Hoofdstuk 1
Indeling van de filosofie in de oudheid
1. Fysica
- fysica (natuurfilosofie, biologie, etc.)
- metafysica (eerste beginselen, theologie, ontologie)
2. Logica
- logica (redeneerkunst)
- kentheorie/epistemologie
3. Ethica
- ethiek
- politieke filosofie
Hoofdstuk 2 Presocratici en Hippocrates
Pre Socratici
Ook bestonden er al eeuwen verhalen over het ontstaan van de kosmos. Dit waren mythen (muthos)
over goden die rollen speelden in onvoorspelbare complotten. Een voorbeeld van een mythe over het
ontstaan van de kosmos is Afstamming der goden, een leerdicht van Hesiodus. Deze ontstaansmythes
hebben een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Ten eerste wordt de kosmos opgedeeld in
domeinen, waarbij elk domein met een god geïdentificeerd wordt. Het ontstaan van de goden,
theogonie, komt dus gelijkertijd voor met het ontstaan van de kosmos, kosmogonie. Ten tweede
worden de goden tot op zekere hoogte antropomorf (mensvormig) voorgesteld. Ten slotte werden
deze verhalen van generatie op generatie overgedragen en hadden zij dus een functie in het collectieve
bewustzijn van samenlevingen.
Twee verklaringen voor de kosmos:
kosmonogie; studie naar het ontstaan van
kosmologie; studie naar de structuur van (hemellichamen)
Pre-Filosofisch
- Kosmonogie : het ontstaan van de goden = het ontstaan van de kosmos
- Opgedeeld in domeinen elk geïdentificeerd met een god
- De goden vormen een familie, geen systeem
- Antropomorfische voorstelling (gedragen zich als mensen)
Wat onderscheidt de filosofie van de mythe?
1. Reductionisme: het gebruik van minder verklarende factoren in de theorieën
2. Naturalisme (met gebruik analogie-redeneringen) — waarbij een vergelijking wordt gemaakt
tussen mikro- kosmos en macrokosmos —
3. Logos (samenhangende theorie) ipv mythos
4. Individualisme en agonisme: het veranderen van de sociologische context van een gedeelde
naar een individualistische traditie.
,Toch ook continuïteit:
- de oerstof is levend en goddelijk van aard
- De eerste filosofische kosmologieën zijn nog erg speculatief,
- Met weinig structureel gebruik van de empirie
Monisten
Alledrie deze filosofen noemen een oer-element (dus; monisten) en kenmerkend is
ook dat dit per element zich uit zichzelf kan transformeren tot andere elementen en
tot een kosmos, en wordt zo beschouwd als levend wezen. Dit is waarschijnlijk een
restant van het mythische wereldbeeld. Er is geen uitwendige oorzaak voor beweging
vereist. Ook wel hylozoïsme.
Thales (monist)
- Alles is voortgekomen uit water (reductionisme + naturalisme)
- Het ontstaan van de kosmos als geheel ‘in den beginne’ wordt voorgesteld als analoog aan het
ontstaan van bepaalde levende wezens (in water geboren) in de wereld om ons heen.
- Goden hadden hierbij geen rol
- De aarde drijft nu nog steeds als een soort vlot op het water van de oer-oceaan waaruit ze ooit
is voortgekomen.
- Daarmee is ook een oplossing voorhanden voor een probleem waarmee meerdere vroege
denkers zich geconfronteerd zien, namelijk waarom de aarde (in tegenstelling tot bijvoorbeeld
de zon) in rust is, althans in onze ervaring.
- Aardbevingen: dit zijn de bewegingen van het materiaal waaruit het vlot is samengesteld,
zoals het gekraak van een schip op de golven.
- Met succes voorspellen van de zonsverduistering (berekenbaar = geen invloed van de goden)
- Met deze geleidelijke verwijdering van de goddelijke personages uit het drama van de natuur
presenteert de filosofie zich natuurlijk tot op zekere hoogte als een alternatief voor het
mythisch-religieuze wereldbeeld.
- Evenmin betekent zijn meer naturalistische perspectief dat de notie van god of goden bij hem
geen plaats meer heeft, zoals de aan hem toegeschreven uitspraak dat ‘alle dingen vol van
goden’ zijn al laat zien.
- Wel kunnen we constateren dat het godsbegrip bij Thales en zijn directe opvolgers aan het
veranderen is. Het godsbeeld van de mythe wordt van zijn antropomorfe elementen ontdaan.
Wat overblijft is een begrip van het goddelijke als een bezielende factor of bepalende kracht
in de natuur.
Anaximander (monist)
- Bij hem is onmiskenbaar sprake van een systeem.
- het universum en het reilen en zeilen ervan wordt verklaard aan de hand van een rationeel
model
- De oorsprong is bij hem niet iets bepaald, maar iets dat — in duidelijke tegenstelling tot de
dingen om ons heen — iedere bepaaldheid mist: het onbepaalde en oneindige (apeiron).
- fungeert wél als begin(sel): het ‘omsluit alles en stuurt alles’.
- (apeiron beheerst alles, goddelijke kwaliteiten, oneindig oorsprong van alles)
- ‘onsterfelijkheid’ die Anaximander eraan toekent maken duidelijk dat het van goddelijke aard
is
,Uit het onbepaalde (apeiron) heeft zich volgens
Anaximander een sperma-achtige oermassa losgemaakt,
iets dat het warme (vuur) en het koude (vocht) in zich
verenigt. Daaruit heeft zich in een soort schifting een schil
van vuur ontwikkeld die een vochtige kern omsloot zoals
de schors of bast een boom. Doordat, zoals we weten, water
en vuur elkaar niet verdragen kon een reeks verwijderingen
niet uitblijven: de bast breekt weg, dat wil zeggen het vuur
verwijdert zich in een soort oer-explosie van de vochtige
kern, en vormt ringen daaromheen, maar wordt achtervolgd
en ingesloten door vochtige nevel. Door ronde gaten in de
nevel schijnt het vuur dat binnenin de ringen is opgesloten
naar buiten: zo komt het dat we sterren, maan en zon zien.
De ring die het meeste vuur bevat (die van de zon) staat het
verst van het vijandige centrum, de minst vurige (die van
de sterren) staat het dichtst bij
- verklaring voor zonsverduistering
- verklaring ruststand aarde: Omdat de aarde en het resterende vocht daarop (de zeeën) zich zo
ver mogelijk verwijdert van de vuurringen, blijft ze precies in het midden en valt haar
symmetriepunt samen met het middelpunt van de concentrische raderen. Men kan deze
verklaring zien als een intuïtieve toepassing van het filosofische beginsel van de ‘voldoende
grond’ (ratio sufficiens) .
- Ook werkt hij met verhoudingsgetallen waarbij 1 en 3 en veelvouden van 3 waarschijnlijk
bepalend zijn.
Anaximenes (monist)
- Hij wijzigt het systeem van zijn voorganger: de aarde rust op iets, net als bij Thales: zij is
plat, breed, en drijft op lucht.
- Apeiron: oneindige lucht/adem
- xn zijn tijd werd er een relatie gelegd tussen adem als leven-gevende lucht.
- beheerst alles, oorsprong, nieuw: alles bestaat uit lucht (in een bepaalde vorm)
Pythagoras en pythagoreïsme
Het is moeilijk wat van pythagoras zelf komt en wat van zijn volgelingen
(pythagoreïsche kwestie).
1. mathematici, die zich bezighielden met de getallenleer van Pythagoras
2. akousmatici, die zich meer bezighielden met de leefregels van Pythagoras.
, 3. De onsterfelijke ziel
- na de dood in een ander lichaam (menselijk of dierlijk) herboren wordt: de leer van de
wedergeboorte of zielsverhuizing
- De zielenleer heeft een samenhangende aandacht voor het menselijk handelen en zo
kan je spreken van een soort ethiek (geen dieren eten etc.)
4. De mathematisering van de kosmologie: volgens het pythagoreïsme zou de kosmos naar zijn
wezen bestaan uit ‘harmonie en getal’
- Het centrale concept van een oer-materie maakt plaats voor het idee dat de kosmos
zijn vorm en ordening dankt aan bepaalde vaste getalsverhoudingen.
- een verbeterde versie van Anaximandros getalsmatige model van de kosmos.
- Getallensymboliek: de ontdekking toegeschreven dat op een snaar een octaaf
gevormd wordt door de verhouding 1:2, de kwint door 2:3, de kwart door 3:4.
- de afstanden tussen de hemellichamen worden bepaald door harmonische
getalsverhoudingen die harmonische klanken genereren
Pythagoreïsche; de leer van de tetraktys, een leer over een dualistisch systeem van
tien paren tegendelen (eindig-oneindig, oneven-even, een-veelheid, rechts-links,
mannelijk-vrouwelijk, stilstaand-bewegend, recht-krom, licht-duisternis, goed-kwaad,
vierkant-rechthoekig.) waartoe alles te herleiden is en alles bestaat, waarvan al deze
tegendelen kunnen gezien worden als representaties van het eerste paar.
Xenophanes
1. Zijn wolkenleer;
‘hemellichamen zijn vuur geworden wolken die ronddrijven, opvlammen en uitdoven,
kometen en meteoren zijn concentraties van wolken, regenboog is een wolk met
kleuren en de zee een bron van wolken en winden.’
2. Twee oerelementen: water en aarde
- oorspronkelijk is alles uit aarde en water voortgekomen en daar zal het ook
naar terugkomen
3. Kritisch op het anfomorfische beeld van de goden
- (komt voort uit de beperkingen van ons voorstellingsvermogen)
- Hij noemt één god het belangrijkst dat alles moeiteloos bestiert met de kracht van zijn
geest.
- Een god van eenheid en onbeweeglijkheid (→ Parmenides)
4. Niets zou volgens hem zeker zijn geweest; kennisprobleem.
- Hij signaleert een tegenstelling tussen kennis en mening.
Heraclitus
De eenheid der tegendelen, de strijd, de oorlog, het ontvlammende en uitdovende vuur, God, of hoe
wij verder het allesbepalende beginsel willen noemen, geeft eenheid en structuur aan de verandering
van veelheid.
Een element als materialistische verklaring van de kosmos: vuur
- Continuïteit Ionische traditie, maar: wijst het aan als fysische oer-oorzaak ipv puur
kosmologisch (→alles was ooit van vuur en zou ooit weer vuur worden)
de eenheid van tegendelen: wisselen elkaar oneindig af en vormen zo een eenheid.
- De een zijn aanwezigheid bevestigd de anders afwezigheid (gelijktijdig)
- De dingen zijn in balans door het ontvlammen en uitdoven van het vuur
- De strijd tussen de tegendelen is noodzakelijk van harmonie
Indeling van de filosofie in de oudheid
1. Fysica
- fysica (natuurfilosofie, biologie, etc.)
- metafysica (eerste beginselen, theologie, ontologie)
2. Logica
- logica (redeneerkunst)
- kentheorie/epistemologie
3. Ethica
- ethiek
- politieke filosofie
Hoofdstuk 2 Presocratici en Hippocrates
Pre Socratici
Ook bestonden er al eeuwen verhalen over het ontstaan van de kosmos. Dit waren mythen (muthos)
over goden die rollen speelden in onvoorspelbare complotten. Een voorbeeld van een mythe over het
ontstaan van de kosmos is Afstamming der goden, een leerdicht van Hesiodus. Deze ontstaansmythes
hebben een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Ten eerste wordt de kosmos opgedeeld in
domeinen, waarbij elk domein met een god geïdentificeerd wordt. Het ontstaan van de goden,
theogonie, komt dus gelijkertijd voor met het ontstaan van de kosmos, kosmogonie. Ten tweede
worden de goden tot op zekere hoogte antropomorf (mensvormig) voorgesteld. Ten slotte werden
deze verhalen van generatie op generatie overgedragen en hadden zij dus een functie in het collectieve
bewustzijn van samenlevingen.
Twee verklaringen voor de kosmos:
kosmonogie; studie naar het ontstaan van
kosmologie; studie naar de structuur van (hemellichamen)
Pre-Filosofisch
- Kosmonogie : het ontstaan van de goden = het ontstaan van de kosmos
- Opgedeeld in domeinen elk geïdentificeerd met een god
- De goden vormen een familie, geen systeem
- Antropomorfische voorstelling (gedragen zich als mensen)
Wat onderscheidt de filosofie van de mythe?
1. Reductionisme: het gebruik van minder verklarende factoren in de theorieën
2. Naturalisme (met gebruik analogie-redeneringen) — waarbij een vergelijking wordt gemaakt
tussen mikro- kosmos en macrokosmos —
3. Logos (samenhangende theorie) ipv mythos
4. Individualisme en agonisme: het veranderen van de sociologische context van een gedeelde
naar een individualistische traditie.
,Toch ook continuïteit:
- de oerstof is levend en goddelijk van aard
- De eerste filosofische kosmologieën zijn nog erg speculatief,
- Met weinig structureel gebruik van de empirie
Monisten
Alledrie deze filosofen noemen een oer-element (dus; monisten) en kenmerkend is
ook dat dit per element zich uit zichzelf kan transformeren tot andere elementen en
tot een kosmos, en wordt zo beschouwd als levend wezen. Dit is waarschijnlijk een
restant van het mythische wereldbeeld. Er is geen uitwendige oorzaak voor beweging
vereist. Ook wel hylozoïsme.
Thales (monist)
- Alles is voortgekomen uit water (reductionisme + naturalisme)
- Het ontstaan van de kosmos als geheel ‘in den beginne’ wordt voorgesteld als analoog aan het
ontstaan van bepaalde levende wezens (in water geboren) in de wereld om ons heen.
- Goden hadden hierbij geen rol
- De aarde drijft nu nog steeds als een soort vlot op het water van de oer-oceaan waaruit ze ooit
is voortgekomen.
- Daarmee is ook een oplossing voorhanden voor een probleem waarmee meerdere vroege
denkers zich geconfronteerd zien, namelijk waarom de aarde (in tegenstelling tot bijvoorbeeld
de zon) in rust is, althans in onze ervaring.
- Aardbevingen: dit zijn de bewegingen van het materiaal waaruit het vlot is samengesteld,
zoals het gekraak van een schip op de golven.
- Met succes voorspellen van de zonsverduistering (berekenbaar = geen invloed van de goden)
- Met deze geleidelijke verwijdering van de goddelijke personages uit het drama van de natuur
presenteert de filosofie zich natuurlijk tot op zekere hoogte als een alternatief voor het
mythisch-religieuze wereldbeeld.
- Evenmin betekent zijn meer naturalistische perspectief dat de notie van god of goden bij hem
geen plaats meer heeft, zoals de aan hem toegeschreven uitspraak dat ‘alle dingen vol van
goden’ zijn al laat zien.
- Wel kunnen we constateren dat het godsbegrip bij Thales en zijn directe opvolgers aan het
veranderen is. Het godsbeeld van de mythe wordt van zijn antropomorfe elementen ontdaan.
Wat overblijft is een begrip van het goddelijke als een bezielende factor of bepalende kracht
in de natuur.
Anaximander (monist)
- Bij hem is onmiskenbaar sprake van een systeem.
- het universum en het reilen en zeilen ervan wordt verklaard aan de hand van een rationeel
model
- De oorsprong is bij hem niet iets bepaald, maar iets dat — in duidelijke tegenstelling tot de
dingen om ons heen — iedere bepaaldheid mist: het onbepaalde en oneindige (apeiron).
- fungeert wél als begin(sel): het ‘omsluit alles en stuurt alles’.
- (apeiron beheerst alles, goddelijke kwaliteiten, oneindig oorsprong van alles)
- ‘onsterfelijkheid’ die Anaximander eraan toekent maken duidelijk dat het van goddelijke aard
is
,Uit het onbepaalde (apeiron) heeft zich volgens
Anaximander een sperma-achtige oermassa losgemaakt,
iets dat het warme (vuur) en het koude (vocht) in zich
verenigt. Daaruit heeft zich in een soort schifting een schil
van vuur ontwikkeld die een vochtige kern omsloot zoals
de schors of bast een boom. Doordat, zoals we weten, water
en vuur elkaar niet verdragen kon een reeks verwijderingen
niet uitblijven: de bast breekt weg, dat wil zeggen het vuur
verwijdert zich in een soort oer-explosie van de vochtige
kern, en vormt ringen daaromheen, maar wordt achtervolgd
en ingesloten door vochtige nevel. Door ronde gaten in de
nevel schijnt het vuur dat binnenin de ringen is opgesloten
naar buiten: zo komt het dat we sterren, maan en zon zien.
De ring die het meeste vuur bevat (die van de zon) staat het
verst van het vijandige centrum, de minst vurige (die van
de sterren) staat het dichtst bij
- verklaring voor zonsverduistering
- verklaring ruststand aarde: Omdat de aarde en het resterende vocht daarop (de zeeën) zich zo
ver mogelijk verwijdert van de vuurringen, blijft ze precies in het midden en valt haar
symmetriepunt samen met het middelpunt van de concentrische raderen. Men kan deze
verklaring zien als een intuïtieve toepassing van het filosofische beginsel van de ‘voldoende
grond’ (ratio sufficiens) .
- Ook werkt hij met verhoudingsgetallen waarbij 1 en 3 en veelvouden van 3 waarschijnlijk
bepalend zijn.
Anaximenes (monist)
- Hij wijzigt het systeem van zijn voorganger: de aarde rust op iets, net als bij Thales: zij is
plat, breed, en drijft op lucht.
- Apeiron: oneindige lucht/adem
- xn zijn tijd werd er een relatie gelegd tussen adem als leven-gevende lucht.
- beheerst alles, oorsprong, nieuw: alles bestaat uit lucht (in een bepaalde vorm)
Pythagoras en pythagoreïsme
Het is moeilijk wat van pythagoras zelf komt en wat van zijn volgelingen
(pythagoreïsche kwestie).
1. mathematici, die zich bezighielden met de getallenleer van Pythagoras
2. akousmatici, die zich meer bezighielden met de leefregels van Pythagoras.
, 3. De onsterfelijke ziel
- na de dood in een ander lichaam (menselijk of dierlijk) herboren wordt: de leer van de
wedergeboorte of zielsverhuizing
- De zielenleer heeft een samenhangende aandacht voor het menselijk handelen en zo
kan je spreken van een soort ethiek (geen dieren eten etc.)
4. De mathematisering van de kosmologie: volgens het pythagoreïsme zou de kosmos naar zijn
wezen bestaan uit ‘harmonie en getal’
- Het centrale concept van een oer-materie maakt plaats voor het idee dat de kosmos
zijn vorm en ordening dankt aan bepaalde vaste getalsverhoudingen.
- een verbeterde versie van Anaximandros getalsmatige model van de kosmos.
- Getallensymboliek: de ontdekking toegeschreven dat op een snaar een octaaf
gevormd wordt door de verhouding 1:2, de kwint door 2:3, de kwart door 3:4.
- de afstanden tussen de hemellichamen worden bepaald door harmonische
getalsverhoudingen die harmonische klanken genereren
Pythagoreïsche; de leer van de tetraktys, een leer over een dualistisch systeem van
tien paren tegendelen (eindig-oneindig, oneven-even, een-veelheid, rechts-links,
mannelijk-vrouwelijk, stilstaand-bewegend, recht-krom, licht-duisternis, goed-kwaad,
vierkant-rechthoekig.) waartoe alles te herleiden is en alles bestaat, waarvan al deze
tegendelen kunnen gezien worden als representaties van het eerste paar.
Xenophanes
1. Zijn wolkenleer;
‘hemellichamen zijn vuur geworden wolken die ronddrijven, opvlammen en uitdoven,
kometen en meteoren zijn concentraties van wolken, regenboog is een wolk met
kleuren en de zee een bron van wolken en winden.’
2. Twee oerelementen: water en aarde
- oorspronkelijk is alles uit aarde en water voortgekomen en daar zal het ook
naar terugkomen
3. Kritisch op het anfomorfische beeld van de goden
- (komt voort uit de beperkingen van ons voorstellingsvermogen)
- Hij noemt één god het belangrijkst dat alles moeiteloos bestiert met de kracht van zijn
geest.
- Een god van eenheid en onbeweeglijkheid (→ Parmenides)
4. Niets zou volgens hem zeker zijn geweest; kennisprobleem.
- Hij signaleert een tegenstelling tussen kennis en mening.
Heraclitus
De eenheid der tegendelen, de strijd, de oorlog, het ontvlammende en uitdovende vuur, God, of hoe
wij verder het allesbepalende beginsel willen noemen, geeft eenheid en structuur aan de verandering
van veelheid.
Een element als materialistische verklaring van de kosmos: vuur
- Continuïteit Ionische traditie, maar: wijst het aan als fysische oer-oorzaak ipv puur
kosmologisch (→alles was ooit van vuur en zou ooit weer vuur worden)
de eenheid van tegendelen: wisselen elkaar oneindig af en vormen zo een eenheid.
- De een zijn aanwezigheid bevestigd de anders afwezigheid (gelijktijdig)
- De dingen zijn in balans door het ontvlammen en uitdoven van het vuur
- De strijd tussen de tegendelen is noodzakelijk van harmonie
