Samenvatting toetsstof beeldend vormen
Hoofdstuk 6 – Begeleiding van het creatieve proces
Het begrip creativiteit is afgeleid van het Latijnse werkwoord creare, dat betekent nieuw
maken of scheppen.
Creatief betekent ook wel dat men iets maakt dat er nog niet was. Bij beeldend onderwijs
maken kinderen dus authentiek werk.
Het begeleiden van creatieve processen verloopt niet lineair. Het is een open
probleemoplossingsproces dat tussen twee referentiekaders in zit: het interne en het
externe.
Vormgeven is een openprobleemoplossingsproces. Het gaat niet over één goede oplossing,
maar over veel mogelijke oplossingen.
Dit open, onderzoekend proces (heuristisch) kent ook gesloten elementen (algoritmisch).
De kinderen pendelen tijdens het maakproces tussen twee referentiekaders. In hun werkstuk
moeten ze die samen brengen:
• Ze handelen naar de richtlijnen van de leerkracht die door de leerdoelen zijn bepaald:
het externe referentiekader dat de leerkracht heeft aangedragen.
• Maar ze bepalen vooral zelf hoe het werkstuk eruit komt te zien: hun interne
referentiekader.
Factoren die het interne referentiekader bepalen zijn:
• Persoonlijkheidsaspecten: voorkeuren, wensen, gevoeligheden;
• Ontwikkelingsniveau: leeftijd, ontwikkelingstypische kenmerken en ervaringen van
het kind;
• Attitude: gedragsfactoren die het creatieve proces sterk beïnvloeden.
Het creatief proces heeft een hoog iteratief gehalte. Dat wil zeggen dat als een oplossing niet
werkt, er weer een stap terug wordt gedaan en andere alternatieven worden uitgeprobeerd.
Door jouw eigen vormgevingsproces te reflecteren, leer je omgaan met divergentie en
convergentie.
Het is belangrijk dat je een duidelijk beeld hebt van jouw rol en functie in het creatieve
proces van het kind. Je houdt de pendelbeweging van het kind tijdens het
vormgevingsproces op gang.
1
, Begeleidingsinterventies → de bemoeienissen van de leerkracht met het vormgevingsproces
van het kind.
Het basisplan beschrijft de procescomponenten. Ze leveren handvatten voor de begeleiding
tijdens het proces.
Beschouwingsinterventies → je helpt de kinderen bewust te kijken en relaties te leggen
tussen vorm en betekenis.
Als leerkracht stimuleer je het waarnemen, het vergelijken en analyseren van visuele
bronnen.
Algemene vragen hierbij kunnen zijn:
• Wat heb je gezien, wat sprak je aan?
• Waardoor komt dat?
• Door de vorm of de kleur?
• Wat zou jij in je werk willen laten zien?
• Hoe werkt dat het beste?
• Wat past daar nog meer bij?
Materiaaltechnische interventies → je helpt het kind de relatie zien tussen de omgang met
het materiaal en de variatie in vormen.
Ook hier vindt de interventie in eerste instantie plaats door het stellen van vragen:
• Gaat het naar je zin?
• Wat ben je aan het doen?
• Lukt het met dat materiaal of gereedschap?
• Wat zijn je plannen?
• Hoe moet het eruit gaan zien?
Help leerlingen waar mogelijk met het vergroten van hun vaardigheid door het even voor te
doen (zone naaste ontwikkeling).
Onderzoeksinterventies → de leerkracht helpt het kind bij het zoeken naar eigenheid in de
vormgeving, de relatie tussen materiaal, vorm en betekenis.
Onderzoeksinterventies zijn gericht op het openen van nieuwe wegen:
• Met kinderen associëren, fantaseren, visualiseren en verbeelden tijdens de eerste
experimenten;
• Aanmoedigen tot speels onderzoeken en uitproberen van variaties met
beeldaspecten;
• Uitnodigen tot uitproberen van mogelijkheden;
• Stimuleren tot beoordelen en selecteren uit mogelijkheden;
• Overleggen over de gevolgen van keuzes.
Reflectie-interventies → de leerkracht helpt het kind de relatie te leggen tussen externe
(lesdoelen) en interne criteria (ik-keuzes).
De aandacht tijdens een reflectie-interventie is vooral gericht op de ik-factoren.
Kinderen bepalen werkend hun eigen route. Die eigen route wordt gaandeweg zichtbaar in
hun werkstuk. Door hun onderzoek en keuzes te onderscheiden ze zich van anderen.
2
Hoofdstuk 6 – Begeleiding van het creatieve proces
Het begrip creativiteit is afgeleid van het Latijnse werkwoord creare, dat betekent nieuw
maken of scheppen.
Creatief betekent ook wel dat men iets maakt dat er nog niet was. Bij beeldend onderwijs
maken kinderen dus authentiek werk.
Het begeleiden van creatieve processen verloopt niet lineair. Het is een open
probleemoplossingsproces dat tussen twee referentiekaders in zit: het interne en het
externe.
Vormgeven is een openprobleemoplossingsproces. Het gaat niet over één goede oplossing,
maar over veel mogelijke oplossingen.
Dit open, onderzoekend proces (heuristisch) kent ook gesloten elementen (algoritmisch).
De kinderen pendelen tijdens het maakproces tussen twee referentiekaders. In hun werkstuk
moeten ze die samen brengen:
• Ze handelen naar de richtlijnen van de leerkracht die door de leerdoelen zijn bepaald:
het externe referentiekader dat de leerkracht heeft aangedragen.
• Maar ze bepalen vooral zelf hoe het werkstuk eruit komt te zien: hun interne
referentiekader.
Factoren die het interne referentiekader bepalen zijn:
• Persoonlijkheidsaspecten: voorkeuren, wensen, gevoeligheden;
• Ontwikkelingsniveau: leeftijd, ontwikkelingstypische kenmerken en ervaringen van
het kind;
• Attitude: gedragsfactoren die het creatieve proces sterk beïnvloeden.
Het creatief proces heeft een hoog iteratief gehalte. Dat wil zeggen dat als een oplossing niet
werkt, er weer een stap terug wordt gedaan en andere alternatieven worden uitgeprobeerd.
Door jouw eigen vormgevingsproces te reflecteren, leer je omgaan met divergentie en
convergentie.
Het is belangrijk dat je een duidelijk beeld hebt van jouw rol en functie in het creatieve
proces van het kind. Je houdt de pendelbeweging van het kind tijdens het
vormgevingsproces op gang.
1
, Begeleidingsinterventies → de bemoeienissen van de leerkracht met het vormgevingsproces
van het kind.
Het basisplan beschrijft de procescomponenten. Ze leveren handvatten voor de begeleiding
tijdens het proces.
Beschouwingsinterventies → je helpt de kinderen bewust te kijken en relaties te leggen
tussen vorm en betekenis.
Als leerkracht stimuleer je het waarnemen, het vergelijken en analyseren van visuele
bronnen.
Algemene vragen hierbij kunnen zijn:
• Wat heb je gezien, wat sprak je aan?
• Waardoor komt dat?
• Door de vorm of de kleur?
• Wat zou jij in je werk willen laten zien?
• Hoe werkt dat het beste?
• Wat past daar nog meer bij?
Materiaaltechnische interventies → je helpt het kind de relatie zien tussen de omgang met
het materiaal en de variatie in vormen.
Ook hier vindt de interventie in eerste instantie plaats door het stellen van vragen:
• Gaat het naar je zin?
• Wat ben je aan het doen?
• Lukt het met dat materiaal of gereedschap?
• Wat zijn je plannen?
• Hoe moet het eruit gaan zien?
Help leerlingen waar mogelijk met het vergroten van hun vaardigheid door het even voor te
doen (zone naaste ontwikkeling).
Onderzoeksinterventies → de leerkracht helpt het kind bij het zoeken naar eigenheid in de
vormgeving, de relatie tussen materiaal, vorm en betekenis.
Onderzoeksinterventies zijn gericht op het openen van nieuwe wegen:
• Met kinderen associëren, fantaseren, visualiseren en verbeelden tijdens de eerste
experimenten;
• Aanmoedigen tot speels onderzoeken en uitproberen van variaties met
beeldaspecten;
• Uitnodigen tot uitproberen van mogelijkheden;
• Stimuleren tot beoordelen en selecteren uit mogelijkheden;
• Overleggen over de gevolgen van keuzes.
Reflectie-interventies → de leerkracht helpt het kind de relatie te leggen tussen externe
(lesdoelen) en interne criteria (ik-keuzes).
De aandacht tijdens een reflectie-interventie is vooral gericht op de ik-factoren.
Kinderen bepalen werkend hun eigen route. Die eigen route wordt gaandeweg zichtbaar in
hun werkstuk. Door hun onderzoek en keuzes te onderscheiden ze zich van anderen.
2
