Samenvatting Staatsrecht UGent

Staatsrecht

Les 1

Schilderij: ‘afkondiging van de Belgische onafhankelijkheid’ (geschilderd 1835)

- Weerspiegelt de gebeurtenis uit 1831

Meerkeuzevragen: 2 willekeurige teksten (taalgrens, historische analyse, Dehaene)



1. Inleiding

Definitie recht:

- Rechtsregels zijn er om orde te scheppen
- Zekerheid creëren
- Chaos vermijden in de maatschappij
- Rationeel samenhangend geheel

Indeling recht:

Publiekrecht Privaatrecht
Relatie tussen overheden onderling en Relatie tussen (rechts)personen
(rechts)personen - overheid
Grotere tewerkstelling


2. Kernboodschap

“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa.”

De Belgische staat

‘wat is een staat?”: juridisch = een publiekrechtelijke basisentiteit

- Oorspronkelijk ontstaan
- Afgeleid ontstaan
o Secessie: bepaalde bevolking met bepaald grondgebied afscheidt van bestaande
staat, cf. USA
o Dismembratio: uiteenvallen van grote staat tot kleinere staten, cf. USSR
o Fusie: twee staten vormen één nieuwe staat of één staat gaat op in de andere staat,
cf. DDR en West-Duitsland
o Zelfbeschikking na dekolonisatie: Congo/Zaïre

Totstandkoming van België: secessie

- Napoleon verliest  Congres van Wenen 1814
- Vereniging VKN 1815
- 1831
o Persvrijheid
o Taalvrijheid
o Vertegenwoordiging
o Macht katholicisme

, o Economische onafhankelijkheid
- Elite zuiden maakt monsterverbond
o Verschillende groepen uit MS hebben één doel: verzet tegen Nederlands bewind
o Door vele bovenstaande spanningen
o Voorlopig bewind
o 4 oktober 1830

Voorwaarden staat toegepast op België als staat

- Permanente bevolking:
o Verbondenheid maakt niet uit
o Moet onder gezag staan van de staat
o Nu ca. 11.500.000
- Afgebakend grondgebied: 1843 Verdrag van Maastricht
o Een territorium dat slechts tot één staat behoort
o Zo is er rechtszekerheid
o Luchtruim + zeegebied (12 zeemijl)
- Effectieve overheid
o Feitelijke vaststelling
o taken = rechtspreken, besturend, wetgevend,…
- Onafhankelijk: eigen buitenlandse relaties
o Heeft diplomatieke diensten
o Verdrag van Montevideo: één staat heeft slechts één rechtspersoon
- Int’le erkenning
o Eenzijdig en niet verplicht om te erkennen
o Impliciet (relaties aangaan) of expliciet
o Verdrag van Montevideo Art. 3: louter declaratieve handeling
o Regeringen moeten niet worden erkend
o Onthouden dat België snel werd erkend door de toenmalige staten
o Verdrag van Londen 1839: erkenning van Nederland

Gevolgen erkenning en kwalificatie van staat

- Rechtspersoonlijkheid
o extern: contracten tussen verschillende staten
o intern: dé Belgische staat kan beslissingen maken binnen gebied
 belastingen opleggen
- Soevereiniteit
o extern
 Geen enkel land kan de Belgische staat dingen opleggen
 Non-interventiebeginsel
 Alle staten zijn gelijk, DUS gelijke behandeling
 HVN Art. 2.1

LES 2

o Intern
 Alles zelf beslissen
 Welk beleid
 Welke bevoegdheden

,  Eigen rechtsordening
 Art 33 GW: ‘alle machten gaan uit van de natie’
 Wat is ‘de natie’?: alle vroegere en toekomstige burgers (tot WOII)
 Relativeren: na WOII, ° EU, DUS niet soeverein op alle domeinen
 Extra GW artikel Art. 34 GW: ‘bevoegdheidsoverdracht naar int’le
instelling
 Brexit reden: macht van de natie en niet van EU “take back control”
 Staten kunnen bevoegdheden ‘uitdelen’ aan deelstaten binnen staat
- Staten oefenen rechtsmacht uit
o Uitvoeringshandelingen: Territoriaal: wettelijke, bestuurlijke, rechterlijke
 Regeltjes opleggen
 Beslissingen nemen (politie sturen)
 Enkel Belgisch grondgebied
 Uitzondering: immuniteiten
o Normerend en rechtssprekend: Extraterritoriaal:
 Met Belgische nationaliteit in buitenland blijvend onder Belgisch recht (sommige
domeinen)

Een democratische rechtsstaat

Geschiedenis

- ~ 1700: absolutisme gestuurd door goddelijke legitimatie
- ~ 1800: kritisch t.o.v. macht en verwerpen legitimatie en naderen Verlichting
o ° scheiding der machten (uitvoerend, wetgevend, rechterlijike = trias politica)
= elementaire correctie op het absolute machtsdenken

Uitgangspunt: machtshebbers minder autoriteit kunnen misbruiken door de macht niet te
concentreren in één orgaan, maar te verspreiden over verschillende onafhankelijke machten met
controle op elkaar

Scheiding der machten

 Moeilijker om macht naar zich te trekken
 Montesquieu: ‘vader van sdm’
 Iedereen zal macht misbruiken
 DUS grootte misbruik – door sdm
 De l’esprit des lois
 Ongeschreven grondwettelijke regel
 Geen absolute sdm in Belgische systeem
 Functies worden opgesplitst en beïnvloeden elkaar
 Check and balances
Kamer controleert de Koning
Koning maakt mee de wetten
Wetgever bepaalt statuut rechters
Koning benoemt rechters
Rechters controleren beide machten
 Diffuse taakverdeling
 Taken die overlappen met bevoegdheden
o Genade, naturalisatie
o Rechtsvormende rol a.d.h.v. arresten van rechters

,  Sdm tussen OH’n
 Horizontale vorm van sdm
 Indien meer wil weten, zie boek blz. 33
 Machtsevenwicht is verschoven
 UM is nu de ‘belangrijkste’ macht in het land
 Vroeger was dat de WM
o ° prille GW
- Sdm niet voldoende om ideeën Verlichting door te voeren, DUS °rechtsstaat (voortvloeisel)

Beschermen van de burgers door de bevoegdheden van de machthebbers in te perken door ze te
onderwerpen aan fundamentele rechten en vrijheden van de burgers. Dit komt tot uiting in de
beginselen van rechtmatigheid en geen willekeur.

Rechtsstaat

o Formele voorwaarde/ Hoofdgedachte (de beginselen): OH is zelf onderworpen aan
het recht
 Beslissingen kunnen niet zomaar worden genomen = geen willekeur
 Rechtmatigheidsbeginsel
 Staat is onderworpen aan recht, wanneer zij nieuwe regels maakt of
uitvoert
 Niet elke staat is een rechtsstaat Iran, Noord-Korea
 OH mag niet regeloverschijdend handelen en moet zich aan plichten houden
<-> louter formele rechtsstaat is niet voldoende, cf. Magna Carta
o Materiële voorwaarden rechtsregels
 1. Zekerheid en stabiliteit, toegankelijkheid, duidelijkheid
 2. Democratische totstandkoming
 Vrije, geheime, rechtmatige verkiezingen
 3. Grondrechten respecterend
 Mensenrechten
 Grondwet
 Voorkomen dat de meerderheid de minderheid onderdrukt
 Minderheidsrechten en occasionele minderhedenbescherming
 4. Afdwingbaar voor onafhankelijk rechtscollege
- Uitdagingen voor de hedendaagse democratische rechtsstaat
o Er is een evolutie van het rechtsstatelijk gehalte van een staat
o Hoe ontstaat dergelijke evolutie?
 Kleine maatregelen: strijd tegen terrorisme (afbreuk aan basisrechten); covid
 Hongarije en Orban

Meergelaagde staat in Europa

De (federale) staat België

- Sinds 1831
- Taal speelt altijd een grote rol in staatsindeling
o Gelijkheidswet: wetgeving gebeurde in beide talen
o Talentellingen om de gelijkheidswet te kunnen waarborgen in iedere gemeente
 Probleem: verschuivingen (rond Brussel)
o Taalgrens: makkelijker