de ‘preventive check’
waarlangs de positive check kon worden omzeild, namelijk door stijging van de huwelijksleeftijd,
daling van de huwelijksfrequentie en beperking van geboorten, het zou de groei afzwakken voordat
