Samenvatting artikel 4. De pedagogische driehoek:
een trampoline of een gevangenis
Masculiniteit versus Feminiteit
Masculiniteit is het tegendeel van femininiteit. Samen vormen zij een van de dimensies van
nationale culturen. In een masculiene samenleving zijn de sekserollen duidelijk gescheiden:
mannen worden geacht om assertief en hard te zijn. Daarnaast zijn ze gericht op (materieel)
succes. Vrouwen horen zich in deze samenleving bescheiden en teder op te stellen, en zijn
met name gericht op de kwaliteit van het bestaan.
Feminiteit staat voor een samenleving waarin sociale sekserollen elkaar overlappen: zowel
mannen als vrouwen worden geacht bescheiden en teder te zijn en gericht op de kwaliteit
van het bestaan.
Het gaat erom dat je de pedagogische driehoek op twee niveaus begrijpt: de drie hoeken en
de driehoek. Er zijn drie uiteenlopende pedagogische domeinen (ook wel de 3 hoeken):
De masculiene straatcultuur
De feminiene schoolcultuur
De traditionele thuiscultuur
De driehoek houdt in hóé en waaróm het tegelijkertijd gesocialiseerd worden in deze drie
culturen een trampoline of een gevangenis kan zijn voor jongeren.
Inderdaad, we zien om ons heen dat ontzettend veel jongeren die geconfronteerd worden
met deze pedagogische driehoek erin slagen om probleemloos door het leven te gaan of
juist excelleren door een creatieve combinatie te maken van deze drie werelden. Zij zijn zo
succesvol of ‘normaal’ bezig dat ze onzichtbaar zijn. Voor hen is de driehoek een
trampoline. Tegelijkertijd zien we om ons heen jongeren opgroeien in vooral de stedelijke
omgevingen van Nederland die zonder zorgen, die langdurig werkloos zijn en geen poging
doen tot het vinden van werk, die zich onevenredig veel inlaten met crimineel gedrag, die
hinderlijk en overlast gevend gedrag vertonen in de openbare ruimte en die de mensen tot
last zijn door beschimpingen, intimidaties of bedreigingen. Voor deze jongeren is de driehoek
een gevangenis.
Om die reden is het essentieel om na te gaan hoe de drie pedagogische hoeken zich tot
elkaar verhouden. Zo wordt duidelijk waar er een ‘match’ of ‘mismatch’ plaatsvindt. Het
gaat in dit hoofdstuk om wat sociologen een ideaaltypische beschrijving noemen. Het is een
algemene schets, een typologie, van de drie verhoudingen waarin de patronen juist zijn
geaccentueerd om tot een helder perspectief te komen. De werkelijkheid zelf is natuurlijk
weerbarstiger en verdient meer nuance.
§7.1 De masculiene straatcultuur en de feminiene schoolcultuur
In wezen doet de mismatch zich hier op twee uiteenlopende niveaus voor:
1. Aan de oppervlakte op algemene aspecten die niet terug te voeren zijn tot het
masculiene of feminiene karakter van de verschillende culturen.
2. In de diepte op specifieke aspecten die alles te maken hebben met een masculien
en een feminien repertoire.
De mismatch heeft te maken met het feit dat bepaalde pedagogische aspecten diametraal in
tegenovergestelde richting worden overgedragen door de twee domeinen.
, De volgende tabel beschrijft de algemene mismatch tussen de straatcultuur en de
schoolcultuur. Er wordt hier vooral gedoeld op de primaire straatsocialisatie. Het gaat er
hier om dat de geformuleerde aspecten in de twee pedagogische domeinen op een
fundamenteel andere wijze worden beoordeeld en gewaardeerd. Het repertoire en de
doelstellingen zijn simpelweg anders.
Straatcultuur Schoolcultuur
Geld Korte termijn, ‘easy come’ Lange termijn, discipline
Tijdsbesef Flexibel, eigen rooster Strikt, extern bepaald rooster
Regels Informeel, ongeschreven Orde, formeel, procedures
Fysiek Bewegen, spelen, mobiel Zitten, concentreren, immobiel
Handelen Doen, directe actie Denken, plan van aanpak
Emoties Uiten Rationeel kanaliseren
Behoeften Toegeven, hedonistisch Zelfbeheersing, controle
Vrouw Lustobject, gebruiksvoorwerp Zelfbeschikking, assertief
Man Macho, dominant, verticaal Communicerend, horizontaal
Conflict Agressie, geweld Argumenteren
Respect Erkennen van mannelijkheid De ander in zijn waarde laten
Communicatie Bijdehand met de mond Bijdehand met de pen
Taal Straattaal Standaardnederlands
Voeding Fastfood Slowfood
Op straat worden weliswaar dezelfde materialistische doelstellingen gekoesterd als in
burgerlijke instituties, zoals de school, maar het verschil is gelegen in de weg naar het
behalen van deze doelstellingen.
Haast alle jongeren hebben deze ambities, maar de jongeren die afkomstig zijn uit gezinnen
met een smalle beurs ontberen vaak de financiële netwerken om eraan te voldoen. Het
straatleven voorziet in een alternatief. Op straat worden niet alleen alternatieven aangereikt
om ook mee te kunnen met de laatste mode, maar ook mentale alternatieven worden naar
voren geschoven. De mentaliteit op straat: we leven nu en hier, dus niemand heeft iets aan
een planning voor de lange termijn. In een wijk waar deze opvatting heerst op straat is het
ontzettend moeilijk voor een jongere om zich aan deze kortetermijnvisie te onttrekken om
zich geduldig en gedisciplineerd te concentreren op de schoolboeken.
Op straat maakt een ieder zijn of haar eigen rooster. Binnen de schoolcultuur bepaalt een
roostermaker het moment van opstaan en dus ook het moment van slapen gaan. In veel
klassen is een groot deel van de leerlingen er simpelweg niet of zij komen kort voor het
tweede uur binnendruppelen. Een ander probleem is dat leerlingen de lesuren vermoeid en
gaperig bijwonen, omdat ze de vorige avond of nacht laat zijn gaan slapen. Er is een
mismatch tussen de flexibele tijdsdynamiek van de straat en de strikte en door
roostermakers extern bepaalde dagplanning van de schoolcultuur.
De schoolcultuur is in Nederland informeler en minder hiërarchisch. In de schoolcultuur wordt
er gehamerd op orde, formele en beleefde omgangsvormen en procedures. Op straat zijn de
omgangsvormen echter vrij, ongebonden en informeel. Dit straatrepertoire (handgebaren,
gezichtsuitdrukkingen, lichaamshoudingen) conflicteert dikwijls met de houding en etiquette
die over het algemeen in de schoolcultuur worden gepropageerd.
Dit spanningsveld doet zich ook voor op een andere fysieke dimensie, namelijk het
bewegen en de mobiliteit. Op straat is men vrij en zien we dat jongeren op een heel
mobiele manier allerlei bezoeken in hun wijk die ze vaak uitstekend kennen. De jongeren die
op straat zijn opgegroeid, zijn gewend geraakt om op een heel speelse manier heen en weer
te gaan tussen allerlei plekken in de wijk. In de schoolcultuur wordt die houding in zekere zin
een trampoline of een gevangenis
Masculiniteit versus Feminiteit
Masculiniteit is het tegendeel van femininiteit. Samen vormen zij een van de dimensies van
nationale culturen. In een masculiene samenleving zijn de sekserollen duidelijk gescheiden:
mannen worden geacht om assertief en hard te zijn. Daarnaast zijn ze gericht op (materieel)
succes. Vrouwen horen zich in deze samenleving bescheiden en teder op te stellen, en zijn
met name gericht op de kwaliteit van het bestaan.
Feminiteit staat voor een samenleving waarin sociale sekserollen elkaar overlappen: zowel
mannen als vrouwen worden geacht bescheiden en teder te zijn en gericht op de kwaliteit
van het bestaan.
Het gaat erom dat je de pedagogische driehoek op twee niveaus begrijpt: de drie hoeken en
de driehoek. Er zijn drie uiteenlopende pedagogische domeinen (ook wel de 3 hoeken):
De masculiene straatcultuur
De feminiene schoolcultuur
De traditionele thuiscultuur
De driehoek houdt in hóé en waaróm het tegelijkertijd gesocialiseerd worden in deze drie
culturen een trampoline of een gevangenis kan zijn voor jongeren.
Inderdaad, we zien om ons heen dat ontzettend veel jongeren die geconfronteerd worden
met deze pedagogische driehoek erin slagen om probleemloos door het leven te gaan of
juist excelleren door een creatieve combinatie te maken van deze drie werelden. Zij zijn zo
succesvol of ‘normaal’ bezig dat ze onzichtbaar zijn. Voor hen is de driehoek een
trampoline. Tegelijkertijd zien we om ons heen jongeren opgroeien in vooral de stedelijke
omgevingen van Nederland die zonder zorgen, die langdurig werkloos zijn en geen poging
doen tot het vinden van werk, die zich onevenredig veel inlaten met crimineel gedrag, die
hinderlijk en overlast gevend gedrag vertonen in de openbare ruimte en die de mensen tot
last zijn door beschimpingen, intimidaties of bedreigingen. Voor deze jongeren is de driehoek
een gevangenis.
Om die reden is het essentieel om na te gaan hoe de drie pedagogische hoeken zich tot
elkaar verhouden. Zo wordt duidelijk waar er een ‘match’ of ‘mismatch’ plaatsvindt. Het
gaat in dit hoofdstuk om wat sociologen een ideaaltypische beschrijving noemen. Het is een
algemene schets, een typologie, van de drie verhoudingen waarin de patronen juist zijn
geaccentueerd om tot een helder perspectief te komen. De werkelijkheid zelf is natuurlijk
weerbarstiger en verdient meer nuance.
§7.1 De masculiene straatcultuur en de feminiene schoolcultuur
In wezen doet de mismatch zich hier op twee uiteenlopende niveaus voor:
1. Aan de oppervlakte op algemene aspecten die niet terug te voeren zijn tot het
masculiene of feminiene karakter van de verschillende culturen.
2. In de diepte op specifieke aspecten die alles te maken hebben met een masculien
en een feminien repertoire.
De mismatch heeft te maken met het feit dat bepaalde pedagogische aspecten diametraal in
tegenovergestelde richting worden overgedragen door de twee domeinen.
, De volgende tabel beschrijft de algemene mismatch tussen de straatcultuur en de
schoolcultuur. Er wordt hier vooral gedoeld op de primaire straatsocialisatie. Het gaat er
hier om dat de geformuleerde aspecten in de twee pedagogische domeinen op een
fundamenteel andere wijze worden beoordeeld en gewaardeerd. Het repertoire en de
doelstellingen zijn simpelweg anders.
Straatcultuur Schoolcultuur
Geld Korte termijn, ‘easy come’ Lange termijn, discipline
Tijdsbesef Flexibel, eigen rooster Strikt, extern bepaald rooster
Regels Informeel, ongeschreven Orde, formeel, procedures
Fysiek Bewegen, spelen, mobiel Zitten, concentreren, immobiel
Handelen Doen, directe actie Denken, plan van aanpak
Emoties Uiten Rationeel kanaliseren
Behoeften Toegeven, hedonistisch Zelfbeheersing, controle
Vrouw Lustobject, gebruiksvoorwerp Zelfbeschikking, assertief
Man Macho, dominant, verticaal Communicerend, horizontaal
Conflict Agressie, geweld Argumenteren
Respect Erkennen van mannelijkheid De ander in zijn waarde laten
Communicatie Bijdehand met de mond Bijdehand met de pen
Taal Straattaal Standaardnederlands
Voeding Fastfood Slowfood
Op straat worden weliswaar dezelfde materialistische doelstellingen gekoesterd als in
burgerlijke instituties, zoals de school, maar het verschil is gelegen in de weg naar het
behalen van deze doelstellingen.
Haast alle jongeren hebben deze ambities, maar de jongeren die afkomstig zijn uit gezinnen
met een smalle beurs ontberen vaak de financiële netwerken om eraan te voldoen. Het
straatleven voorziet in een alternatief. Op straat worden niet alleen alternatieven aangereikt
om ook mee te kunnen met de laatste mode, maar ook mentale alternatieven worden naar
voren geschoven. De mentaliteit op straat: we leven nu en hier, dus niemand heeft iets aan
een planning voor de lange termijn. In een wijk waar deze opvatting heerst op straat is het
ontzettend moeilijk voor een jongere om zich aan deze kortetermijnvisie te onttrekken om
zich geduldig en gedisciplineerd te concentreren op de schoolboeken.
Op straat maakt een ieder zijn of haar eigen rooster. Binnen de schoolcultuur bepaalt een
roostermaker het moment van opstaan en dus ook het moment van slapen gaan. In veel
klassen is een groot deel van de leerlingen er simpelweg niet of zij komen kort voor het
tweede uur binnendruppelen. Een ander probleem is dat leerlingen de lesuren vermoeid en
gaperig bijwonen, omdat ze de vorige avond of nacht laat zijn gaan slapen. Er is een
mismatch tussen de flexibele tijdsdynamiek van de straat en de strikte en door
roostermakers extern bepaalde dagplanning van de schoolcultuur.
De schoolcultuur is in Nederland informeler en minder hiërarchisch. In de schoolcultuur wordt
er gehamerd op orde, formele en beleefde omgangsvormen en procedures. Op straat zijn de
omgangsvormen echter vrij, ongebonden en informeel. Dit straatrepertoire (handgebaren,
gezichtsuitdrukkingen, lichaamshoudingen) conflicteert dikwijls met de houding en etiquette
die over het algemeen in de schoolcultuur worden gepropageerd.
Dit spanningsveld doet zich ook voor op een andere fysieke dimensie, namelijk het
bewegen en de mobiliteit. Op straat is men vrij en zien we dat jongeren op een heel
mobiele manier allerlei bezoeken in hun wijk die ze vaak uitstekend kennen. De jongeren die
op straat zijn opgegroeid, zijn gewend geraakt om op een heel speelse manier heen en weer
te gaan tussen allerlei plekken in de wijk. In de schoolcultuur wordt die houding in zekere zin
