Hoofdstuk 3 – Veranderen mens- en wereldbeeld
3.1 – De renaissance
Wat is de renaissance?
Renaissance is een ander woord voor wedergeboorte. Periode tussen 1300 en 1600 waarin de mens in het
hier en nu centraal staat en niet langer het hiernamaals. In die tijd veranderde het mens- en wereldbeeld.
Mensen gingen meer in zichzelf vertrouwen en god werd minder belangrijk. Ze gingen zich interesseren in
het leven op aarde, natuur en samenleving. Het ideaal beeld werd de algemeen ontwikkelde mens (Uomo
Universale). Die mensen moesten zich bezig houden met alles over de mens en de wereld.
Terug naar de oude Grieken en Romeinen.
Mensen zochten nieuwe inspiratie in de cultuur van de Grieken en Romeinen. Humanistenwaren
geleerden die door de schriften van de oude geleerden de wereld probeerden te begrijpen. Humanisten
hadden een kritische denkhouding en je moest leven als een universele mens, er komt nieuwe
wetenschappelijke belangstelling. Ze proberen de wereld te verklaren op een rationele manier.
Italiaanse stadstaten
De Renaissance is in Italië begonnen. De belangrijkste stadstaat van Florence, daar woonde de rijke
families, die lieten gebouwen en kunstwerken maken. Ze richtten zich vooral op de antieke oudheid. De
verloren teksten van de klassieke auteurs werden terug gezocht, dit stimuleerde de belangstelling. Noord-
Italië groeide uit tot het rijkste gebied van Europa.
Noord-Europa
Rond 1450 werd de boekdrukkunst ontdekt. Door deze ontwikkeling kon de kunst en wetenschap zich naar
Noord-Europa verspreiden. Dit had invloed op hoe mensen naar de kerk gingen kijken. Desiderius Erasmus
had kritiek op de kerk en hoe de priesters en de monniken zich gedroegen (niet volgens de idealen. Maar
hij wilde niet dat de christelijke geloofsgemeenschap daardoor uit elkaar zou vallen.
3.2 – Europeanen ontdekken de wereld
Landroutes minder toegankelijk.
Handelsroutes via het Aziatische vasteland zijn minder toegankelijk:
1. De ineenstorting van het Mongools rijk (pax Mongolia)
- De pestpandemie van China tot Europa
- Het Ottomaanse rijk (andere route), vroeg hoge handelsbelasting
Technische verbeteringen
2. Het werd technisch mogelijk om veilig over zee terug te keren. + uitvinding kompas.
Christendom verspreiden
3. Christelijke vorsten wilde andere volken bekeren, er gingen geestelijken mee op schepen.
Heldendaden of niet?
India is gevonden door: Vasco da Gamma
Amerika is ontdekt door: Columbus
Het waren gevaarlijke tochten en deze ontdekkingsreizigers worden als helden gezien.
Nieuwe kusten, nieuwe mensen
In het begin werden alleen de kusten verkent, daar werden handelspunten opgezet. Christenen keken
,vanuit hun eigen waarden en normen naar andere volken, daardoor leken niet minder ontwikkeld en
wilde ze die volken bekeren.
Gevolgen van ontdekkingsreizen
1. Het christendom verspreidde zich over de hele wereld.
2. Er ontstond een wereldeconomie
3. In Amerika verdwenen er hele koninkrijken, omdat de indianen geen afweersysteem hebben tegen
ziektes uit Europa.
3.3 – De reformatie
Kritiek op de kerk
In de stad waar Luther woonde was een monnik die aflaat bieven verkocht. Na aanleiding hiervan stuurde
Luther een brief naar de plaatselijke bisschop, hierbij zaten 95 stellingen die zijn visie weergaven. (kritiek
op: de aflatenhandel, heiligenverering, aantal sacramenten en de organisatie)
Aflaatbrieven
Dit is een papieren bewijs van de kwijtschelding van je zonderen door goed werk te verrichten of later
door te kopen
Heiligenverering
er werden beelden gemaakt en deze werden verheerlijkt. In de bijbel stond dat je helemaal geen beelden
mocht maken.
Sacramenten
Luther accepteerde maar drie sacramenten: doop, avondmaal en de biecht omdat dit rechtstreeks te
maken had met het vergeven van je zonden.
Organisatie van de kerk
Luther had moeite met de strikte kerkelijker hiërarchie, paus stond boven aan en zijn wil is wet. Maar die
macht behoorde alleen tot god.
Katholiekisme Lutheranisme Calvinisme
Je komt in de hemel door Je komt in de hemel door Voorbestemd voor de hemel of
regels van de kerk te volgen en oprecht geloof en berouw over hel, alleen maar hopen op
goede dingen te doen je zonden hemel door hard werken en
sober leven.
De paus is het hoofd van de De vorst is het hoofd van de Er is geen kerkhoofd, bestuurd
kerk, verzet is niet toegestaan kerk, verzet is niet toegestaan door gemeente
Geestelijken mogen niet Geestelijken mogen niet Geestelijken mogen niet
trouwen trouwen trouwen
De bijbel en uitspraken van De bijbel is de basis van het De bijbel is de basis van het
belangrijke geestelijken zijn de geloof. geloof.
basis van het geloof
Er zijn zeven sacramenten Er zijn drie sacramenten: Er zijn twee sacramenten:
doop, avondmaal en biecht doop en avondmaal
Heiligen zijn een voorbeeld Heiligenverering is af drogerij Heiligenverering is af drogerij
In de katholieke kerk werd de verkoop van aflaatbrieven verboden, ook mochten heiligen wel worden
vereerd maar niet worden aanbeden zoals goden. Ook werden ketters harder aangepakt.
De reactie van de katholieke kerk op de reformatie wordt de contrareformatie genoemd.
, Hoofdstuk 4 – Een nieuwe republiek in Europa
4.1 – De opstand in Europees perspectief
Frankrijk
In begin 16e eeuw had het calvinisme in het zuiden en westen vooral veel aanhang gewonnen.
Duitse rijk
De macht was verdeeld over verschillende vorsten en geestelijken. De mensen die zich keerde tot het
nieuwe geloof kwamen in conflict met de katholieke keizer Karel V godsdienst oorlogen.
Bij de godsdienst vrede in Augsburg in 1555 erkende de keizer dat elke vorst een eigen religie mocht
kiezen. Vanaf 1618 raakte ze weer verwikkeld in een verschrikkelijke oorlog. Het was een godsdienst
oorlog maar ook de keizers wilde hun macht vergroten. In 1648 waren de partijen moe en sloten ze de
vrede van Westfalen.
Achtergronden van de opstand
In Nederland kwam er ook meer kritiek op de kerk, vooral het calvinisme kreeg veel aanhang. Karel V en
later zijn zoon Filips II voerden in Nederland een centralisatie politiek. Zo kregen ze meer greep op alle
gebieden
Verloop en gevolgen van de opstand
Er werd een conflict aan geduld en dat werd de opstand genoemd. Dit begon in 1566 met de
beeldenstorm, er werden volledige kerk interieurs vernield. Vanaf 1568 waren ze ook in oorlog met de
Spaanse vorst want die stuurde troepen op hen af. Het gevolg wat de scheiding van de Noordelijke en de
Zuidelijke Nederlanden. Het zuiden bleef katholiek en het noorden sloot zich bij de unie van Utrecht
(1579).
Met het opstellen van het plakkaat van Verlatinghe in 1581, werd de band met de Spaanse vorst
verbroken. In 1648 stoot de republiek vrede met Spanje (Vrede van Münster). Nederland werd een staat
zonder vorst en dat is nooit eerder voorgekomen.
4.2 – Een bijzondere bestuursvorm
Een land zonder vorst
De soevereiniteit kwam voortaan te liggen bij bestuursorganen, zoals de gewestelijke staten. Ieder
handelde zijn eigen zaken af tijdens de Statenvergadering.
Bestuurlijke structuur
De republiek is een samenwerkingsverband van 7 afzonderlijke gewesten, ze beslissen over enkele
belangrijke zaken gezamenlijk. In de praktijk had Holland het grootste gewest de meeste invloed.
Verschillen met andere landen
De republiek onderscheidde zich met deze bestuursvorm van andere mogendheden zoals Engels en
Frankrijk. In Frankrijk lukte de centralisatie wel en vanaf de 16 e eeuw kreeg de koningin meer macht.
Stadhouder en raadpensionaris
Binnen het stelsel waren er twee centrale machtsfuncties: de stadhouder en de Hollandse
raadpensionaris.
Rond 1670 ontstond er verdeeldheid over twee zaken:
- Willem III is vlak na de dood van zijn vader geboren, Holland wenste alleen geen nieuwe stadhouder.
- De versterking van de verdedigingswerken. In 1972 kreeg de republiek oorlog met Frankrijk, Engeland en
Duitsland.. Johan de Witt hielden ze hier verantwoordelijk voor en hij werd vermoord.
3.1 – De renaissance
Wat is de renaissance?
Renaissance is een ander woord voor wedergeboorte. Periode tussen 1300 en 1600 waarin de mens in het
hier en nu centraal staat en niet langer het hiernamaals. In die tijd veranderde het mens- en wereldbeeld.
Mensen gingen meer in zichzelf vertrouwen en god werd minder belangrijk. Ze gingen zich interesseren in
het leven op aarde, natuur en samenleving. Het ideaal beeld werd de algemeen ontwikkelde mens (Uomo
Universale). Die mensen moesten zich bezig houden met alles over de mens en de wereld.
Terug naar de oude Grieken en Romeinen.
Mensen zochten nieuwe inspiratie in de cultuur van de Grieken en Romeinen. Humanistenwaren
geleerden die door de schriften van de oude geleerden de wereld probeerden te begrijpen. Humanisten
hadden een kritische denkhouding en je moest leven als een universele mens, er komt nieuwe
wetenschappelijke belangstelling. Ze proberen de wereld te verklaren op een rationele manier.
Italiaanse stadstaten
De Renaissance is in Italië begonnen. De belangrijkste stadstaat van Florence, daar woonde de rijke
families, die lieten gebouwen en kunstwerken maken. Ze richtten zich vooral op de antieke oudheid. De
verloren teksten van de klassieke auteurs werden terug gezocht, dit stimuleerde de belangstelling. Noord-
Italië groeide uit tot het rijkste gebied van Europa.
Noord-Europa
Rond 1450 werd de boekdrukkunst ontdekt. Door deze ontwikkeling kon de kunst en wetenschap zich naar
Noord-Europa verspreiden. Dit had invloed op hoe mensen naar de kerk gingen kijken. Desiderius Erasmus
had kritiek op de kerk en hoe de priesters en de monniken zich gedroegen (niet volgens de idealen. Maar
hij wilde niet dat de christelijke geloofsgemeenschap daardoor uit elkaar zou vallen.
3.2 – Europeanen ontdekken de wereld
Landroutes minder toegankelijk.
Handelsroutes via het Aziatische vasteland zijn minder toegankelijk:
1. De ineenstorting van het Mongools rijk (pax Mongolia)
- De pestpandemie van China tot Europa
- Het Ottomaanse rijk (andere route), vroeg hoge handelsbelasting
Technische verbeteringen
2. Het werd technisch mogelijk om veilig over zee terug te keren. + uitvinding kompas.
Christendom verspreiden
3. Christelijke vorsten wilde andere volken bekeren, er gingen geestelijken mee op schepen.
Heldendaden of niet?
India is gevonden door: Vasco da Gamma
Amerika is ontdekt door: Columbus
Het waren gevaarlijke tochten en deze ontdekkingsreizigers worden als helden gezien.
Nieuwe kusten, nieuwe mensen
In het begin werden alleen de kusten verkent, daar werden handelspunten opgezet. Christenen keken
,vanuit hun eigen waarden en normen naar andere volken, daardoor leken niet minder ontwikkeld en
wilde ze die volken bekeren.
Gevolgen van ontdekkingsreizen
1. Het christendom verspreidde zich over de hele wereld.
2. Er ontstond een wereldeconomie
3. In Amerika verdwenen er hele koninkrijken, omdat de indianen geen afweersysteem hebben tegen
ziektes uit Europa.
3.3 – De reformatie
Kritiek op de kerk
In de stad waar Luther woonde was een monnik die aflaat bieven verkocht. Na aanleiding hiervan stuurde
Luther een brief naar de plaatselijke bisschop, hierbij zaten 95 stellingen die zijn visie weergaven. (kritiek
op: de aflatenhandel, heiligenverering, aantal sacramenten en de organisatie)
Aflaatbrieven
Dit is een papieren bewijs van de kwijtschelding van je zonderen door goed werk te verrichten of later
door te kopen
Heiligenverering
er werden beelden gemaakt en deze werden verheerlijkt. In de bijbel stond dat je helemaal geen beelden
mocht maken.
Sacramenten
Luther accepteerde maar drie sacramenten: doop, avondmaal en de biecht omdat dit rechtstreeks te
maken had met het vergeven van je zonden.
Organisatie van de kerk
Luther had moeite met de strikte kerkelijker hiërarchie, paus stond boven aan en zijn wil is wet. Maar die
macht behoorde alleen tot god.
Katholiekisme Lutheranisme Calvinisme
Je komt in de hemel door Je komt in de hemel door Voorbestemd voor de hemel of
regels van de kerk te volgen en oprecht geloof en berouw over hel, alleen maar hopen op
goede dingen te doen je zonden hemel door hard werken en
sober leven.
De paus is het hoofd van de De vorst is het hoofd van de Er is geen kerkhoofd, bestuurd
kerk, verzet is niet toegestaan kerk, verzet is niet toegestaan door gemeente
Geestelijken mogen niet Geestelijken mogen niet Geestelijken mogen niet
trouwen trouwen trouwen
De bijbel en uitspraken van De bijbel is de basis van het De bijbel is de basis van het
belangrijke geestelijken zijn de geloof. geloof.
basis van het geloof
Er zijn zeven sacramenten Er zijn drie sacramenten: Er zijn twee sacramenten:
doop, avondmaal en biecht doop en avondmaal
Heiligen zijn een voorbeeld Heiligenverering is af drogerij Heiligenverering is af drogerij
In de katholieke kerk werd de verkoop van aflaatbrieven verboden, ook mochten heiligen wel worden
vereerd maar niet worden aanbeden zoals goden. Ook werden ketters harder aangepakt.
De reactie van de katholieke kerk op de reformatie wordt de contrareformatie genoemd.
, Hoofdstuk 4 – Een nieuwe republiek in Europa
4.1 – De opstand in Europees perspectief
Frankrijk
In begin 16e eeuw had het calvinisme in het zuiden en westen vooral veel aanhang gewonnen.
Duitse rijk
De macht was verdeeld over verschillende vorsten en geestelijken. De mensen die zich keerde tot het
nieuwe geloof kwamen in conflict met de katholieke keizer Karel V godsdienst oorlogen.
Bij de godsdienst vrede in Augsburg in 1555 erkende de keizer dat elke vorst een eigen religie mocht
kiezen. Vanaf 1618 raakte ze weer verwikkeld in een verschrikkelijke oorlog. Het was een godsdienst
oorlog maar ook de keizers wilde hun macht vergroten. In 1648 waren de partijen moe en sloten ze de
vrede van Westfalen.
Achtergronden van de opstand
In Nederland kwam er ook meer kritiek op de kerk, vooral het calvinisme kreeg veel aanhang. Karel V en
later zijn zoon Filips II voerden in Nederland een centralisatie politiek. Zo kregen ze meer greep op alle
gebieden
Verloop en gevolgen van de opstand
Er werd een conflict aan geduld en dat werd de opstand genoemd. Dit begon in 1566 met de
beeldenstorm, er werden volledige kerk interieurs vernield. Vanaf 1568 waren ze ook in oorlog met de
Spaanse vorst want die stuurde troepen op hen af. Het gevolg wat de scheiding van de Noordelijke en de
Zuidelijke Nederlanden. Het zuiden bleef katholiek en het noorden sloot zich bij de unie van Utrecht
(1579).
Met het opstellen van het plakkaat van Verlatinghe in 1581, werd de band met de Spaanse vorst
verbroken. In 1648 stoot de republiek vrede met Spanje (Vrede van Münster). Nederland werd een staat
zonder vorst en dat is nooit eerder voorgekomen.
4.2 – Een bijzondere bestuursvorm
Een land zonder vorst
De soevereiniteit kwam voortaan te liggen bij bestuursorganen, zoals de gewestelijke staten. Ieder
handelde zijn eigen zaken af tijdens de Statenvergadering.
Bestuurlijke structuur
De republiek is een samenwerkingsverband van 7 afzonderlijke gewesten, ze beslissen over enkele
belangrijke zaken gezamenlijk. In de praktijk had Holland het grootste gewest de meeste invloed.
Verschillen met andere landen
De republiek onderscheidde zich met deze bestuursvorm van andere mogendheden zoals Engels en
Frankrijk. In Frankrijk lukte de centralisatie wel en vanaf de 16 e eeuw kreeg de koningin meer macht.
Stadhouder en raadpensionaris
Binnen het stelsel waren er twee centrale machtsfuncties: de stadhouder en de Hollandse
raadpensionaris.
Rond 1670 ontstond er verdeeldheid over twee zaken:
- Willem III is vlak na de dood van zijn vader geboren, Holland wenste alleen geen nieuwe stadhouder.
- De versterking van de verdedigingswerken. In 1972 kreeg de republiek oorlog met Frankrijk, Engeland en
Duitsland.. Johan de Witt hielden ze hier verantwoordelijk voor en hij werd vermoord.
