Radiotherapie
Bij radiotherapie wordt er gebruik gemaakt van fotonenstraling in MegaVolt (Mv),
dit is veel ´harder´ dan röntgenstraling. Het is daarom belangrijk om zo specifiek
mogelijk te bestralen.
Voordat een bestraling plaatsvindt, wordt er een CT-scan van de patiënt
uitgevoerd, waarna een bestralingsplan wordt opgezet met behulp van
referentielijnen, worden er tattoopunten op de patiënt geplaatst om de bestraling
zo goed mogelijk te laten gaan. Met de CT-scan wordt er eigenlijk een 3D
röntgen foto gemaakt, het is een ronddraaiende röntgen scan op een platte tafel.
De dokter bekijkt de CT-scan en geeft aan wat de dosis is en waar er bestraald
moet worden.
De bestralingstafel is van “carbon” (heel licht), hierdoor kan er makkelijk door de
tafel heen worden gestraald waardoor er een 3D beeld kan worden gevormd.
Tijdens het tekenen van de referentielijnen, worden er ook loodplaatjes geplaatst
op de patiënt op de referentie kruisingen van de lijnen, om deze daarna terug te
kunnen vinden op de PC. De kruisingen van de lijnen worden ook “isocentrum”
genoemd.
Field of view (FOV) De breedte van de CT-scan, maar deze wordt altijd
maximaal gebruikt omdat een heel beeld ook geen invloed heeft op de scan en
bij forse mensen is dit ook altijd helemaal tot de maximale gezet. Het beeld wat
wordt gescand in de breedte.
Scanrange Het beeld wat wordt gescand in de lengte.
Voor een prostaat en rectum bestraling, zit het liefst de blaas vol, zodat dit meer
bescherming biedt voor de patiënt. Dit zorgt voor minder straling absorptie. Het
zou kunnen dat de patiënt anders blaasklachten zou kunnen gaan krijgen. De
patiënt krijgt ook een zetpil mee, om de endotheel darm zo leeg mogelijk te
maken.
De afkortingen op de CT-scan-bestralingsapparaat:
- Coll rtn: de bovencirkel draait
- Gantry: het hele apparaat draait
- Couch vrt: de tafel gaat omlaag/omhoog
- Couch lng: de tafel gaat naar voor/achter
- Couch lat: de tafel gaat naar links/rechts
- Couch rtn: de tafel gaat rotaal
- Y1: grootte van de lichtbundel, focus op het bestralingspunt, links van de
patiënt
- Y2: grootte van de lichtbundel, focus op het bestralingspunt, rechts van de
patiënt
Het Mv-panel (MegaVolt) vangt de stralingen op die door de patiënt gaan en zorgt
ervoor dat er een 3D beeld tot stand komt.
De gantry, collimator en de tafel kunnen draaien. Door de collimator wordt er een
veldvorm van de bestralingsbundel gemaakt, om te zorgen dat de bestraling zo
,goed en specifiek mogelijk is. Het geeft een vorm aan de bestralingsbundel. De
algemene voorbereiding voor een uitwendige radiotherapeutisch onderzoek
Aan de hand van verkregen gegevens zal een intakegesprek plaatsvinden met de
radiotherapeut. Daarnaast is het ook van belang om de patiënt voor te lichten
over de behandeling.
Voor de behandeling is het belangrijk dat de houding van de patiënt, stabiel,
goed en reproduceerbaar is. Voor de positionering worden om de gewenste stand
van het hoofd te verkrijgen verschillende hoofdkussentjes (“bases”) gebruikt.
Lokalisatie
Lokaliseren is het vastleggen van het te bestralen gebied op een CT-scan. Na het
geven van uitleg door de MBB’er aan de patiënt wordt deze gepositioneerd op
een vlakke tafel met de benodigde hulpmiddelen. De kruising van de lijnen wordt
op een stabiel nabijheid van het doelgebied geplaatst. Deze “referentiepunten”
worden gemarkeerd op de huid van de patiënt en/of op het individueel
vervaardigde hulpmiddel door tatoeagepuntjes op de huid. Dit is nodig om de
houding waarin de patiënt is gescand te kunnen reproduceren op het
bestralingstoestel. Om de referentiepunten zichtbaar te maken op de CT-scan
worden op de kruispunten van de lasers op de huid loodplakkers geplakt om deze
te herkennen op de CT-scan.
Dosis en fractionering
De dosis (hoeveelheid straling) die nodig is voor het bestrijden van een tumor is
vaak zo hoog dat een ontoelaatbare beschadiging van de omliggende weefsels
zou worden veroorzaakt indien deze dosis in 1 keer zou worden toegediend.
Daarom wordt in fracties (in porties) bestraald, wat relatief voordeel voor de
normale weefsels oplevert. Dit komt doordat in de intervallen tussen de fracties
de normale weefsels beter herstellen dan de tumorcellen. Elk interval moet ten
minste 6 uur bedragen. Een bestralingsbehandeling bestaat uit 1 of meer
fracties. Hoe hoger de dosis, hoe groter de kans dat de tumor cellen gedood
worden, maar ook hoe groter de kans op vervelende complicaties voor de
patiënt. Bij een palliatieve behandelingsindicatie wordt de dosis gekozen die de
meeste verlichting van de klachten en de minste belasting voor de patiënt geeft.
Tijdens een CT-scan worden er lijnen op de huid van de patiënt getatoeëerd. Dit
wordt gedaan zodat de patiënt tijdens de bestralingen in dezelfde houding blijft.
Na de CT-scan, geeft de radiotherapeut aan op welke plekken er bestraalt moet
worden. Ook gezonde organen worden dan aangegeven. Daarna maken de
laboranten een bestralingsplan, waarbij het doelgebied zo goed mogelijk wordt
ingesteld en het gezonde gebied zoveel mogelijk wordt bespaard. Als het
behandelplan klaar is, wordt het besproken met de radiotherapeuten en
nagerekend door de klinisch fysicus. De duur van een bestralingsplan is
afhankelijk van het soort tumor, de plaats van de tumor en de doel van de
bestraling. De patiënt wordt meestal 4- 5 keer per week bestraald.
Bestralingsplan
Voordat de patiënt bestraald kan worden, wordt met het “bestralingsplan” een
plan gemaakt. Voorafgaand aan het maken van het plan, moeten verschillende
weefselvolumes worden gedefinieerd. Om te beginnen wordt het doelgebied en
,de omliggende gezonde organen (Organs At Risk – OAR) ingetekend op de CT-
lokalisatiebeelden. Het nauwkeurig intekenen van structuren is belangrijk, maar
lastig. Om zo precies mogelijk in te tekenen, wordt het intekenen in het TPS
programma steeds verder geautomatiseerd en wordt er ook gebruik gemaakt van
andere beeldvormende modaliteiten. Door fuseren van bvb een MRI-scan of een
PET-CT. Na het intekenen van het tumorgebied, worden de opzet van de
bestralingsbundels ingesteld. Dit kunnen vaste bundels zijn of roterende bundels.
Tijdens de bestraling, wordt de patiënt neergelegd met de tattoopuntjes
overeenkomend op de referentiepunten van de CT-scan. Daarna wordt het
apparaat ingesteld, waarna het apparaat om de patiënt heen draait. Bestraling is
geheel pijnloos en gebeurt in verschillende richtingen. Tijdens de bestraling
worden foto’s gemaakt, om te vergelijken of de patiënt in de juiste houding ligt
zoals bij de CT-scan. Een bestraling duurt tussen 8-20 minuten.
Verschillende bijwerkingen kunnen ontstaan tijdens de bestraling, zoals
vermoeidheid. Soms kunnen ook bijwerkingen ontstaan bij de plaatsen waar
bestraald wordt. Bij bestraling van de prostaat zijn het meestal klachten bij de
darmen, blaas en de plasbuis, hierdoor kunt de patiënt dunnere ontlasting krijgen
of regelmatig plassen. Deze klachten verdwijnen geleidelijk 2-3 weken na de
laatste bestraling. De radiotherapeut kan medicijnen voorschrijven om de
klachten te verminderen. Roken tijdens de radiotherapie heeft nadelige effecten.
Het kan meer bijwerkingen veroorzaken. Het is ook belangrijk om gevarieerd te
eten.
Oncologie
Oncologie is de leer van of kennis over tumoren. Een tumor betekent eigenlijk
een zwelling. Er zijn verschillende soorten zwellingen. Een tumor die zich niet
ongecontroleerd kan uitbreiden en niet kan metastaseren, is een benigne
(goedaardige) tumor. Een maligne (kwaadaardige) tumor, groeit ongeremd en
infiltreert in omliggend weefsel en hematogeen (via de bloedbaan) en lymfogeen
(via de lymfebanen) kan metastaseren (uitzaaien).
Voor het stellen van de diagnose, zijn meerdere onderzoeken nodig, die bestaan
uit: afnemen van de anamnese (voorgeschiedenis) door de huisarts of specialist,
lichamelijk onderzoek, laboratoriumonderzoek, medisch beeldvormend onderzoek
en microscopisch onderzoek van cellen of weefsel. Als de maligne tumor is
gediagnosticeerd, wordt de stadiëring (stadium van de kanker) bepaald. Dit kan
gedaan worden volgens de TNM-classificatie (T=tumor, N=toestand van de
regionale lymfeklieren, M=metastase). In deze classificering geeft de letter T de
uitgebreidheid van de primaire tumor aan, de N de toestand van de regionale
lymfeklieren en de M of er (hematogene) metastasen op afstand aangetoond zijn.
De TNM-classificatie is opgebouwd uit:
T = Tumorgrootte, de diameter of mate van ingroei (T1-4)
N = Node (lymfeklier), aantal/plaats van lymfeklieruitzaaiingen (N0-2)
M = Metastasen (uitzaaiingen) op afstand van de tumor in bv andere organen,
botten etc.(M0-1)
Uitleg:
, T1 = tumor kleiner dan 3 cm
T2 = tumor groter dan 3 cm en verder dan 2 cm verwijderd van de splitsing
(ofwel: carina) van de trachea (luchtpijp) in een linker en rechter hoofdbronchus
(luchtwegtak)
T3 = elke tumor minder dan 2 cm van de carina gelegen óf ingroei in
borstkaswand, middenrif, hartzakje of longvlies thv mediastinum (ruimte tussen
longen in)
T4 = tumor die ingroeit in mediastinum, hartspier, grote bloedvaten, slokdarm,
wervels, carina of vocht met tumorcellen in de borstholte
N0 = geen lymfeklieruitzaaiing
N1 = uitzaaiingen in de dichtstbijzijnde lymfeklieren (lichtblauw op bovenstaande
afbeelding)
N2 : uitzaaiingen in verder gelegen lymfeklieren (rood op bovenstaande
afbeelding)
N3 : uitzaaingen in klieren aan de andere zijde of buiten de long gelegen (zie ook
bovenstaande afbeelding (rood))
M0 = geen uitzaaiingen elders in het lichaam
M1 = uitzaaiingen elders (bv hersenen)
Voor de behandelingen van kanker bestaan veel mogelijkheden, bijvoorbeeld
chemotherapie, radiotherapie of immunotherapie. Als eerst moet er worden
bepaald of het een “curatieve behandeling” of een “palliatieve behandeling”
wordt.
Curatieve behandeling: gericht op genezing, en vindt soms uit voorzorg plaats.
Deze wordt toegepast bij het bestralen of weghalen van een tumor.
Palliatieve behandeling: kan als doel hebben om de klachten, zoals pijn of
bloedverlies te bestrijden en daarmee de kwaliteit van leven te verbeteren en
eventueel verlengen.
De gewenste behandeling is patiënt afhankelijk. Het hangt ook af van het
tumortype, de locatie en de stadiering van de tumor, maar ook van de
voorgeschiedenis, de conditie, de leeftijd. Daarom vindt er altijd een MDO
(multidisciplinair overleg) plaats. Dit is een overleg tussen alle bij de behandeling
betrokken medisch specialisten en andere hulpverleners. De behandeling zal
meestal geschieden volgens de landelijke richtlijnen die zijn vastgesteld door
landelijke tumorwerkgroepen.
Chirurgie
Zowel een primaire tumor als de metastasen kunnen operatief worden
verwijderd. Als chirurgie plaatsvindt, is het van belang dat de tumor radicaal (in
zijn geheel) verwijderd wordt, zodat de kans op recidieven zo klein mogelijk is. Of
de tumor operabel is, hangt af van de grootte van de tumor, de plaats van de
tumor in het lichaam ten opzichte van omliggende gezonde organen/weefsels en
de conditie van de patiënt.
Radiotherapie
Bij radiotherapie wordt er gebruik gemaakt van fotonenstraling in MegaVolt (Mv),
dit is veel ´harder´ dan röntgenstraling. Het is daarom belangrijk om zo specifiek
mogelijk te bestralen.
Voordat een bestraling plaatsvindt, wordt er een CT-scan van de patiënt
uitgevoerd, waarna een bestralingsplan wordt opgezet met behulp van
referentielijnen, worden er tattoopunten op de patiënt geplaatst om de bestraling
zo goed mogelijk te laten gaan. Met de CT-scan wordt er eigenlijk een 3D
röntgen foto gemaakt, het is een ronddraaiende röntgen scan op een platte tafel.
De dokter bekijkt de CT-scan en geeft aan wat de dosis is en waar er bestraald
moet worden.
De bestralingstafel is van “carbon” (heel licht), hierdoor kan er makkelijk door de
tafel heen worden gestraald waardoor er een 3D beeld kan worden gevormd.
Tijdens het tekenen van de referentielijnen, worden er ook loodplaatjes geplaatst
op de patiënt op de referentie kruisingen van de lijnen, om deze daarna terug te
kunnen vinden op de PC. De kruisingen van de lijnen worden ook “isocentrum”
genoemd.
Field of view (FOV) De breedte van de CT-scan, maar deze wordt altijd
maximaal gebruikt omdat een heel beeld ook geen invloed heeft op de scan en
bij forse mensen is dit ook altijd helemaal tot de maximale gezet. Het beeld wat
wordt gescand in de breedte.
Scanrange Het beeld wat wordt gescand in de lengte.
Voor een prostaat en rectum bestraling, zit het liefst de blaas vol, zodat dit meer
bescherming biedt voor de patiënt. Dit zorgt voor minder straling absorptie. Het
zou kunnen dat de patiënt anders blaasklachten zou kunnen gaan krijgen. De
patiënt krijgt ook een zetpil mee, om de endotheel darm zo leeg mogelijk te
maken.
De afkortingen op de CT-scan-bestralingsapparaat:
- Coll rtn: de bovencirkel draait
- Gantry: het hele apparaat draait
- Couch vrt: de tafel gaat omlaag/omhoog
- Couch lng: de tafel gaat naar voor/achter
- Couch lat: de tafel gaat naar links/rechts
- Couch rtn: de tafel gaat rotaal
- Y1: grootte van de lichtbundel, focus op het bestralingspunt, links van de
patiënt
- Y2: grootte van de lichtbundel, focus op het bestralingspunt, rechts van de
patiënt
Het Mv-panel (MegaVolt) vangt de stralingen op die door de patiënt gaan en zorgt
ervoor dat er een 3D beeld tot stand komt.
De gantry, collimator en de tafel kunnen draaien. Door de collimator wordt er een
veldvorm van de bestralingsbundel gemaakt, om te zorgen dat de bestraling zo
,goed en specifiek mogelijk is. Het geeft een vorm aan de bestralingsbundel. De
algemene voorbereiding voor een uitwendige radiotherapeutisch onderzoek
Aan de hand van verkregen gegevens zal een intakegesprek plaatsvinden met de
radiotherapeut. Daarnaast is het ook van belang om de patiënt voor te lichten
over de behandeling.
Voor de behandeling is het belangrijk dat de houding van de patiënt, stabiel,
goed en reproduceerbaar is. Voor de positionering worden om de gewenste stand
van het hoofd te verkrijgen verschillende hoofdkussentjes (“bases”) gebruikt.
Lokalisatie
Lokaliseren is het vastleggen van het te bestralen gebied op een CT-scan. Na het
geven van uitleg door de MBB’er aan de patiënt wordt deze gepositioneerd op
een vlakke tafel met de benodigde hulpmiddelen. De kruising van de lijnen wordt
op een stabiel nabijheid van het doelgebied geplaatst. Deze “referentiepunten”
worden gemarkeerd op de huid van de patiënt en/of op het individueel
vervaardigde hulpmiddel door tatoeagepuntjes op de huid. Dit is nodig om de
houding waarin de patiënt is gescand te kunnen reproduceren op het
bestralingstoestel. Om de referentiepunten zichtbaar te maken op de CT-scan
worden op de kruispunten van de lasers op de huid loodplakkers geplakt om deze
te herkennen op de CT-scan.
Dosis en fractionering
De dosis (hoeveelheid straling) die nodig is voor het bestrijden van een tumor is
vaak zo hoog dat een ontoelaatbare beschadiging van de omliggende weefsels
zou worden veroorzaakt indien deze dosis in 1 keer zou worden toegediend.
Daarom wordt in fracties (in porties) bestraald, wat relatief voordeel voor de
normale weefsels oplevert. Dit komt doordat in de intervallen tussen de fracties
de normale weefsels beter herstellen dan de tumorcellen. Elk interval moet ten
minste 6 uur bedragen. Een bestralingsbehandeling bestaat uit 1 of meer
fracties. Hoe hoger de dosis, hoe groter de kans dat de tumor cellen gedood
worden, maar ook hoe groter de kans op vervelende complicaties voor de
patiënt. Bij een palliatieve behandelingsindicatie wordt de dosis gekozen die de
meeste verlichting van de klachten en de minste belasting voor de patiënt geeft.
Tijdens een CT-scan worden er lijnen op de huid van de patiënt getatoeëerd. Dit
wordt gedaan zodat de patiënt tijdens de bestralingen in dezelfde houding blijft.
Na de CT-scan, geeft de radiotherapeut aan op welke plekken er bestraalt moet
worden. Ook gezonde organen worden dan aangegeven. Daarna maken de
laboranten een bestralingsplan, waarbij het doelgebied zo goed mogelijk wordt
ingesteld en het gezonde gebied zoveel mogelijk wordt bespaard. Als het
behandelplan klaar is, wordt het besproken met de radiotherapeuten en
nagerekend door de klinisch fysicus. De duur van een bestralingsplan is
afhankelijk van het soort tumor, de plaats van de tumor en de doel van de
bestraling. De patiënt wordt meestal 4- 5 keer per week bestraald.
Bestralingsplan
Voordat de patiënt bestraald kan worden, wordt met het “bestralingsplan” een
plan gemaakt. Voorafgaand aan het maken van het plan, moeten verschillende
weefselvolumes worden gedefinieerd. Om te beginnen wordt het doelgebied en
,de omliggende gezonde organen (Organs At Risk – OAR) ingetekend op de CT-
lokalisatiebeelden. Het nauwkeurig intekenen van structuren is belangrijk, maar
lastig. Om zo precies mogelijk in te tekenen, wordt het intekenen in het TPS
programma steeds verder geautomatiseerd en wordt er ook gebruik gemaakt van
andere beeldvormende modaliteiten. Door fuseren van bvb een MRI-scan of een
PET-CT. Na het intekenen van het tumorgebied, worden de opzet van de
bestralingsbundels ingesteld. Dit kunnen vaste bundels zijn of roterende bundels.
Tijdens de bestraling, wordt de patiënt neergelegd met de tattoopuntjes
overeenkomend op de referentiepunten van de CT-scan. Daarna wordt het
apparaat ingesteld, waarna het apparaat om de patiënt heen draait. Bestraling is
geheel pijnloos en gebeurt in verschillende richtingen. Tijdens de bestraling
worden foto’s gemaakt, om te vergelijken of de patiënt in de juiste houding ligt
zoals bij de CT-scan. Een bestraling duurt tussen 8-20 minuten.
Verschillende bijwerkingen kunnen ontstaan tijdens de bestraling, zoals
vermoeidheid. Soms kunnen ook bijwerkingen ontstaan bij de plaatsen waar
bestraald wordt. Bij bestraling van de prostaat zijn het meestal klachten bij de
darmen, blaas en de plasbuis, hierdoor kunt de patiënt dunnere ontlasting krijgen
of regelmatig plassen. Deze klachten verdwijnen geleidelijk 2-3 weken na de
laatste bestraling. De radiotherapeut kan medicijnen voorschrijven om de
klachten te verminderen. Roken tijdens de radiotherapie heeft nadelige effecten.
Het kan meer bijwerkingen veroorzaken. Het is ook belangrijk om gevarieerd te
eten.
Oncologie
Oncologie is de leer van of kennis over tumoren. Een tumor betekent eigenlijk
een zwelling. Er zijn verschillende soorten zwellingen. Een tumor die zich niet
ongecontroleerd kan uitbreiden en niet kan metastaseren, is een benigne
(goedaardige) tumor. Een maligne (kwaadaardige) tumor, groeit ongeremd en
infiltreert in omliggend weefsel en hematogeen (via de bloedbaan) en lymfogeen
(via de lymfebanen) kan metastaseren (uitzaaien).
Voor het stellen van de diagnose, zijn meerdere onderzoeken nodig, die bestaan
uit: afnemen van de anamnese (voorgeschiedenis) door de huisarts of specialist,
lichamelijk onderzoek, laboratoriumonderzoek, medisch beeldvormend onderzoek
en microscopisch onderzoek van cellen of weefsel. Als de maligne tumor is
gediagnosticeerd, wordt de stadiëring (stadium van de kanker) bepaald. Dit kan
gedaan worden volgens de TNM-classificatie (T=tumor, N=toestand van de
regionale lymfeklieren, M=metastase). In deze classificering geeft de letter T de
uitgebreidheid van de primaire tumor aan, de N de toestand van de regionale
lymfeklieren en de M of er (hematogene) metastasen op afstand aangetoond zijn.
De TNM-classificatie is opgebouwd uit:
T = Tumorgrootte, de diameter of mate van ingroei (T1-4)
N = Node (lymfeklier), aantal/plaats van lymfeklieruitzaaiingen (N0-2)
M = Metastasen (uitzaaiingen) op afstand van de tumor in bv andere organen,
botten etc.(M0-1)
Uitleg:
, T1 = tumor kleiner dan 3 cm
T2 = tumor groter dan 3 cm en verder dan 2 cm verwijderd van de splitsing
(ofwel: carina) van de trachea (luchtpijp) in een linker en rechter hoofdbronchus
(luchtwegtak)
T3 = elke tumor minder dan 2 cm van de carina gelegen óf ingroei in
borstkaswand, middenrif, hartzakje of longvlies thv mediastinum (ruimte tussen
longen in)
T4 = tumor die ingroeit in mediastinum, hartspier, grote bloedvaten, slokdarm,
wervels, carina of vocht met tumorcellen in de borstholte
N0 = geen lymfeklieruitzaaiing
N1 = uitzaaiingen in de dichtstbijzijnde lymfeklieren (lichtblauw op bovenstaande
afbeelding)
N2 : uitzaaiingen in verder gelegen lymfeklieren (rood op bovenstaande
afbeelding)
N3 : uitzaaingen in klieren aan de andere zijde of buiten de long gelegen (zie ook
bovenstaande afbeelding (rood))
M0 = geen uitzaaiingen elders in het lichaam
M1 = uitzaaiingen elders (bv hersenen)
Voor de behandelingen van kanker bestaan veel mogelijkheden, bijvoorbeeld
chemotherapie, radiotherapie of immunotherapie. Als eerst moet er worden
bepaald of het een “curatieve behandeling” of een “palliatieve behandeling”
wordt.
Curatieve behandeling: gericht op genezing, en vindt soms uit voorzorg plaats.
Deze wordt toegepast bij het bestralen of weghalen van een tumor.
Palliatieve behandeling: kan als doel hebben om de klachten, zoals pijn of
bloedverlies te bestrijden en daarmee de kwaliteit van leven te verbeteren en
eventueel verlengen.
De gewenste behandeling is patiënt afhankelijk. Het hangt ook af van het
tumortype, de locatie en de stadiering van de tumor, maar ook van de
voorgeschiedenis, de conditie, de leeftijd. Daarom vindt er altijd een MDO
(multidisciplinair overleg) plaats. Dit is een overleg tussen alle bij de behandeling
betrokken medisch specialisten en andere hulpverleners. De behandeling zal
meestal geschieden volgens de landelijke richtlijnen die zijn vastgesteld door
landelijke tumorwerkgroepen.
Chirurgie
Zowel een primaire tumor als de metastasen kunnen operatief worden
verwijderd. Als chirurgie plaatsvindt, is het van belang dat de tumor radicaal (in
zijn geheel) verwijderd wordt, zodat de kans op recidieven zo klein mogelijk is. Of
de tumor operabel is, hangt af van de grootte van de tumor, de plaats van de
tumor in het lichaam ten opzichte van omliggende gezonde organen/weefsels en
de conditie van de patiënt.
Radiotherapie
