INLEIDING
- Participatie bestaat uit verschillende vormen
o Openbaarheid van bestuur
o Burgerinitiatieven
o Deliberatieve democratie
o Coproductie
o Protest door ontbreken van of gebreken in beleid
o Resultaat burgerbevraging niet altijd gevolgd
- Participatie krijgt veel aandacht van besturen
- Controversieel thema
o Kritiekpunt 1 : participatie blokkeert zaken (eigen belang > algemeen belang)
o Kritiekpunt 2 : participatiesamenleving
Burgers moeten teveel zelf doen, wat doet de overheid nog?
Vb. zorgsector
BURGER-BESTUUR : COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Bestuur
- Openbaar bestuur =
o Politieke overheid regering + parlement
o Ambtelijke overheid administratie
o Semi-overheid agentschappen met bepaalde mate van autonomie
- Bijkomend : publieke sector MVO nemen publieke taken op
- DUS : bestuur is veelvuldig (verschillende componenten)
Burger
- Verschillende burgerrollen
o Burger als kiezer
o Burger als partner nadenken over realisatie zaken +
tegenstander
o Burger als belastingbetaler goede besteding van belastingmiddelen
o Burger als gebruiker m.b.t. dienstverlening OV
o Burger als klager klachtenbehandeling !
o Burger als onverantwoordelijke verwachtingen burger stroken met
normen
- Verschillende kwaliteitsdimensies
o Burgerrollen = andere perceptie van kwaliteit gevolg : interne rolconflicten
Vb. belastingbetaler (efficiëntie) vs. gebruiker (goede dienstverlening)
o Kiezer en partner
Beleidsvoering : spanning bevolking – vertegenwoordigers
Oplossing : openheid en transparantie
o Belastingbetaler en gebruiker
Klantgerichte dienstverlening
Organisatie dienstverlening
o Klager : klachtenmanagement redelijk en billijke behandeling
o Onverantwoordelijke : ethisch
- Burgerschapsstijlen
o = hoe gedragen burgers zich in interacties met de overheid
o Op basis van politiek zelfvertrouwen, politieke interesse en participatie
, Politieke Politiek Participatie
interesse zelfvertrouwen
Uitgebluste burger + + -
Conventioneel actieve + + +
burger
‘Monitorial citizen’ + + +
Verlegen burger + - -
Bescheiden burger + - +
Onbescheiden burger - + -
Opportunistische burger - + +
Passieve burger - - -
Instrumentele burger - - +
o Conventioneel actieve burger : conventionele participatie-instrumenten (op
vraag van OV)
o Monitorial citizen : onconventionele participatie-instrument, het bestuur
uitdagen (protest)
o In Vlaanderen vooral passieve burger
- Opvattingen over burgerschap
o Republikeinse opvatting (oude Rome / Athene)
Rechten in ruil voor vervullen burgerplicht (algemeen belang invullen)
Burgerplicht, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor algemeen
belang
o Communautarische opvatting
Burger als lid historisch gegroeide sociale gemeenschap (civil society)
Participatie om door te geven van datgene wat je krijgt in betere staat
aan kinderen
o Liberale opvatting (Glorious Revolution)
Participeren om OV te beperken (dat beslag wil leggen op verschillende
zaken)
Burgerrechten, bescherming individuele rechten
- Burgerschapsnormen : wat is een goede burger?
o Burger is plichtsgetrouw
Gehoorzaam, respect, hard werken
15% van bevolking
o Burger is geëngageerd
Wakker liggen, nadenken over omgeving, protest bij bedreiging in
directe omgeving
30% van bevolking
o Burger is all-round (moet alles doen) 35% van bevolking
o Burger is mainstream (doet beetje van alles, maar niet te veel) 13% van
bevolking
o Burger is subject (onderdanige burger, enkel hard werken en gehoorzamen)
6% bevolking
WAAROM PARTICIPATIE?
Burger is veranderd
- Reden 1 : individualisering en de-alignment
o Electorale volatiliteit : autonome burger minder vasthangen aan 1 partij /
organisatie
o Gevolg : partijen moeilijker doorgeefluik naar beleid door gebrek aan
achterban
,- Reden 2 : klassieke intermediaire organisaties verliezen pluimen
o Vroeger : partijen vertalen wensen burgers, vakbonden vertalen beleid naar
achterban
o Nu : bestuur veel directer in contact met burger geen nood aan indirecte
doorvertaling
Daling in ledenaantallen
Evolutie : burger > MVO > bestuur burger > bestuur
o kan negatief of positief bestempeld worden, afhankelijk van standpunt
- Reden 3 : meer mogelijkheden tot participatie
o Cognitieve mobilisatie hoog geschoolder, meer kennis
o ICT-revolutie meer middelen tot inspraak
Bestuur is veranderd
- 1900-1950 : gevaar van de massa = verlies van rationaliteit
o Wantrouw : inspraak als gevaar voor stabiliteit politiek systeem
o Opkomst massabewegingen : nazisme en communisme
- 1960 : civic culture – Almond en Verba
o Stabiel democratisch bestel
Niet alleen nood aan instituties, maar ook aan politieke cultuur ter
ondersteuning
! legitimiteit
o Institutionalisme + politieke cultuur
Participatie (conventionele vorm, participeren en meedenken over
beleid)
Vertrouwen in politieke organen en instellingen
Schikken naar wetgeving
- 1970 : positieve appreciatie onconventionele participatie
o Om problemen aan te kaarten
o Om bestuur aan te moedigen problemen aan te pakken
- DUS : participatie als kenmerk volwaardige democratie stimuleert burgerzin,
daarom :
o Renovatie representatief systeem
o Elementen directe democratie
- Motieven voor participatie vanuit bestuur
o “omdat het zo hoort” normatieve benadering (goed bestuur = participatie)
o “omdat het iets oplevert” instrumentele benadering (beleidsverrijking +
sociale cohesie)
o “omdat het verplicht is”
- Hooggespannen verwachtingen volgens OESO (2001)
o Versterkt relatie met burgers
o Nieuwe bron van beleidsrelevante ideeën, informatie en middelen
o Publiek vertrouwen in overheid
o Verhoogt kwaliteit van democratie
o Versterkt burgercapaciteit
- Goed functionerende overheid zorgt voor meer en betere participatie (of omgekeerd?)
Strong vs. thin democracy (Barber)
Strong democracy Thin democracy
Geen vertegenwoordigers Verkozenen aggregeren individuele
Burgers verzoenen belangen onderling belangen
, Burger roept verkozenen ter
verantwoording
- ! beide zijn compatibel
Participatiegolven : cumulatief model
- Jaren 60 – 70 traditionele inspraakkanalen : adviesraden, hoorzittingen
- Jaren 80 efficiëntie en klantgerichtheid (NPM)
- Jaren 90 interactieve en directe besluitvorming
- Jaren 00 in eigen beheer initiatieven ontwikkelen / coproductie
- Jaren 10 burgerpanels
Vormen van participatie
- Denken vs. doen
- Individueel vs. in groep
- Beleidsfase : agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling,
beleidsuitvoering, evaluatie
CLASSIFICATIE-MODELLEN
Soorten democratie
- Twee assen (Hendriks)
o Direct vs. Indirect
o Aggregatie (meerderheid) vs. integratie (deliberatie) democratie
Aggregatie Integratief
Indirec Penduledemocratie Consensusdemocratie
t
Direct Kiezersdemocratie Participatiedemocratie
- Penduledemocratie
o Burger kiest vertegenwoordiger, geeft meerderheid aan partij die dan macht
krijgt
o Vb. UK : labour vs. conservatieven
- Kiezersdemocratie
o Burgers direct betrokken bij keuzes (meerderheid + 1)
o Vb. referendum, volksraadpleging
- Participatiedemocratie
o Komen tot breed gedragen oplossingen
o Vb. burgerpanel
- Consensusdemocratie
o Burgers kiezen vertegenwoordiger die zoeken naar oplossingen met breed
draagvlak
o Gecombineerd met andere vormen (zoals burgerpanel of burgerraadpleging)
o Vb. representatieve democratie, adviesraad
- !! hybride democratie (elementen directe democratie in representatieve)
Participatieladder
- Onderaan heeft burger weinig impact, bovenaan veel
Trede 1 Informeren Toebehoorde Burger op hoogte brengen van beslissing
r Geen input van burgers
- Participatie bestaat uit verschillende vormen
o Openbaarheid van bestuur
o Burgerinitiatieven
o Deliberatieve democratie
o Coproductie
o Protest door ontbreken van of gebreken in beleid
o Resultaat burgerbevraging niet altijd gevolgd
- Participatie krijgt veel aandacht van besturen
- Controversieel thema
o Kritiekpunt 1 : participatie blokkeert zaken (eigen belang > algemeen belang)
o Kritiekpunt 2 : participatiesamenleving
Burgers moeten teveel zelf doen, wat doet de overheid nog?
Vb. zorgsector
BURGER-BESTUUR : COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Bestuur
- Openbaar bestuur =
o Politieke overheid regering + parlement
o Ambtelijke overheid administratie
o Semi-overheid agentschappen met bepaalde mate van autonomie
- Bijkomend : publieke sector MVO nemen publieke taken op
- DUS : bestuur is veelvuldig (verschillende componenten)
Burger
- Verschillende burgerrollen
o Burger als kiezer
o Burger als partner nadenken over realisatie zaken +
tegenstander
o Burger als belastingbetaler goede besteding van belastingmiddelen
o Burger als gebruiker m.b.t. dienstverlening OV
o Burger als klager klachtenbehandeling !
o Burger als onverantwoordelijke verwachtingen burger stroken met
normen
- Verschillende kwaliteitsdimensies
o Burgerrollen = andere perceptie van kwaliteit gevolg : interne rolconflicten
Vb. belastingbetaler (efficiëntie) vs. gebruiker (goede dienstverlening)
o Kiezer en partner
Beleidsvoering : spanning bevolking – vertegenwoordigers
Oplossing : openheid en transparantie
o Belastingbetaler en gebruiker
Klantgerichte dienstverlening
Organisatie dienstverlening
o Klager : klachtenmanagement redelijk en billijke behandeling
o Onverantwoordelijke : ethisch
- Burgerschapsstijlen
o = hoe gedragen burgers zich in interacties met de overheid
o Op basis van politiek zelfvertrouwen, politieke interesse en participatie
, Politieke Politiek Participatie
interesse zelfvertrouwen
Uitgebluste burger + + -
Conventioneel actieve + + +
burger
‘Monitorial citizen’ + + +
Verlegen burger + - -
Bescheiden burger + - +
Onbescheiden burger - + -
Opportunistische burger - + +
Passieve burger - - -
Instrumentele burger - - +
o Conventioneel actieve burger : conventionele participatie-instrumenten (op
vraag van OV)
o Monitorial citizen : onconventionele participatie-instrument, het bestuur
uitdagen (protest)
o In Vlaanderen vooral passieve burger
- Opvattingen over burgerschap
o Republikeinse opvatting (oude Rome / Athene)
Rechten in ruil voor vervullen burgerplicht (algemeen belang invullen)
Burgerplicht, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor algemeen
belang
o Communautarische opvatting
Burger als lid historisch gegroeide sociale gemeenschap (civil society)
Participatie om door te geven van datgene wat je krijgt in betere staat
aan kinderen
o Liberale opvatting (Glorious Revolution)
Participeren om OV te beperken (dat beslag wil leggen op verschillende
zaken)
Burgerrechten, bescherming individuele rechten
- Burgerschapsnormen : wat is een goede burger?
o Burger is plichtsgetrouw
Gehoorzaam, respect, hard werken
15% van bevolking
o Burger is geëngageerd
Wakker liggen, nadenken over omgeving, protest bij bedreiging in
directe omgeving
30% van bevolking
o Burger is all-round (moet alles doen) 35% van bevolking
o Burger is mainstream (doet beetje van alles, maar niet te veel) 13% van
bevolking
o Burger is subject (onderdanige burger, enkel hard werken en gehoorzamen)
6% bevolking
WAAROM PARTICIPATIE?
Burger is veranderd
- Reden 1 : individualisering en de-alignment
o Electorale volatiliteit : autonome burger minder vasthangen aan 1 partij /
organisatie
o Gevolg : partijen moeilijker doorgeefluik naar beleid door gebrek aan
achterban
,- Reden 2 : klassieke intermediaire organisaties verliezen pluimen
o Vroeger : partijen vertalen wensen burgers, vakbonden vertalen beleid naar
achterban
o Nu : bestuur veel directer in contact met burger geen nood aan indirecte
doorvertaling
Daling in ledenaantallen
Evolutie : burger > MVO > bestuur burger > bestuur
o kan negatief of positief bestempeld worden, afhankelijk van standpunt
- Reden 3 : meer mogelijkheden tot participatie
o Cognitieve mobilisatie hoog geschoolder, meer kennis
o ICT-revolutie meer middelen tot inspraak
Bestuur is veranderd
- 1900-1950 : gevaar van de massa = verlies van rationaliteit
o Wantrouw : inspraak als gevaar voor stabiliteit politiek systeem
o Opkomst massabewegingen : nazisme en communisme
- 1960 : civic culture – Almond en Verba
o Stabiel democratisch bestel
Niet alleen nood aan instituties, maar ook aan politieke cultuur ter
ondersteuning
! legitimiteit
o Institutionalisme + politieke cultuur
Participatie (conventionele vorm, participeren en meedenken over
beleid)
Vertrouwen in politieke organen en instellingen
Schikken naar wetgeving
- 1970 : positieve appreciatie onconventionele participatie
o Om problemen aan te kaarten
o Om bestuur aan te moedigen problemen aan te pakken
- DUS : participatie als kenmerk volwaardige democratie stimuleert burgerzin,
daarom :
o Renovatie representatief systeem
o Elementen directe democratie
- Motieven voor participatie vanuit bestuur
o “omdat het zo hoort” normatieve benadering (goed bestuur = participatie)
o “omdat het iets oplevert” instrumentele benadering (beleidsverrijking +
sociale cohesie)
o “omdat het verplicht is”
- Hooggespannen verwachtingen volgens OESO (2001)
o Versterkt relatie met burgers
o Nieuwe bron van beleidsrelevante ideeën, informatie en middelen
o Publiek vertrouwen in overheid
o Verhoogt kwaliteit van democratie
o Versterkt burgercapaciteit
- Goed functionerende overheid zorgt voor meer en betere participatie (of omgekeerd?)
Strong vs. thin democracy (Barber)
Strong democracy Thin democracy
Geen vertegenwoordigers Verkozenen aggregeren individuele
Burgers verzoenen belangen onderling belangen
, Burger roept verkozenen ter
verantwoording
- ! beide zijn compatibel
Participatiegolven : cumulatief model
- Jaren 60 – 70 traditionele inspraakkanalen : adviesraden, hoorzittingen
- Jaren 80 efficiëntie en klantgerichtheid (NPM)
- Jaren 90 interactieve en directe besluitvorming
- Jaren 00 in eigen beheer initiatieven ontwikkelen / coproductie
- Jaren 10 burgerpanels
Vormen van participatie
- Denken vs. doen
- Individueel vs. in groep
- Beleidsfase : agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling,
beleidsuitvoering, evaluatie
CLASSIFICATIE-MODELLEN
Soorten democratie
- Twee assen (Hendriks)
o Direct vs. Indirect
o Aggregatie (meerderheid) vs. integratie (deliberatie) democratie
Aggregatie Integratief
Indirec Penduledemocratie Consensusdemocratie
t
Direct Kiezersdemocratie Participatiedemocratie
- Penduledemocratie
o Burger kiest vertegenwoordiger, geeft meerderheid aan partij die dan macht
krijgt
o Vb. UK : labour vs. conservatieven
- Kiezersdemocratie
o Burgers direct betrokken bij keuzes (meerderheid + 1)
o Vb. referendum, volksraadpleging
- Participatiedemocratie
o Komen tot breed gedragen oplossingen
o Vb. burgerpanel
- Consensusdemocratie
o Burgers kiezen vertegenwoordiger die zoeken naar oplossingen met breed
draagvlak
o Gecombineerd met andere vormen (zoals burgerpanel of burgerraadpleging)
o Vb. representatieve democratie, adviesraad
- !! hybride democratie (elementen directe democratie in representatieve)
Participatieladder
- Onderaan heeft burger weinig impact, bovenaan veel
Trede 1 Informeren Toebehoorde Burger op hoogte brengen van beslissing
r Geen input van burgers
