Willemijn Bekkers
Samenvatting ziekteleer Zenuwstelsel
13.1 Inleiding
We maken onderscheid tussen het centrale zenuwstelsel (CZS) en het perifere zenuwstelsel (PZS).
Het CZS bestaat uit de hersenen en ruggenmerg, het PZS is het netwerk van zenuwvezels buiten het
CZS. De aard van verschijnselen van aandoeningen van het zenuwstelsel zijn erg afhankelijk van de
lokalisatie.
13.2 Neurologische verschijnselen
13.2.1 Lokalisatie van de laesie
Aan de hand van de aard van de verschijnselen en bevindingen van het neurologisch onderzoek kan
de lokalisatie worden afgeleid en zo richting geven aan verdere diagnostiek. Er zijn 8 locaties voor
neurologische laesies:
o Cerebrum
o Diencephalon
o Hersenstam + kopzenuwen
o Cerebellum
o Vestibulair systeem
o Ruggenmerg
o Perifere zenuwen
o Neuromusculaire overgangen.
13.2.2 Verschijnselen bij aandoeningen van het cerebrum en het diencephalon
Functiestoornissen van het cerebrum gaat vaak gepaard met gedragsstoornissen of verminderd
bewustzijn. We onderscheiden 3 niveaus van verminderd bewustzijn:
o Somnolentie: slaperigheid
o Sopor: diepe slaap, maar wekbaar met lichte prikkels
o Stupor: diepe slaap, alleen wekbaar met sterke prikkels
o Coma: diepe bewusteloosheid, niet wekbaar.
Abnormaal gedrag betekend zinloos gedrag en dus geen probleem gedrag. Vormen zijn:
o Dwangbewegingen
o Dementie (niet meer vertonen van aangeleerd gedrag)
o Hysterie (excitatie en hyperactiviteit
Daarnaast kunnen we bij cerebrale aandoeningen ook blindheid met intacte pupilreflex en
verminderde bewuste propioceptie (verminderde houdingsreacties). Er kan sprake zijn van een
geringe parese en ataxie. Eleptiforme toevallen zijn zeer specifiek. Focale aandoeningen (leiden tot
asymmetrie) zijn meestal van destructieve aard.
Aandoeningen van het diencephalon leiden vaak tot veranderingen in eet- drink en slaappatroon. Bij
diabetes insipidus kan ook ernstige pu/pd optreden.
13.2.3 Verschijnselen bij aandoeningen van de hersenstam en kopzenuwen
De hersenstam kent van craniaal naar caudaal 3 segmenten:
o Het mesencephalon (middenhersenen) met kernen van kopzenuwen III en IV
o Het metencephalon (cerebellumsteel en pons) met de kern van kopzenuw V
1
, Willemijn Bekkers
o Het myencephalon (medulla oblongata, verlengde merg) met kernen van kopzenuwen VI tm
XI.
De 12 kopzenuwen kunnen worden onthouden door het volgende ezelsbruggetje:
Op ons oude tuin terras aaide frida voor geld vele aardige heren.
De hersenstam verbindt de cerebrale cortex met het ruggenmerg via descenderende motorische en
ascenderende sensorische banan. In het rostrale mesencephalon kruissen deze banen. Door het
wegvallen van de remmende invloed van de UMN’s op de LMN’s kunnen versterkte spinale reflexen
optreden (hyperreflexie) en verhoogde spiertonus in de ledematen optreden. Het formatio reticularis
zorgt voor het niveau van bewustzijn waardoor bij een aantasting hiervan een verminderd bewustzijn
kan optreden. Daarnaast kunnen we bij en laesie van de hersenstam ook afwijkende adempatronen
en centrale vestibulaire ataxie zien.
Schade aan de hersenstam kan ook uitval van kopzenuwen tot gevolg hebben doordat de kernen zich
hier bevinden. Aantasting van de N. facialis (VII) resulteerd in gedeeltelijke of gehele facialisparalyse.
Bij aantastingen van de vestibulaire kernen zien we centrale vestibulaire ataxie en aantasting van de
nucleus ambiguus leidt tot uitvalsverschijnselen van kopzenuwen IX, X en XI.
Bulbaire paralyse
Dit is een belangrijk symptomencomplex waarbij voornamelijk de kernen van het slik en
hoestmechanisme uit de bulbus medulla (verlengde merg en medulla oblongata) aangetast raken. De
aantasting kan zich verder uitbreiden naar de naastliggende kernen en banen.
We zien bijvoorbeeld verslikken, speekselen, proppen maken en de tong uit de bek laten hangen.
Het kan ontstaan door loodintoxicatie, thiaminedeficiëntie, Listeria-infectie, botulisme, ziekte van
Aujesky en een schedelbasisfractuur met hematoomvorming.
13.2.4 Verschijnselen bij aandoeningen van het cerebellum
Het cerebellum zorgt voor de coördinatie van de spierbewegingen waarvoor hij info ontvangt uit de
huid, het vestibulum, pezen, spieren en ogen. Vervolgens worden de impulsen geïntergreerd tot een
impuls aan de motorisch zenuw naar skeletspieren.
Dysfunctie resulteert in ongecoördineerde bewegingen (ataxie). Het begin van de beweging is
vertraagd en de uitvoering overdreven (overtrokken) waarop de correctie ook weer overdreven is.
De dieren met cerebellaire ataxie staan vaak met de voorbenen uit elkaar. Het kan worden
veroorzaakt door aangeboren afwijkingen, virussen of tumoren. Opvallend bij een laesie van een
cerebellaire cortex kan het verdwijnen van de dreigreflex zijn bij een intacte visus, waarom is echter
niet helemaal bekend.
13.2.5 Verschijnselen bij aandoeningen van het vestibulair systeem
De receptoren uit het evenwichtsorgaan registreren zwaartekracht en beweging waarna de
vestibulaire kernen de balans van het lichaam, de coördinatie van oogspieren en het braakcentrum
beïnvloeden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen een perifeer (buiten de schedel) en centraal
(binnen de schedel) deel want de prognose van aandoeningen van het perifere vestibulaire systeem
is beter dan van het centrale systeem.
Perifere vestibulaire ataxie
Kan komen door trauma, osteomyelitis van rotsbeen, otitis media, neuritis van N. vestibularis en
idiopathisch. Bij eenzijdige aantasting zijn de verschijnselen erg specifiek:
o Draaiing van hoofd naar aangetaste kant
o Romp is naar aangetaste kant gebogen
o Cirkelbewegingen naar de aangetaste kant
2
, Willemijn Bekkers
o Afwijkende oogstand in de vorm van vestibulaire strabismus
o Horizontale of rotatoire nystagmus
Het beeld kan worden gecompliceerd door beschadiging van de N. facialis (facialisparalyse) en de N.
sympathicus (syndroom van Horner).
Centrale vestibulaire ataxie
Het kan altijd ontstaan bij aantasting van de vestibulaire kernen of banen van de hersenstam door
bijvoorbeeld Listeria-infecties en ruimte innemende processen. Er worden dezelfde verschijnselen
gezien als bij de perifere vorm maar daar kunnen de volgende dingen nog bijkomen:
o Parese van ipsilaterale extremiteiten
o Vertraagde houdingsreacties
o Cirkelbewegingen die overgaan in rolbewegingen
o Verticale nystagmus
Complicaties kunnen optreden door uitval van de N. trigeminus, bulbaire paralyse en uitval van
andere craniale zenuwen.
13.2.6 Verschijnselen bij aandoeningen van het ruggenmerg
Van het ruggenmerg kunnen de descenderende motor banen in de witte stof, de ascenderende
sensorische banen in de witte stof en de cellichamen van perifere zenuwen en interneuronen in de
grijze stof beschadigd raken. Verschijnselen die we zien zijn achtereenvolgens:
o Verminderde bewuste proprioceptie
o Parese en spinale ataxie
o Paralyse
o Verstoorde mictie
o Verlies van diepe pijnperceptie
De aard van de verschijnselen is onder andere afhankelijk van de lokalisatie en daarnaast wordt
onderscheid gemaakt tussen verschijnselen van UMN en LMN. UMN = via de hersenstam en witte
stof descenderende motor neuronen met kern in de hersenen. Deze banen steken rostraal in de
hersenstam over naar contralateraal. UMN’s sturen LMN’s aan en zijn verantwoordelijk voor het in
gang zetten en houden van bewegingen, reguleren van de spiertonus en remmen van spinale
reflexen. Cellichamen van LMN’s liggen in de grijze stof. Beschadiging van de UMN’s zorgt voor
minder remming van de LMN’s wat zich uit in spastische parase en overdreven spinale reflexen.
Aantasting van LMN’s zorgt voor parese en verminderde spinale reflexen.
Ruggenmerglaesies
Er zijn 5 functionele gebieden te onderscheiden:
o Cervicaal (C1-C5)
o Cervicothoracaal / waar de voorbenen vastzitten (C6-T2)
o Thoracolumbaal (T3-L4 landbouwhuisdieren en paard, T3-L3 hond en kat)
o Lumbaal/lumbosacraal/ waar achterbenen vastzitten (L4-S2 Paard en Landbouwhuisdieren,
L4-L6 hond en kat)
o Sacrococcygeaal (caudaal van S3 paard en landbouwhuisdieren, caudaal van L6 hond en kat)
Bij cervicale beschadigingen vertonen UMN tetraparase of hemiparese en ataxie. Bij een
ruggenmerglaesie craniaal van C6 is de prognose infaust omdat de ademhalingsspieren ook
verlammen.
Bij paarden met spinale ataxie zien we knikken in de kogels, overkoot gaan, abductie in wendingen,
onregelmatige gang, ze lopen op meer dan 2 sporen en zwaaien teveel heen en weer. De
3
Samenvatting ziekteleer Zenuwstelsel
13.1 Inleiding
We maken onderscheid tussen het centrale zenuwstelsel (CZS) en het perifere zenuwstelsel (PZS).
Het CZS bestaat uit de hersenen en ruggenmerg, het PZS is het netwerk van zenuwvezels buiten het
CZS. De aard van verschijnselen van aandoeningen van het zenuwstelsel zijn erg afhankelijk van de
lokalisatie.
13.2 Neurologische verschijnselen
13.2.1 Lokalisatie van de laesie
Aan de hand van de aard van de verschijnselen en bevindingen van het neurologisch onderzoek kan
de lokalisatie worden afgeleid en zo richting geven aan verdere diagnostiek. Er zijn 8 locaties voor
neurologische laesies:
o Cerebrum
o Diencephalon
o Hersenstam + kopzenuwen
o Cerebellum
o Vestibulair systeem
o Ruggenmerg
o Perifere zenuwen
o Neuromusculaire overgangen.
13.2.2 Verschijnselen bij aandoeningen van het cerebrum en het diencephalon
Functiestoornissen van het cerebrum gaat vaak gepaard met gedragsstoornissen of verminderd
bewustzijn. We onderscheiden 3 niveaus van verminderd bewustzijn:
o Somnolentie: slaperigheid
o Sopor: diepe slaap, maar wekbaar met lichte prikkels
o Stupor: diepe slaap, alleen wekbaar met sterke prikkels
o Coma: diepe bewusteloosheid, niet wekbaar.
Abnormaal gedrag betekend zinloos gedrag en dus geen probleem gedrag. Vormen zijn:
o Dwangbewegingen
o Dementie (niet meer vertonen van aangeleerd gedrag)
o Hysterie (excitatie en hyperactiviteit
Daarnaast kunnen we bij cerebrale aandoeningen ook blindheid met intacte pupilreflex en
verminderde bewuste propioceptie (verminderde houdingsreacties). Er kan sprake zijn van een
geringe parese en ataxie. Eleptiforme toevallen zijn zeer specifiek. Focale aandoeningen (leiden tot
asymmetrie) zijn meestal van destructieve aard.
Aandoeningen van het diencephalon leiden vaak tot veranderingen in eet- drink en slaappatroon. Bij
diabetes insipidus kan ook ernstige pu/pd optreden.
13.2.3 Verschijnselen bij aandoeningen van de hersenstam en kopzenuwen
De hersenstam kent van craniaal naar caudaal 3 segmenten:
o Het mesencephalon (middenhersenen) met kernen van kopzenuwen III en IV
o Het metencephalon (cerebellumsteel en pons) met de kern van kopzenuw V
1
, Willemijn Bekkers
o Het myencephalon (medulla oblongata, verlengde merg) met kernen van kopzenuwen VI tm
XI.
De 12 kopzenuwen kunnen worden onthouden door het volgende ezelsbruggetje:
Op ons oude tuin terras aaide frida voor geld vele aardige heren.
De hersenstam verbindt de cerebrale cortex met het ruggenmerg via descenderende motorische en
ascenderende sensorische banan. In het rostrale mesencephalon kruissen deze banen. Door het
wegvallen van de remmende invloed van de UMN’s op de LMN’s kunnen versterkte spinale reflexen
optreden (hyperreflexie) en verhoogde spiertonus in de ledematen optreden. Het formatio reticularis
zorgt voor het niveau van bewustzijn waardoor bij een aantasting hiervan een verminderd bewustzijn
kan optreden. Daarnaast kunnen we bij en laesie van de hersenstam ook afwijkende adempatronen
en centrale vestibulaire ataxie zien.
Schade aan de hersenstam kan ook uitval van kopzenuwen tot gevolg hebben doordat de kernen zich
hier bevinden. Aantasting van de N. facialis (VII) resulteerd in gedeeltelijke of gehele facialisparalyse.
Bij aantastingen van de vestibulaire kernen zien we centrale vestibulaire ataxie en aantasting van de
nucleus ambiguus leidt tot uitvalsverschijnselen van kopzenuwen IX, X en XI.
Bulbaire paralyse
Dit is een belangrijk symptomencomplex waarbij voornamelijk de kernen van het slik en
hoestmechanisme uit de bulbus medulla (verlengde merg en medulla oblongata) aangetast raken. De
aantasting kan zich verder uitbreiden naar de naastliggende kernen en banen.
We zien bijvoorbeeld verslikken, speekselen, proppen maken en de tong uit de bek laten hangen.
Het kan ontstaan door loodintoxicatie, thiaminedeficiëntie, Listeria-infectie, botulisme, ziekte van
Aujesky en een schedelbasisfractuur met hematoomvorming.
13.2.4 Verschijnselen bij aandoeningen van het cerebellum
Het cerebellum zorgt voor de coördinatie van de spierbewegingen waarvoor hij info ontvangt uit de
huid, het vestibulum, pezen, spieren en ogen. Vervolgens worden de impulsen geïntergreerd tot een
impuls aan de motorisch zenuw naar skeletspieren.
Dysfunctie resulteert in ongecoördineerde bewegingen (ataxie). Het begin van de beweging is
vertraagd en de uitvoering overdreven (overtrokken) waarop de correctie ook weer overdreven is.
De dieren met cerebellaire ataxie staan vaak met de voorbenen uit elkaar. Het kan worden
veroorzaakt door aangeboren afwijkingen, virussen of tumoren. Opvallend bij een laesie van een
cerebellaire cortex kan het verdwijnen van de dreigreflex zijn bij een intacte visus, waarom is echter
niet helemaal bekend.
13.2.5 Verschijnselen bij aandoeningen van het vestibulair systeem
De receptoren uit het evenwichtsorgaan registreren zwaartekracht en beweging waarna de
vestibulaire kernen de balans van het lichaam, de coördinatie van oogspieren en het braakcentrum
beïnvloeden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen een perifeer (buiten de schedel) en centraal
(binnen de schedel) deel want de prognose van aandoeningen van het perifere vestibulaire systeem
is beter dan van het centrale systeem.
Perifere vestibulaire ataxie
Kan komen door trauma, osteomyelitis van rotsbeen, otitis media, neuritis van N. vestibularis en
idiopathisch. Bij eenzijdige aantasting zijn de verschijnselen erg specifiek:
o Draaiing van hoofd naar aangetaste kant
o Romp is naar aangetaste kant gebogen
o Cirkelbewegingen naar de aangetaste kant
2
, Willemijn Bekkers
o Afwijkende oogstand in de vorm van vestibulaire strabismus
o Horizontale of rotatoire nystagmus
Het beeld kan worden gecompliceerd door beschadiging van de N. facialis (facialisparalyse) en de N.
sympathicus (syndroom van Horner).
Centrale vestibulaire ataxie
Het kan altijd ontstaan bij aantasting van de vestibulaire kernen of banen van de hersenstam door
bijvoorbeeld Listeria-infecties en ruimte innemende processen. Er worden dezelfde verschijnselen
gezien als bij de perifere vorm maar daar kunnen de volgende dingen nog bijkomen:
o Parese van ipsilaterale extremiteiten
o Vertraagde houdingsreacties
o Cirkelbewegingen die overgaan in rolbewegingen
o Verticale nystagmus
Complicaties kunnen optreden door uitval van de N. trigeminus, bulbaire paralyse en uitval van
andere craniale zenuwen.
13.2.6 Verschijnselen bij aandoeningen van het ruggenmerg
Van het ruggenmerg kunnen de descenderende motor banen in de witte stof, de ascenderende
sensorische banen in de witte stof en de cellichamen van perifere zenuwen en interneuronen in de
grijze stof beschadigd raken. Verschijnselen die we zien zijn achtereenvolgens:
o Verminderde bewuste proprioceptie
o Parese en spinale ataxie
o Paralyse
o Verstoorde mictie
o Verlies van diepe pijnperceptie
De aard van de verschijnselen is onder andere afhankelijk van de lokalisatie en daarnaast wordt
onderscheid gemaakt tussen verschijnselen van UMN en LMN. UMN = via de hersenstam en witte
stof descenderende motor neuronen met kern in de hersenen. Deze banen steken rostraal in de
hersenstam over naar contralateraal. UMN’s sturen LMN’s aan en zijn verantwoordelijk voor het in
gang zetten en houden van bewegingen, reguleren van de spiertonus en remmen van spinale
reflexen. Cellichamen van LMN’s liggen in de grijze stof. Beschadiging van de UMN’s zorgt voor
minder remming van de LMN’s wat zich uit in spastische parase en overdreven spinale reflexen.
Aantasting van LMN’s zorgt voor parese en verminderde spinale reflexen.
Ruggenmerglaesies
Er zijn 5 functionele gebieden te onderscheiden:
o Cervicaal (C1-C5)
o Cervicothoracaal / waar de voorbenen vastzitten (C6-T2)
o Thoracolumbaal (T3-L4 landbouwhuisdieren en paard, T3-L3 hond en kat)
o Lumbaal/lumbosacraal/ waar achterbenen vastzitten (L4-S2 Paard en Landbouwhuisdieren,
L4-L6 hond en kat)
o Sacrococcygeaal (caudaal van S3 paard en landbouwhuisdieren, caudaal van L6 hond en kat)
Bij cervicale beschadigingen vertonen UMN tetraparase of hemiparese en ataxie. Bij een
ruggenmerglaesie craniaal van C6 is de prognose infaust omdat de ademhalingsspieren ook
verlammen.
Bij paarden met spinale ataxie zien we knikken in de kogels, overkoot gaan, abductie in wendingen,
onregelmatige gang, ze lopen op meer dan 2 sporen en zwaaien teveel heen en weer. De
3
