Preventie en Straffen Colleges Samenvatting
Week 1: Rechtvaardiging en doelen van straf
Hoorcollege
Men vindt straf vanzelfsprekend; als er geen straffen zijn worden mensen boos.
Dan kan er eigenrichting komen: mensen nemen het recht in eigen hand. Eén van
de redenen daarvoor is dat het strafrechtelijke systeem in hun ogen faalt.
Domeinen van straf: gezin, school, werk, strafrecht.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities. Straf is:
- Leed, deprivatie: iets dat onaangenaam wordt gevonden door de
ontvanger (belangrijkste kenmerk)
- Voor een overtreding van een rechtsregel.
- Opzettelijk opgelegd en als straf bedoeld door de mensen die het
opleggen; het is dus niet iets wat je overkomt (essentieel kenmerk)
- Die mensen hebben het formele recht om dat te doen.
Er zit een verschil tussen een stuk straf/vergelding wat de verdachte al heeft
gehad (strafkorting) en een omstandigheid die wordt meegewogen.
Definitie van straf (Kelk): straf is een als zodanig bedoeld door de overheid
toegebracht leed o.g.v. een in het strafwetboek als delict omschreven
normschending. Kern: bedoelde/intentionele leedtoevoeging.
Straf is problematisch, omdat er sprake is van bedoelde toevoeging van leed.
Waarom toevoegen van leed en niet een andere reactie? Waarom is leed
gerechtvaardigd/verdiend? Er is een fundamentele en coherente rechtvaardiging
nodig! Je kan niet zomaar mensen leed toebrengen, daar moet je een goede
reden voor hebben.
H.L.A. Hart (1969)
1. General justification: waarom straf en niet iets anders?
2. Rules of allocation: wie, wat voor, en hoe veel?
De belangrijkste benaderingen
Retributivisme Utilitarisme Verenigingstheo Herstelrecht
rie
Vergeldingstheori Nutstheorie Hybride theorie Restorative
e Relatieve theorie Mixed theorie justice: straf
Absolute theorie Instrumentalisme wordt expliciet
Just Desert Consequentialism geherformuleerd
Deontologische e (teleologische
theorie theorie)
Deontologische theorie: rechtvaardiging voor iets wordt niet gezocht in doelen
waarvan we hopen dat ze bereikt worden, het moet intrinsiek goed zijn.
Teleologische theorie: algemene rechtvaardiging zit in de
doelen die bereikt worden en het nut voor de samenleving.
,Retributivisme
Straf is verdiend leed en daarmee intrinsiek goed. Straf is retrospectief, geen
doelen in de toekomst.
Twee varianten van retributivisme
1. Negatief retributivisme
Straf moet niet, maar als hij er wel is, dan
a. Alleen schuldigen komen in aanmerking voor straf
b. Een schuldige kan niet zwaarder gestraft worden dan wat evenredig is
aan de ernst en mate van schuld.
Vraag: algemene rechtvaardiging? Nee, slechts limiterende werking. Zowel
onderaan als bovenaan. Geeft antwoord op de tweede vraag van Hart.
2. Positief retributivisme
Straffen is een morele plicht. Kant: mensen zijn morele wezens in staat tot
rationele boodschappen, dat is de essentie van mens zijn, daarom is
straffen een morele plicht, want je respecteert hun rationele menselijkheid
zo.
Straf heeft een intrinsieke morele waarde – categorisch imperatief.
Lex talionis – oog om oog, tand om tand.
Categorisch imperatief = algemene rechtvaardiging? Nee! De algemene
rechtvaardiging vind je niet terug in de benadering van Kant. Kant was
meer bezig met de gevaren van het utilitarisme. Kant’s blijvende invloed:
- De mens is een rationeel en moreel wezen dat in staat is tot moreel begrip.
- Mens kan daarom niet als middel worden aangewend voor toekomstig
(collectief) doel.
Retributivistische algemene rechtvaardigingen
- Intuïtionisme: wraak? Is de intuïtie straf of wraak/een emotie? Waar komt
dat gevoel dan vandaan? Worden we er mee geboren?
- Verstoorde balans herstellen: “annul the crime to restore the right”.
Praktische betekenis? Hoe ziet die balans er in de samenleving uit? Hoe
kun je de gevolgen van een misdrijf annuleren?
- Oneigenlijk verkregen voordeel ontnemen. Maar waarom met straf en hoe?
Waarom niet een puur herstellende interventie? Waarom moet dat met
leedtoevoeging?
Andrew von Hirsch vroeg waarom er straffen werden gebruikt in plaats van de
balans te herstellen met iets dat niet het morele stigma heeft dat straf wel met
zich meebrengt? Toen kwam het hedendaagse retributivisme op.
Hedendaagse retributivisme:
- Straf is verdiend leed (just desert)
- Met straf wordt een afkeurende boodschap uitgedragen aan rationele
wezens die in staat zijn tot moreel begrip.
- Die afkeuring heeft vorm van leedtoevoeging zodat de boodschap ook
aankomt…
o … en zodat er voor iedereen in de samenleving een goede reden is
om van misdaad af te zien -> geen deontologische benadering
meer.
, - De straf moet proportioneel zijn aan de ernst van het misdrijf en de
verwijtbaarheid van de dader. Zo niet, dan druk je teveel of te weinig
afkeuring uit.
Von Hirsch gaf antwoord op de tweede vraag van Hart: met proportionaliteit
voorkom je dat mensen te hard gestraft worden dan ze verdienen.
Ordinale proportionaliteit
- Soortgelijke misdrijven (qua ernst) moeten soortgelijke straffen krijgen
(qua zwaarte): gelijkwaardigheidsbeginsel
- Als misdrijf A ernstiger is dan misdrijf B, dan moet straf voor A altijd
zwaarder zijn dan straf voor B: rangordebeginsel
- Als A veel ernstiger is dan B, en als B iets ernstiger is dan C, dan dienen
die verschillen in de straf voor A, B en C terug te zien zijn:
verhoudingenbeginsel/onderlinge afstanden
Cardinale proportionaliteit is de ordinale proportionaliteit + numerieke
verankering van de schaaluiteinden. Het gaat om het exact vaststellen van
punten op de schaal. Hoeveel straf verdient misdrijf X en hoeveel meer dan
misdrijf Y.
Het strafgat van Grapperhaus kwam aan de orde toen het strafmaximum voor
moord van 20 naar 30 jaar ging, maar het strafmaximum voor doodslag 15 jaar
bleef. Er kwam een probleem met de ordinale proportionaliteit; daarna ging ook
het strafmaximum van doodslag omhoog: cardinale operatie op proportionaliteit.
Vergelding is niet hetzelfde als punitiviteit. De essentie van vergelding is niet
hard straffen, maar het proportioneel uitdrukken van afkeuring. Vergeldend
straffen heeft eerder een beperkende werking dan hard straffen. Een zeer zware
straf overschaduwt de morele boodschap die met een straf wordt uitgedragen:
drowning out.
Utilitarisme
Utilitarisme gaat om het nastreven van nut (utility) voor de samenleving: het
vergroten van het gemeenschappelijk welzijn. Het is gericht op wat er in de
toekomst gebeurd, nut vergroten in de toekomst. Preventie is de algemene
rechtvaardiging voor straf: toekomstig nut > straf kosten. Er mag niet meer
gestraft worden dan nodig is om het nut te bereiken. straf is leed, maar alleen als
het nut vergroot wordt.
Proportionaliteit revisited
- Retributivistische variant: straf moet proportioneel zijn aan de ernst van
het misdrijf en de verwijtbaarheid van de dader.
- Utilitaristische variant: straf moet proportioneel zijn aan wat nodig is om
het nut te bereiken, en niet meer. Voorwaarde: baten > kosten
- Preventie criminaliteit en reductie criminaliteit > strafleed => doen!
Achilleshiel(en) van utilitaristen bestaan op twee gebieden. Moreel is het bezwaar
dat extreem zware of zelfs straffen van onschuldigen geoorloofd is, want als er
Week 1: Rechtvaardiging en doelen van straf
Hoorcollege
Men vindt straf vanzelfsprekend; als er geen straffen zijn worden mensen boos.
Dan kan er eigenrichting komen: mensen nemen het recht in eigen hand. Eén van
de redenen daarvoor is dat het strafrechtelijke systeem in hun ogen faalt.
Domeinen van straf: gezin, school, werk, strafrecht.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities. Straf is:
- Leed, deprivatie: iets dat onaangenaam wordt gevonden door de
ontvanger (belangrijkste kenmerk)
- Voor een overtreding van een rechtsregel.
- Opzettelijk opgelegd en als straf bedoeld door de mensen die het
opleggen; het is dus niet iets wat je overkomt (essentieel kenmerk)
- Die mensen hebben het formele recht om dat te doen.
Er zit een verschil tussen een stuk straf/vergelding wat de verdachte al heeft
gehad (strafkorting) en een omstandigheid die wordt meegewogen.
Definitie van straf (Kelk): straf is een als zodanig bedoeld door de overheid
toegebracht leed o.g.v. een in het strafwetboek als delict omschreven
normschending. Kern: bedoelde/intentionele leedtoevoeging.
Straf is problematisch, omdat er sprake is van bedoelde toevoeging van leed.
Waarom toevoegen van leed en niet een andere reactie? Waarom is leed
gerechtvaardigd/verdiend? Er is een fundamentele en coherente rechtvaardiging
nodig! Je kan niet zomaar mensen leed toebrengen, daar moet je een goede
reden voor hebben.
H.L.A. Hart (1969)
1. General justification: waarom straf en niet iets anders?
2. Rules of allocation: wie, wat voor, en hoe veel?
De belangrijkste benaderingen
Retributivisme Utilitarisme Verenigingstheo Herstelrecht
rie
Vergeldingstheori Nutstheorie Hybride theorie Restorative
e Relatieve theorie Mixed theorie justice: straf
Absolute theorie Instrumentalisme wordt expliciet
Just Desert Consequentialism geherformuleerd
Deontologische e (teleologische
theorie theorie)
Deontologische theorie: rechtvaardiging voor iets wordt niet gezocht in doelen
waarvan we hopen dat ze bereikt worden, het moet intrinsiek goed zijn.
Teleologische theorie: algemene rechtvaardiging zit in de
doelen die bereikt worden en het nut voor de samenleving.
,Retributivisme
Straf is verdiend leed en daarmee intrinsiek goed. Straf is retrospectief, geen
doelen in de toekomst.
Twee varianten van retributivisme
1. Negatief retributivisme
Straf moet niet, maar als hij er wel is, dan
a. Alleen schuldigen komen in aanmerking voor straf
b. Een schuldige kan niet zwaarder gestraft worden dan wat evenredig is
aan de ernst en mate van schuld.
Vraag: algemene rechtvaardiging? Nee, slechts limiterende werking. Zowel
onderaan als bovenaan. Geeft antwoord op de tweede vraag van Hart.
2. Positief retributivisme
Straffen is een morele plicht. Kant: mensen zijn morele wezens in staat tot
rationele boodschappen, dat is de essentie van mens zijn, daarom is
straffen een morele plicht, want je respecteert hun rationele menselijkheid
zo.
Straf heeft een intrinsieke morele waarde – categorisch imperatief.
Lex talionis – oog om oog, tand om tand.
Categorisch imperatief = algemene rechtvaardiging? Nee! De algemene
rechtvaardiging vind je niet terug in de benadering van Kant. Kant was
meer bezig met de gevaren van het utilitarisme. Kant’s blijvende invloed:
- De mens is een rationeel en moreel wezen dat in staat is tot moreel begrip.
- Mens kan daarom niet als middel worden aangewend voor toekomstig
(collectief) doel.
Retributivistische algemene rechtvaardigingen
- Intuïtionisme: wraak? Is de intuïtie straf of wraak/een emotie? Waar komt
dat gevoel dan vandaan? Worden we er mee geboren?
- Verstoorde balans herstellen: “annul the crime to restore the right”.
Praktische betekenis? Hoe ziet die balans er in de samenleving uit? Hoe
kun je de gevolgen van een misdrijf annuleren?
- Oneigenlijk verkregen voordeel ontnemen. Maar waarom met straf en hoe?
Waarom niet een puur herstellende interventie? Waarom moet dat met
leedtoevoeging?
Andrew von Hirsch vroeg waarom er straffen werden gebruikt in plaats van de
balans te herstellen met iets dat niet het morele stigma heeft dat straf wel met
zich meebrengt? Toen kwam het hedendaagse retributivisme op.
Hedendaagse retributivisme:
- Straf is verdiend leed (just desert)
- Met straf wordt een afkeurende boodschap uitgedragen aan rationele
wezens die in staat zijn tot moreel begrip.
- Die afkeuring heeft vorm van leedtoevoeging zodat de boodschap ook
aankomt…
o … en zodat er voor iedereen in de samenleving een goede reden is
om van misdaad af te zien -> geen deontologische benadering
meer.
, - De straf moet proportioneel zijn aan de ernst van het misdrijf en de
verwijtbaarheid van de dader. Zo niet, dan druk je teveel of te weinig
afkeuring uit.
Von Hirsch gaf antwoord op de tweede vraag van Hart: met proportionaliteit
voorkom je dat mensen te hard gestraft worden dan ze verdienen.
Ordinale proportionaliteit
- Soortgelijke misdrijven (qua ernst) moeten soortgelijke straffen krijgen
(qua zwaarte): gelijkwaardigheidsbeginsel
- Als misdrijf A ernstiger is dan misdrijf B, dan moet straf voor A altijd
zwaarder zijn dan straf voor B: rangordebeginsel
- Als A veel ernstiger is dan B, en als B iets ernstiger is dan C, dan dienen
die verschillen in de straf voor A, B en C terug te zien zijn:
verhoudingenbeginsel/onderlinge afstanden
Cardinale proportionaliteit is de ordinale proportionaliteit + numerieke
verankering van de schaaluiteinden. Het gaat om het exact vaststellen van
punten op de schaal. Hoeveel straf verdient misdrijf X en hoeveel meer dan
misdrijf Y.
Het strafgat van Grapperhaus kwam aan de orde toen het strafmaximum voor
moord van 20 naar 30 jaar ging, maar het strafmaximum voor doodslag 15 jaar
bleef. Er kwam een probleem met de ordinale proportionaliteit; daarna ging ook
het strafmaximum van doodslag omhoog: cardinale operatie op proportionaliteit.
Vergelding is niet hetzelfde als punitiviteit. De essentie van vergelding is niet
hard straffen, maar het proportioneel uitdrukken van afkeuring. Vergeldend
straffen heeft eerder een beperkende werking dan hard straffen. Een zeer zware
straf overschaduwt de morele boodschap die met een straf wordt uitgedragen:
drowning out.
Utilitarisme
Utilitarisme gaat om het nastreven van nut (utility) voor de samenleving: het
vergroten van het gemeenschappelijk welzijn. Het is gericht op wat er in de
toekomst gebeurd, nut vergroten in de toekomst. Preventie is de algemene
rechtvaardiging voor straf: toekomstig nut > straf kosten. Er mag niet meer
gestraft worden dan nodig is om het nut te bereiken. straf is leed, maar alleen als
het nut vergroot wordt.
Proportionaliteit revisited
- Retributivistische variant: straf moet proportioneel zijn aan de ernst van
het misdrijf en de verwijtbaarheid van de dader.
- Utilitaristische variant: straf moet proportioneel zijn aan wat nodig is om
het nut te bereiken, en niet meer. Voorwaarde: baten > kosten
- Preventie criminaliteit en reductie criminaliteit > strafleed => doen!
Achilleshiel(en) van utilitaristen bestaan op twee gebieden. Moreel is het bezwaar
dat extreem zware of zelfs straffen van onschuldigen geoorloofd is, want als er
