Neuroanatomie
0. informatie ........................................................................................................................................ 2
1. Inleiding ........................................................................................................................................... 3
Zenuwweefsel: zenuwcellen gliacellen en endotheelcellen ............................................................... 3
Indeling ................................................................................................................................................ 4
Overzicht receptoren en effectoren.................................................................................................... 4
2. Extra stucturen CSZ ......................................................................................................................... 5
Meningen ............................................................................................................................................ 5
Het ventriekelsysteem......................................................................................................................... 6
Het circulatiesysteem ter hoogte van CZS........................................................................................... 7
3. Anatomie ruggenmerg .................................................................................................................... 8
Embryologie......................................................................................................................................... 8
Uitwendig ............................................................................................................................................ 9
Inwendig ............................................................................................................................................ 10
4. Anatomie hersenen ....................................................................................................................... 12
Embryologie....................................................................................................................................... 12
Medulla oblongata: ........................................................................................................................... 12
Metencephalon ................................................................................................................................. 16
De pons:......................................................................................................................................... 16
Cerebellum .................................................................................................................................... 18
Mesencephalon ................................................................................................................................. 21
Prosencephalon ................................................................................................................................. 23
Diencephalon................................................................................................................................. 23
Telencephalon ............................................................................................................................... 25
5. (komt nog) ..................................................................................................................................... 28
6. Kopzenuwen .................................................................................................................................. 29
n. olfactorius (NI) ........................................................................................................................... 30
n. opticus (NII) ............................................................................................................................... 31
n. oculomotorius (NIII) .................................................................................................................. 33
N. trochlearis (NIV) ........................................................................................................................ 34
N. trigeminus (NV) ......................................................................................................................... 34
N. abducens (NVI) .......................................................................................................................... 37
N facialis (NVII) .............................................................................................................................. 37
1
, n. vestibulocochlearis (NVIII) ......................................................................................................... 40
n. glossopharyngeus (NIX) ............................................................................................................. 40
n. vagus (NX) .................................................................................................................................. 42
n.accessorius (NXI) ........................................................................................................................ 44
7. Ruggenmergbanen ........................................................................................................................ 46
Somatisch systeem ............................................................................................................................ 47
ASA ................................................................................................................................................ 47
SSA: Specifiek somatisch afferente banen .................................................................................... 52
ASE: Algemeen somatisch efferente banen .................................................................................. 56
Visceraal systheem ............................................................................................................................ 61
AVA: Algemeen visceraal afferente systeem ................................................................................ 61
SVA: Specifiek visceraal afferente systeem ................................................................................... 62
AVE: Algemeen visceraal efferente systeem ................................................................................. 63
0. informatie
Het examen:
2,5 uur, schriftelijk
- Basiskennis:
o Fotoronde – 3 à 5 foto’s 15 structuren: Fotomateriaal uit de practica – zie nota’s voor de
practica – zie foto’s in de handouts.Telt voor 15% mee van het eindcijfer
o 5 structuren/namen omschrijven. Telt voor 25% mee van het eindcijfer
- Integratie / toepassing
o 3 open vragen. Elke vraag telt voor 20% mee van het eindcijfer, totaal voor 60%
▪ Een vraag waarbij je uitgaande van een handeling die bij een neurologisch onderzoek
hoort, de anatomische locatie van de gevolgde baan en de betrokken anatomie van de
structuren dient toe te lichten
▪ Een vraag waarbij je uitgaande van symptomen van een getoonde neurologische
aandoening de anatomische locatie van het letsel / ruggemergbaan en de betrokken
anatomie van de structuren dient toe te lichten. In deze vraag staat de 'kliniek' niet
centraal, wel de anatomie.
▪ Een vraag over waarbij weerom gepeild wordt naar de link tussen de anatomie (locatie
en verloop) van een structuur en de functie
2
, 1. Inleiding
Input vanuit inwendig of uitwendig via receptoren naar zenuwbanen,
die het signaal naar ruggenmerg sturen. Vanuit ruggenmerg worden er via interneuronen
outputsignalen afgegeven naar de zenuwbanen (reflexboog).
Input is afferent en output is efferent.
Zenuwweefsel: zenuwcellen gliacellen en endotheelcellen
Zenuwcel:
90% gliacellen, 10% zenuwcellen
Een zenuwcel differentieert zich van andere celtypen doordat een
zenuwcel prikkelbaar is en deze prikkel vervolgens in unidirectionele
richting kan geleiden.
Zenuwcellen worden in het perifere zenuwstelsel gemyeliniseerd door de Schwanncellen.
Myelinisatie afhankelijk van type zenuwcel. Bij lage myelinisatie gaat prikkelgeleiding langzamer
dan bij hoge. Hoe groter de diameter van het axon, hoe sneller de prikkel getransporteerd wordt.
Zenuwcellen die instaan voor spieractiviteit (motorische) zijn meestal goed gemyeliniseerd,
zenuwcellen die instaan voor pijn of temperatuur (sensorische) zijn meestal niet (goed)
gemyeliniseerd.
Toepassing: prikkelgeleiding berekenen. Tussen twee punten. Vaak bij oppervlakkige (sensorische)
zenuwvezels. Als er plots een lager verwachte prikkelgeleiding snelheid kan dit zijn dat de isolatie
niet goed werkt. Prikkelgeleiding geeft dus info over de dikte van de myelineschede. Gebeurd binnen
de diergeneeskunde minder vaak, verschillene rassen, verschillende dikte huid etc. reverentiewaarde
is dan dus lastig te bepalen.
Gliacel:
er zijn drie soorten gliacellen: oligodendrocyten, astrocyten microgliacellen.
- Oligodendrocyten vormen myelineschedes rond axonen van het centrale
zenuwstelsel de funcite is dus isoleren.
- Astrocyten (stervormig) gaan uitlopers sturen terhoogte van de knopen van
ravier maar ook terhoogte van de synaptische spleet, ze kunnen dus
eigenlijk de signaalgeving doorheen die neuroenen gaan moduleren.
Daarnaast gaan ze uitlopers sturen naar de bloedvaten en naar de BHB.
spelen dus een belangrijke rol in de vorming van de bloed-hersenbarriere.
Ependymcellen vormen cerebrospinaal vocht ter hoogte van de hersenventrikels, de astrocyten
zullen ook hier heen uitlopers sturen om een extra barrriere te vormen.
- Microgliacellen zijn de lokale macrofagen van het centrale zenuwstelsel, deze nemen een
andere vorm aan als ze actief zijn. In rust is hij stervormig, als de uitlopers iets gevaarlijks
3
, detecteren worden de microgliacellen geactiveerd en trekken de uitloprers in waardoor ze
kunnen gaan migregen doorheen het zenuwweefsel waar ze en lokale macrofagen funcite gaan
uitvoeren. Als je ergens een clubje microgliacellen ziet zitten duid dit erop dat er iets mis is.
Toepassing: trillende biggetjes. Thv het centrale zenuwstelsel is er een probleem bij de oligodrocyte:
Hypomyelinogenesis congenita. Er is een tekort aan myeline. Dit kan verschillende oorzaken hebben.
De zeuren kunnnen blootgesteld zijn aan een antiparisitair middel dat intervereerde met de aanleg
van myeline maar kan ook een genetisch effect zijn. De biggen trillen continu omdat er geen goede
isolatie is van het electrisch signaal. Er is geen voldoende isolatie van het ene axon ten opzichte van
een ander axon. Er is dus iets mis met de oligodrocyten. Als die biggen slapen gaan je niks zien. Er is
dan geen input dus ze hoeven niks te verwerken. Als ze input krijgen dan zal er iets mis gaan.
Indeling
Overzicht receptoren en effectoren
4
, 2. Extra stucturen CSZ
Meningen
Uit de embryologie:
ectomenix geef aanleiding tot: Dura mater + periost
endomenix/letomenix geeft aanleiding tot: arachnoidea + piamater
Ter hoogte van de wervelkanaal is er meer ruimte tss het periost en de duramater dit is de epidura
ruimte. In het arachnoidea beind zich cerobrospinaalbocht.
Dura mater
Kan worden opgedeeld in een dura mater spinalis en een dura mater encephali.
De dura mater spinalis bestaat uit:
Filum durae matris spinalis
- Lamina externa = periost
- Lamina interna -> cavum epiduralis en plexus vertebralis internus (= venen in epidurale ruikmte)
De dura mater encephali is sterk vergroeid met de schedelbeenderen. De dura mater vormt een plooi
tussen de twee hersenhemisferen = falx cerebri, en anderzijds tussen de hemisferen en het
cerebellum = tentorium cerebelli membranaceum. De venen liggen als een sinus durea matris in de
dura, arteries liggen erbuiten. De dura mater encephali vormt verschillende tussenschotten:
- Falx cerebri
- Tentorium cerebelli membranaceum
- Diafragma sellae trucicae hier kruipt de steel van de hypofyse door. Dit zit aan de bodem.
Toepassing:
Epidurale anesthesie -> wordt gedaan sacraal - caudaal. Hoeveelheid
bepaald reikwijdte anesthesie en of het dier al dan niet blijft rechtstaan.
Geen ruggemerg meer en dus zijn dura mater en archenoidea met elkaar
versmolten (rode lijntjes op figuur) en kan je dus eenvoudig in het cavum
epiduralis prikken(veilig).
Bij een keizersnee, willen we de uterus verdoven(n. pudendus die aftakt van het sacrum). Je wilt niet
dat de zenuwen van de achterbenen worden verdooft. Dan zal het dier niet blijven staan. Ter hoogte
van het overgang van het lenenden naar het sacrum gaan de wortels liggen van de zenuwen die de n.
ichiadicus gaan vormen die het achterbeen bezenuwd. Hier moet dus niet geprikt worden.
Uitvoering: aseptisch(ook handschoenen). Bewegen geeft twee plooien: tussen sacrum en eerste en
tweede staartwervel. Tussen de wervels prikken, Je ‘voelt’ een krak als je door het periost en de
ligamenten tussen de wervels prikt). Als ht goed is komt er nisk uit. Door een druppel erop te doen
kan je controleren of je goed zit, deze druppel zou worden opgezogen door de vacuum ruimte.
5
,Arachnoidea
Kan worden opgedeeld in een arachnoidea spinalis en arachnoidea encephali.
De arachnoidea encephali bestaat uit:
- Cisterna magna
- Apertura lateralis ventriculi IV
Toepassing:
Cerebrospinaal vocht opnemen, dit kan via de subarchnoidale ruimte. (pijltje bij bovenste figuur)
Kan ook via de crista magna en jachtknobbel.
cerebrospinaal vocht word geproduceerd door de binnenste laag (ependymcellen) en transdudatie
vanuit de bleodvaten in de hersnen. Door vocht te nemen om eventueel te kijken of er daar een
infectie, bacterien of eventueel tumorale cellen.
uitvoering: Overgang ruggenmerg en het cerebellum is een verweidingvan de subarchnoidale ruimte
(Apertura lateralis ventriculi IV waardoor men in deze ruimte cerebrospinaal vocht kan
bemonsteren). Via het foramen magna. Hond eerst onder anesthasie, en geschoren. Hoofd maximaal
gebogen (kin naar borstkas). Je gaat weer een krakje voelen.
Myelografie(=injecteren van contracst vloeistof in de
subarchnoidale ruimte) dit kan extraduraal of intraduraal.
Intraduraal -> intramedullair (in ruggenmerg) of
extramedullair (binnen aflijning door pia mater maar
buiten ruggenmerg).
Laat toe compressie en expansie van het ruggemerg te detecteren. Gemakkelijker ter hoogte van
cisterna magna dan thv lumbaalstreek (groter risico om epiduraal te injecteren).Traag injecteren
(over enkele minuten).
Nadeel: Technische moeilijk ,Toxiciteit contraststof (10-20% van de patienten ontwikkelt stuipen),
Bepaalde intraparenchymale aandoeningen kunnen niet aangetoond worden (bv infarct)
->Als je prikt in de subarchnoidale ruimte MOET je spinaal vocht zien.!!
Pia mater
Bloedvatrijk -> plexus choroideus
Geassocieerd met lamina limitans gliae superficialis
Ligt tussen nervi spinalis en het ligamentum denticulatum (= verbinding met dura mater)
Het ventriekelsysteem
Opslag van cerobrospinaal vocht. In elke hemisfeer zit een ventrikel.
De 4de ventrikel ontstaat ter hoogte van het canalis centralis en staat
in verbinding met de 3de ventrikel via de aquaductus mesencephali.
Tussen de 3de ventrikel en de 1e en 2e ventrikel ligt het foramen
interventriculare. Cerobrospinaal vocht word geproduceertd door de
cellen die de binnenkant van die ventrikels afnlijnen (ependymcellen)
+ legage van bleodvaten netwerken (plexus choroideus), 4de ventrikel
is daarin de belangrijkste. De 4de ventrikel heeft twee laterale
uitsteksel (resessus lateralis) met aan het uitende gaatjes dit zijn de
overdruk ventielen. Als er te cerobrospinaal vocht geproduceerd
word, word dat via hier gelekt naar de subarachnoidale ruimte.
Waterhoofd: te veel cerobrospinaal vocht geproduceerd, ventrikels
worden te groot, op dat moment in de ontwikkeling zijn de
schedelbeenderen nog niet gefusioneerd en kunnen ze nog makkelijk bewegen. Als dit gebeurd na de
6
,schedelbeenderen hun vorm hebben gaat dit distructie van het hersenweefsel. Tijdens de
ontwikkeling zal dit lijden tot een groot hoofd door de inwendige druk. Vaak is dit te wijten aan een
ontwikkelingdefect dat er ergens in dat buizensysteem een opstrucite zit. De aquaductus
mesencephali is heel smal.
Het circulatiesysteem ter hoogte van CZS
(niet alle namen van buiten leren)
Het ruggenmerg wordt van bloed voorzien door de a. spinalis ventralis
en een meer radial aterie die gaan anastomeren. na aftakking geen
verbindingen meer). Een in het ruggenmerg zijn er dus geen
anstomosen meer dus een obstucite leidt onmiddellijk tot een ischmisch
infarct. De ventrale gaat in hoofdzaak de grijze stof bevloeien en de
dorsale de witte stof.
Het rugenmerg ligt in het wervelkanaal. Dat ligt bovenop het
wervellichaam. Tussen twee wervellichamen ligt een discus. Die discus kan ontplofen. Als deze naar
boven toe ontploft duwt die de ventrale aterie toe. We zien dan motor uitval, dieren gaan slepen
met hun benen. Er zal geen bloed meer worden gestuurd naar de grijze stof.
Het veneuze systeem bestaat ter hoogte van het ruggenmerg uit de v. spinalis ventralis en de plexus
vertebralis internus ventralis.
In de hersenen wordt een arteriele ring gevormd die zorgt voor de
bloedvoorziening, de circulus arteriosus cerebri. Deze ontstaat uit de a.
basilaris(fusie van a. vertevralis) en a. carotis interna. Uit de circulus arteriosus
cerebri ontstaan de aa. Cerebri rostrales(10), media(9) en caudales(7). En twee
ateries voor rostrale stuk van de kleine hersenen en voor het caudale stuk voor
de kleine hersnen(Aa. Cerebellaris rostrales (6) Aa. Cerebellaris caudales (15)).
Bij hersen trombose is vaak te wijten aan een obstructie bij de aftakkende
bloedvaten.
bij bepaalde diersoorten(fe,ru) vind men ploseling een bloedvatenkluwen op het
verloop van voedingsateries of cirkel van willis = rete mirabile. Waarschijnlijk is
dit een themoregulerend neterk. Ateries transporteren lichaamswarm bloed
maar die liggen ingebed in een veneuze sinus. In een venen is het altijd wat kouder. Afkoeling bloed
als het naar de hersenen gaat.
Het veneuze systeem in de hersenen is georganiseerd in sinussen(venen zijn groter geworden in
voluume):
- Sinus sagitalis dorsalis
- Sinus transversus
- Sinus temporalis
- Sinus sigmoideus
- Sinus cavernosus
- Sinus petrosus ventralis
- Sinus basilaris
Er zitten geen kleppen in de venen, vorm van paradoxiale embolie. Bloed kan in beide richtingen
gaan. Dit kan een verklaring zijn dat bepaalde perifere infectie of tumoren kunnen uitzuien of in het
centrale zenuwstelsel infecties geven = paradoxiale embolie.
7
, 3. Anatomie ruggenmerg
Embryologie
Het ruggenmerg ontstaat uit een neualeplaat. Het neuroectoderm word geflankeerd door het
ectoderm. Op de grens tss het neurale weefsel en het ectoderm bevinden zich de neurale lijstcellen.
In de loop van de ontwikkeling ontstaat er een neurale groeve, net voor dat deze groeve sluit
splitsen de neurale lijstcellen af en ga doen niet verder participeren in de neurale buis. De neurale
buis gaat aanleiding geven tot de hersenen en het ruggenmerg.
De neurale buis heeft twee structen. Een binnenste laag(lumen begrensd) en een binnenste cellaag.
Binnenste laag gaat zich omvormen tot ependymcellen. Een dikke cellaag zullen gaan delen en die
vormen de mantellaag (celrijkelaag) deze neemt in omvang toe en gaat uitstulpingen vertonen.
Vanuit die cellaag vormen zich uitlopers die zich meer aan de buitenkant nestelen = marginale laag.
Deze marginale laag zal aanleiding geven tot de witte stof. De mantellaag zal de grijze stof worden.
Tijdens de ontwikkeling in die neurale buis krijgen we een opdeling in 2 zones:
In de mantellaag krijgen we 2 zones: een lamina basalis (onderaan) en een lamina alaris (bovenaan).
- Die lamina alaris zijn de cellen afferenten (ontvangen prikkel → ruggenmerg en evt hersenen)
- De lamina basalis cellen worden de efferente (ruggenmerg → doelwit).
- Blauw & groen = lamina alaris
- Oranje & rood = lamina basalis
Lamina alaris en basalis vormen uitstulpingen naar boven en onder toe: cornu dorsalis & ventralis.
Transversaal ook uitstulping die we de cornu lateralis noemen, kun je enkel in het thoracolumbaal
gebied terug vinden. Centraal ligt canalis centralis omgeven door een ependymlaag, de vleugels
worden nu verbonden door de commissura grisea.
1 = canalis centralis
10 = commissura grisea
11 = cornu dorsalis
12 = cornu lateralis
13 = cornu ventralis
14 = algemeen somatisch afferent
15 = algemeen visceraal afferent
16 = algemeen visceraal efferent
17 = algemeen somatisch efferent
18 = funiculus dorsalis
19 = funiculus lateralis en ventralis
20 = sulcus mediana dorsalis
21 = fissura mediana ventralis
Binnen lamina alaris nog specifieke groepering:
• algemeen somatisch afferent (huid, gewichten, skeletspieren, temeratuur/pijn)
• algemeen visceraal afferent (organen)
Binnen lamina basalis nog specifieke groepering:
• algemeen visceraal efferent (klieren)
• algemeen somatisch efferent (skeletspieren)
8
,De neurale lijstcellen:
Figuur: links traject die de cellen afleggen en rechts wat die
cellen finaal gaan doen.
De neurale lijstcellen migreren naar verschillende regio’s in
het lichaam en differentiëren tot
pigmentcellen,pseudounipolaire neuronen in spinale
ganglia, neuronen in sympatische zenuwstelsel, neuronen
in enterische zenuwstelsel, perifere Schwanncellen,
chromafiene bijniercellen of spelen een rol in het perifere
autonome zenuwstelsel.
Die migratie gebeurt naar ventraal, maar ook condensatie
volgens de lengte-as.
Lethal white overo syndrome: genetische mutatie.
Ontwikkelingsdefect bij neuralelijstcellen(worden niet
goed gevormd, migreren niet naar de juiste plaats, splitsen
niet af….). dieren hebben een witte vacht en een bepaalde afwijking.. Deze dieren hebben geen
pigmentcellen en zijn bij de geboorte volledig wit. Ze hebben geen ganglia thv het SVS, waardoor hun
peristaltiek niet goed werkt(leven vaak niet langer dan drie dagen).
Uitwendig
Opdeling in cervicaal, thoracaal, lumbaal, sacraal, caudaal.
Ruggenmerg net als wervels segemtaal aangelegd: cervicaal deel - thoracaal deel -
lumbaal deel - sacraal deel.
Ruggenmergsegment en corresponderende wervel liggen NIET op dezelfde
hoogte → ruggenmergsegment ligt craniaal van wervel. Redenen: wervel wordt
gevormd door 2 opeenvolgende segmenten (caudale & craniale), wervelkanaal
groeit verder door dan ruggenmerg.
Ter hoogte van het voor en achterbeen zijn er verdikkingen: aanleg voor en been
→ groter huidoppervlak waar oa afferente info verzameld wordt & grotere nood
aan motorneuronen om naar deze grotere spiermassa's te gaan
- intumescentia cervicalis (C6-T1)→ aanleg voorbeen
- intumescentia lumbosacralis (L5-S1) → aanleg achterbeen
Op het einde van het ruggenmerg hebben we een kegelvorm: conus medullaris, die dan
uitloopt in een “draadje” filum terminale (hierin zitten geen zenuwcellen meer).
Per ruggenmergsegment ontstaan telkens linker en rechter spinaalzenuwen. Deze
zenuwen worden telkens mee naar caudaal getrokken. Hoe meer naar achteren we gaan
op de wervelkolom, hoe erger het naar caudaal trekken wordt. RESULTAAT: regio caudaal
waar heel wat spinaalzenuwen langseen liggen = cauda equina
Bij de meeste huisdieren eindigt het ruggenmerg ter hoogte van de lumbosacrale
overgang. De cauda equina(zenuwen) worden thv sacrum alleen nog bedenkt door de
dura mater.
Lumbale punctie kan voor collectie CSF tussen L6 en sacrum. Epidurale anesthesie tussen
Co 1 en Co2, met de bedoeling de N. ischiadicus te vrijwaren.
9
, Inwendig
De grijze stof kon nog is worden onderverdeeld in 10 regios
op basis van de morfologie van de zenuwcellen die zich daar
bevinden. (later meer info hierover).
Fuctioneel groepje neuronen thv CZS = nucleus. Een groep
neuronen buiten het CZS = ganglion.
De marginale laag wordt ook wel de commissura alba of witte stof genoemd.
verschillende zones in de witte stof:
- funiculus dorsalis: tussen de 2 cornu dorsalis
- funiculus ventralis: tussen de 2 cornu ventralis
- funiculus lateralis: tussen de cornu dorsalis en de cornu ventralis
Funiculus ventralis heeft bijzonder gebied onder commissura grisea: commissura alba = stuk witte
stof waar veel vezels overkruisen.
1: cornu ventralis; 2: cornu
dorsalis; 3: commissura grisea; 4:
funiculus ventralis; 5: funiculus
lateralis; 6: funiculus dorsalis; 7:
commissura alba: 8: fissura
mediana ventralis; 9: sulcus
mediana dorsalis; 10: canalis
centralis; 11: radix ventrale; 12:
radix dorsale; 13: spinaal ganglion
In witte stof zien we verschillende banen:
- Ascenderende banen = opklimmende banen → verzamelen info uit periferie & transporteren dit
naar centraal
Bevinen zich in de dorsale funiculus en ook aan het oppervlak van de laterale funiculus.
- Descenderende banen → van hogere hersengebieden naar lagere gelegen zones (perifeer).
GEEN gebruik van dorsalefuniculus, wel funiculus lateraal, ventraal & zijn veel dieper gelegen.
10
0. informatie ........................................................................................................................................ 2
1. Inleiding ........................................................................................................................................... 3
Zenuwweefsel: zenuwcellen gliacellen en endotheelcellen ............................................................... 3
Indeling ................................................................................................................................................ 4
Overzicht receptoren en effectoren.................................................................................................... 4
2. Extra stucturen CSZ ......................................................................................................................... 5
Meningen ............................................................................................................................................ 5
Het ventriekelsysteem......................................................................................................................... 6
Het circulatiesysteem ter hoogte van CZS........................................................................................... 7
3. Anatomie ruggenmerg .................................................................................................................... 8
Embryologie......................................................................................................................................... 8
Uitwendig ............................................................................................................................................ 9
Inwendig ............................................................................................................................................ 10
4. Anatomie hersenen ....................................................................................................................... 12
Embryologie....................................................................................................................................... 12
Medulla oblongata: ........................................................................................................................... 12
Metencephalon ................................................................................................................................. 16
De pons:......................................................................................................................................... 16
Cerebellum .................................................................................................................................... 18
Mesencephalon ................................................................................................................................. 21
Prosencephalon ................................................................................................................................. 23
Diencephalon................................................................................................................................. 23
Telencephalon ............................................................................................................................... 25
5. (komt nog) ..................................................................................................................................... 28
6. Kopzenuwen .................................................................................................................................. 29
n. olfactorius (NI) ........................................................................................................................... 30
n. opticus (NII) ............................................................................................................................... 31
n. oculomotorius (NIII) .................................................................................................................. 33
N. trochlearis (NIV) ........................................................................................................................ 34
N. trigeminus (NV) ......................................................................................................................... 34
N. abducens (NVI) .......................................................................................................................... 37
N facialis (NVII) .............................................................................................................................. 37
1
, n. vestibulocochlearis (NVIII) ......................................................................................................... 40
n. glossopharyngeus (NIX) ............................................................................................................. 40
n. vagus (NX) .................................................................................................................................. 42
n.accessorius (NXI) ........................................................................................................................ 44
7. Ruggenmergbanen ........................................................................................................................ 46
Somatisch systeem ............................................................................................................................ 47
ASA ................................................................................................................................................ 47
SSA: Specifiek somatisch afferente banen .................................................................................... 52
ASE: Algemeen somatisch efferente banen .................................................................................. 56
Visceraal systheem ............................................................................................................................ 61
AVA: Algemeen visceraal afferente systeem ................................................................................ 61
SVA: Specifiek visceraal afferente systeem ................................................................................... 62
AVE: Algemeen visceraal efferente systeem ................................................................................. 63
0. informatie
Het examen:
2,5 uur, schriftelijk
- Basiskennis:
o Fotoronde – 3 à 5 foto’s 15 structuren: Fotomateriaal uit de practica – zie nota’s voor de
practica – zie foto’s in de handouts.Telt voor 15% mee van het eindcijfer
o 5 structuren/namen omschrijven. Telt voor 25% mee van het eindcijfer
- Integratie / toepassing
o 3 open vragen. Elke vraag telt voor 20% mee van het eindcijfer, totaal voor 60%
▪ Een vraag waarbij je uitgaande van een handeling die bij een neurologisch onderzoek
hoort, de anatomische locatie van de gevolgde baan en de betrokken anatomie van de
structuren dient toe te lichten
▪ Een vraag waarbij je uitgaande van symptomen van een getoonde neurologische
aandoening de anatomische locatie van het letsel / ruggemergbaan en de betrokken
anatomie van de structuren dient toe te lichten. In deze vraag staat de 'kliniek' niet
centraal, wel de anatomie.
▪ Een vraag over waarbij weerom gepeild wordt naar de link tussen de anatomie (locatie
en verloop) van een structuur en de functie
2
, 1. Inleiding
Input vanuit inwendig of uitwendig via receptoren naar zenuwbanen,
die het signaal naar ruggenmerg sturen. Vanuit ruggenmerg worden er via interneuronen
outputsignalen afgegeven naar de zenuwbanen (reflexboog).
Input is afferent en output is efferent.
Zenuwweefsel: zenuwcellen gliacellen en endotheelcellen
Zenuwcel:
90% gliacellen, 10% zenuwcellen
Een zenuwcel differentieert zich van andere celtypen doordat een
zenuwcel prikkelbaar is en deze prikkel vervolgens in unidirectionele
richting kan geleiden.
Zenuwcellen worden in het perifere zenuwstelsel gemyeliniseerd door de Schwanncellen.
Myelinisatie afhankelijk van type zenuwcel. Bij lage myelinisatie gaat prikkelgeleiding langzamer
dan bij hoge. Hoe groter de diameter van het axon, hoe sneller de prikkel getransporteerd wordt.
Zenuwcellen die instaan voor spieractiviteit (motorische) zijn meestal goed gemyeliniseerd,
zenuwcellen die instaan voor pijn of temperatuur (sensorische) zijn meestal niet (goed)
gemyeliniseerd.
Toepassing: prikkelgeleiding berekenen. Tussen twee punten. Vaak bij oppervlakkige (sensorische)
zenuwvezels. Als er plots een lager verwachte prikkelgeleiding snelheid kan dit zijn dat de isolatie
niet goed werkt. Prikkelgeleiding geeft dus info over de dikte van de myelineschede. Gebeurd binnen
de diergeneeskunde minder vaak, verschillene rassen, verschillende dikte huid etc. reverentiewaarde
is dan dus lastig te bepalen.
Gliacel:
er zijn drie soorten gliacellen: oligodendrocyten, astrocyten microgliacellen.
- Oligodendrocyten vormen myelineschedes rond axonen van het centrale
zenuwstelsel de funcite is dus isoleren.
- Astrocyten (stervormig) gaan uitlopers sturen terhoogte van de knopen van
ravier maar ook terhoogte van de synaptische spleet, ze kunnen dus
eigenlijk de signaalgeving doorheen die neuroenen gaan moduleren.
Daarnaast gaan ze uitlopers sturen naar de bloedvaten en naar de BHB.
spelen dus een belangrijke rol in de vorming van de bloed-hersenbarriere.
Ependymcellen vormen cerebrospinaal vocht ter hoogte van de hersenventrikels, de astrocyten
zullen ook hier heen uitlopers sturen om een extra barrriere te vormen.
- Microgliacellen zijn de lokale macrofagen van het centrale zenuwstelsel, deze nemen een
andere vorm aan als ze actief zijn. In rust is hij stervormig, als de uitlopers iets gevaarlijks
3
, detecteren worden de microgliacellen geactiveerd en trekken de uitloprers in waardoor ze
kunnen gaan migregen doorheen het zenuwweefsel waar ze en lokale macrofagen funcite gaan
uitvoeren. Als je ergens een clubje microgliacellen ziet zitten duid dit erop dat er iets mis is.
Toepassing: trillende biggetjes. Thv het centrale zenuwstelsel is er een probleem bij de oligodrocyte:
Hypomyelinogenesis congenita. Er is een tekort aan myeline. Dit kan verschillende oorzaken hebben.
De zeuren kunnnen blootgesteld zijn aan een antiparisitair middel dat intervereerde met de aanleg
van myeline maar kan ook een genetisch effect zijn. De biggen trillen continu omdat er geen goede
isolatie is van het electrisch signaal. Er is geen voldoende isolatie van het ene axon ten opzichte van
een ander axon. Er is dus iets mis met de oligodrocyten. Als die biggen slapen gaan je niks zien. Er is
dan geen input dus ze hoeven niks te verwerken. Als ze input krijgen dan zal er iets mis gaan.
Indeling
Overzicht receptoren en effectoren
4
, 2. Extra stucturen CSZ
Meningen
Uit de embryologie:
ectomenix geef aanleiding tot: Dura mater + periost
endomenix/letomenix geeft aanleiding tot: arachnoidea + piamater
Ter hoogte van de wervelkanaal is er meer ruimte tss het periost en de duramater dit is de epidura
ruimte. In het arachnoidea beind zich cerobrospinaalbocht.
Dura mater
Kan worden opgedeeld in een dura mater spinalis en een dura mater encephali.
De dura mater spinalis bestaat uit:
Filum durae matris spinalis
- Lamina externa = periost
- Lamina interna -> cavum epiduralis en plexus vertebralis internus (= venen in epidurale ruikmte)
De dura mater encephali is sterk vergroeid met de schedelbeenderen. De dura mater vormt een plooi
tussen de twee hersenhemisferen = falx cerebri, en anderzijds tussen de hemisferen en het
cerebellum = tentorium cerebelli membranaceum. De venen liggen als een sinus durea matris in de
dura, arteries liggen erbuiten. De dura mater encephali vormt verschillende tussenschotten:
- Falx cerebri
- Tentorium cerebelli membranaceum
- Diafragma sellae trucicae hier kruipt de steel van de hypofyse door. Dit zit aan de bodem.
Toepassing:
Epidurale anesthesie -> wordt gedaan sacraal - caudaal. Hoeveelheid
bepaald reikwijdte anesthesie en of het dier al dan niet blijft rechtstaan.
Geen ruggemerg meer en dus zijn dura mater en archenoidea met elkaar
versmolten (rode lijntjes op figuur) en kan je dus eenvoudig in het cavum
epiduralis prikken(veilig).
Bij een keizersnee, willen we de uterus verdoven(n. pudendus die aftakt van het sacrum). Je wilt niet
dat de zenuwen van de achterbenen worden verdooft. Dan zal het dier niet blijven staan. Ter hoogte
van het overgang van het lenenden naar het sacrum gaan de wortels liggen van de zenuwen die de n.
ichiadicus gaan vormen die het achterbeen bezenuwd. Hier moet dus niet geprikt worden.
Uitvoering: aseptisch(ook handschoenen). Bewegen geeft twee plooien: tussen sacrum en eerste en
tweede staartwervel. Tussen de wervels prikken, Je ‘voelt’ een krak als je door het periost en de
ligamenten tussen de wervels prikt). Als ht goed is komt er nisk uit. Door een druppel erop te doen
kan je controleren of je goed zit, deze druppel zou worden opgezogen door de vacuum ruimte.
5
,Arachnoidea
Kan worden opgedeeld in een arachnoidea spinalis en arachnoidea encephali.
De arachnoidea encephali bestaat uit:
- Cisterna magna
- Apertura lateralis ventriculi IV
Toepassing:
Cerebrospinaal vocht opnemen, dit kan via de subarchnoidale ruimte. (pijltje bij bovenste figuur)
Kan ook via de crista magna en jachtknobbel.
cerebrospinaal vocht word geproduceerd door de binnenste laag (ependymcellen) en transdudatie
vanuit de bleodvaten in de hersnen. Door vocht te nemen om eventueel te kijken of er daar een
infectie, bacterien of eventueel tumorale cellen.
uitvoering: Overgang ruggenmerg en het cerebellum is een verweidingvan de subarchnoidale ruimte
(Apertura lateralis ventriculi IV waardoor men in deze ruimte cerebrospinaal vocht kan
bemonsteren). Via het foramen magna. Hond eerst onder anesthasie, en geschoren. Hoofd maximaal
gebogen (kin naar borstkas). Je gaat weer een krakje voelen.
Myelografie(=injecteren van contracst vloeistof in de
subarchnoidale ruimte) dit kan extraduraal of intraduraal.
Intraduraal -> intramedullair (in ruggenmerg) of
extramedullair (binnen aflijning door pia mater maar
buiten ruggenmerg).
Laat toe compressie en expansie van het ruggemerg te detecteren. Gemakkelijker ter hoogte van
cisterna magna dan thv lumbaalstreek (groter risico om epiduraal te injecteren).Traag injecteren
(over enkele minuten).
Nadeel: Technische moeilijk ,Toxiciteit contraststof (10-20% van de patienten ontwikkelt stuipen),
Bepaalde intraparenchymale aandoeningen kunnen niet aangetoond worden (bv infarct)
->Als je prikt in de subarchnoidale ruimte MOET je spinaal vocht zien.!!
Pia mater
Bloedvatrijk -> plexus choroideus
Geassocieerd met lamina limitans gliae superficialis
Ligt tussen nervi spinalis en het ligamentum denticulatum (= verbinding met dura mater)
Het ventriekelsysteem
Opslag van cerobrospinaal vocht. In elke hemisfeer zit een ventrikel.
De 4de ventrikel ontstaat ter hoogte van het canalis centralis en staat
in verbinding met de 3de ventrikel via de aquaductus mesencephali.
Tussen de 3de ventrikel en de 1e en 2e ventrikel ligt het foramen
interventriculare. Cerobrospinaal vocht word geproduceertd door de
cellen die de binnenkant van die ventrikels afnlijnen (ependymcellen)
+ legage van bleodvaten netwerken (plexus choroideus), 4de ventrikel
is daarin de belangrijkste. De 4de ventrikel heeft twee laterale
uitsteksel (resessus lateralis) met aan het uitende gaatjes dit zijn de
overdruk ventielen. Als er te cerobrospinaal vocht geproduceerd
word, word dat via hier gelekt naar de subarachnoidale ruimte.
Waterhoofd: te veel cerobrospinaal vocht geproduceerd, ventrikels
worden te groot, op dat moment in de ontwikkeling zijn de
schedelbeenderen nog niet gefusioneerd en kunnen ze nog makkelijk bewegen. Als dit gebeurd na de
6
,schedelbeenderen hun vorm hebben gaat dit distructie van het hersenweefsel. Tijdens de
ontwikkeling zal dit lijden tot een groot hoofd door de inwendige druk. Vaak is dit te wijten aan een
ontwikkelingdefect dat er ergens in dat buizensysteem een opstrucite zit. De aquaductus
mesencephali is heel smal.
Het circulatiesysteem ter hoogte van CZS
(niet alle namen van buiten leren)
Het ruggenmerg wordt van bloed voorzien door de a. spinalis ventralis
en een meer radial aterie die gaan anastomeren. na aftakking geen
verbindingen meer). Een in het ruggenmerg zijn er dus geen
anstomosen meer dus een obstucite leidt onmiddellijk tot een ischmisch
infarct. De ventrale gaat in hoofdzaak de grijze stof bevloeien en de
dorsale de witte stof.
Het rugenmerg ligt in het wervelkanaal. Dat ligt bovenop het
wervellichaam. Tussen twee wervellichamen ligt een discus. Die discus kan ontplofen. Als deze naar
boven toe ontploft duwt die de ventrale aterie toe. We zien dan motor uitval, dieren gaan slepen
met hun benen. Er zal geen bloed meer worden gestuurd naar de grijze stof.
Het veneuze systeem bestaat ter hoogte van het ruggenmerg uit de v. spinalis ventralis en de plexus
vertebralis internus ventralis.
In de hersenen wordt een arteriele ring gevormd die zorgt voor de
bloedvoorziening, de circulus arteriosus cerebri. Deze ontstaat uit de a.
basilaris(fusie van a. vertevralis) en a. carotis interna. Uit de circulus arteriosus
cerebri ontstaan de aa. Cerebri rostrales(10), media(9) en caudales(7). En twee
ateries voor rostrale stuk van de kleine hersenen en voor het caudale stuk voor
de kleine hersnen(Aa. Cerebellaris rostrales (6) Aa. Cerebellaris caudales (15)).
Bij hersen trombose is vaak te wijten aan een obstructie bij de aftakkende
bloedvaten.
bij bepaalde diersoorten(fe,ru) vind men ploseling een bloedvatenkluwen op het
verloop van voedingsateries of cirkel van willis = rete mirabile. Waarschijnlijk is
dit een themoregulerend neterk. Ateries transporteren lichaamswarm bloed
maar die liggen ingebed in een veneuze sinus. In een venen is het altijd wat kouder. Afkoeling bloed
als het naar de hersenen gaat.
Het veneuze systeem in de hersenen is georganiseerd in sinussen(venen zijn groter geworden in
voluume):
- Sinus sagitalis dorsalis
- Sinus transversus
- Sinus temporalis
- Sinus sigmoideus
- Sinus cavernosus
- Sinus petrosus ventralis
- Sinus basilaris
Er zitten geen kleppen in de venen, vorm van paradoxiale embolie. Bloed kan in beide richtingen
gaan. Dit kan een verklaring zijn dat bepaalde perifere infectie of tumoren kunnen uitzuien of in het
centrale zenuwstelsel infecties geven = paradoxiale embolie.
7
, 3. Anatomie ruggenmerg
Embryologie
Het ruggenmerg ontstaat uit een neualeplaat. Het neuroectoderm word geflankeerd door het
ectoderm. Op de grens tss het neurale weefsel en het ectoderm bevinden zich de neurale lijstcellen.
In de loop van de ontwikkeling ontstaat er een neurale groeve, net voor dat deze groeve sluit
splitsen de neurale lijstcellen af en ga doen niet verder participeren in de neurale buis. De neurale
buis gaat aanleiding geven tot de hersenen en het ruggenmerg.
De neurale buis heeft twee structen. Een binnenste laag(lumen begrensd) en een binnenste cellaag.
Binnenste laag gaat zich omvormen tot ependymcellen. Een dikke cellaag zullen gaan delen en die
vormen de mantellaag (celrijkelaag) deze neemt in omvang toe en gaat uitstulpingen vertonen.
Vanuit die cellaag vormen zich uitlopers die zich meer aan de buitenkant nestelen = marginale laag.
Deze marginale laag zal aanleiding geven tot de witte stof. De mantellaag zal de grijze stof worden.
Tijdens de ontwikkeling in die neurale buis krijgen we een opdeling in 2 zones:
In de mantellaag krijgen we 2 zones: een lamina basalis (onderaan) en een lamina alaris (bovenaan).
- Die lamina alaris zijn de cellen afferenten (ontvangen prikkel → ruggenmerg en evt hersenen)
- De lamina basalis cellen worden de efferente (ruggenmerg → doelwit).
- Blauw & groen = lamina alaris
- Oranje & rood = lamina basalis
Lamina alaris en basalis vormen uitstulpingen naar boven en onder toe: cornu dorsalis & ventralis.
Transversaal ook uitstulping die we de cornu lateralis noemen, kun je enkel in het thoracolumbaal
gebied terug vinden. Centraal ligt canalis centralis omgeven door een ependymlaag, de vleugels
worden nu verbonden door de commissura grisea.
1 = canalis centralis
10 = commissura grisea
11 = cornu dorsalis
12 = cornu lateralis
13 = cornu ventralis
14 = algemeen somatisch afferent
15 = algemeen visceraal afferent
16 = algemeen visceraal efferent
17 = algemeen somatisch efferent
18 = funiculus dorsalis
19 = funiculus lateralis en ventralis
20 = sulcus mediana dorsalis
21 = fissura mediana ventralis
Binnen lamina alaris nog specifieke groepering:
• algemeen somatisch afferent (huid, gewichten, skeletspieren, temeratuur/pijn)
• algemeen visceraal afferent (organen)
Binnen lamina basalis nog specifieke groepering:
• algemeen visceraal efferent (klieren)
• algemeen somatisch efferent (skeletspieren)
8
,De neurale lijstcellen:
Figuur: links traject die de cellen afleggen en rechts wat die
cellen finaal gaan doen.
De neurale lijstcellen migreren naar verschillende regio’s in
het lichaam en differentiëren tot
pigmentcellen,pseudounipolaire neuronen in spinale
ganglia, neuronen in sympatische zenuwstelsel, neuronen
in enterische zenuwstelsel, perifere Schwanncellen,
chromafiene bijniercellen of spelen een rol in het perifere
autonome zenuwstelsel.
Die migratie gebeurt naar ventraal, maar ook condensatie
volgens de lengte-as.
Lethal white overo syndrome: genetische mutatie.
Ontwikkelingsdefect bij neuralelijstcellen(worden niet
goed gevormd, migreren niet naar de juiste plaats, splitsen
niet af….). dieren hebben een witte vacht en een bepaalde afwijking.. Deze dieren hebben geen
pigmentcellen en zijn bij de geboorte volledig wit. Ze hebben geen ganglia thv het SVS, waardoor hun
peristaltiek niet goed werkt(leven vaak niet langer dan drie dagen).
Uitwendig
Opdeling in cervicaal, thoracaal, lumbaal, sacraal, caudaal.
Ruggenmerg net als wervels segemtaal aangelegd: cervicaal deel - thoracaal deel -
lumbaal deel - sacraal deel.
Ruggenmergsegment en corresponderende wervel liggen NIET op dezelfde
hoogte → ruggenmergsegment ligt craniaal van wervel. Redenen: wervel wordt
gevormd door 2 opeenvolgende segmenten (caudale & craniale), wervelkanaal
groeit verder door dan ruggenmerg.
Ter hoogte van het voor en achterbeen zijn er verdikkingen: aanleg voor en been
→ groter huidoppervlak waar oa afferente info verzameld wordt & grotere nood
aan motorneuronen om naar deze grotere spiermassa's te gaan
- intumescentia cervicalis (C6-T1)→ aanleg voorbeen
- intumescentia lumbosacralis (L5-S1) → aanleg achterbeen
Op het einde van het ruggenmerg hebben we een kegelvorm: conus medullaris, die dan
uitloopt in een “draadje” filum terminale (hierin zitten geen zenuwcellen meer).
Per ruggenmergsegment ontstaan telkens linker en rechter spinaalzenuwen. Deze
zenuwen worden telkens mee naar caudaal getrokken. Hoe meer naar achteren we gaan
op de wervelkolom, hoe erger het naar caudaal trekken wordt. RESULTAAT: regio caudaal
waar heel wat spinaalzenuwen langseen liggen = cauda equina
Bij de meeste huisdieren eindigt het ruggenmerg ter hoogte van de lumbosacrale
overgang. De cauda equina(zenuwen) worden thv sacrum alleen nog bedenkt door de
dura mater.
Lumbale punctie kan voor collectie CSF tussen L6 en sacrum. Epidurale anesthesie tussen
Co 1 en Co2, met de bedoeling de N. ischiadicus te vrijwaren.
9
, Inwendig
De grijze stof kon nog is worden onderverdeeld in 10 regios
op basis van de morfologie van de zenuwcellen die zich daar
bevinden. (later meer info hierover).
Fuctioneel groepje neuronen thv CZS = nucleus. Een groep
neuronen buiten het CZS = ganglion.
De marginale laag wordt ook wel de commissura alba of witte stof genoemd.
verschillende zones in de witte stof:
- funiculus dorsalis: tussen de 2 cornu dorsalis
- funiculus ventralis: tussen de 2 cornu ventralis
- funiculus lateralis: tussen de cornu dorsalis en de cornu ventralis
Funiculus ventralis heeft bijzonder gebied onder commissura grisea: commissura alba = stuk witte
stof waar veel vezels overkruisen.
1: cornu ventralis; 2: cornu
dorsalis; 3: commissura grisea; 4:
funiculus ventralis; 5: funiculus
lateralis; 6: funiculus dorsalis; 7:
commissura alba: 8: fissura
mediana ventralis; 9: sulcus
mediana dorsalis; 10: canalis
centralis; 11: radix ventrale; 12:
radix dorsale; 13: spinaal ganglion
In witte stof zien we verschillende banen:
- Ascenderende banen = opklimmende banen → verzamelen info uit periferie & transporteren dit
naar centraal
Bevinen zich in de dorsale funiculus en ook aan het oppervlak van de laterale funiculus.
- Descenderende banen → van hogere hersengebieden naar lagere gelegen zones (perifeer).
GEEN gebruik van dorsalefuniculus, wel funiculus lateraal, ventraal & zijn veel dieper gelegen.
10
