Samenvatting taal- en tekststructuren

Taal- en tekststructuren
Inleiding
Taal als wezenlijk en universeel kenmerk van de mens
 Verschillende verbanden
o Taal en handelen
 Schrijven, spreken, luisteren, schrijven zijn vormen van handelen
 Talig actief zijn = taalhandelingen uitvoeren altijd gesitueerd in een
taalgemeenschap en in een bepaalde context
 Verband is soms expliciet bv. Begroetingsformules, preformatieve werkwoorden
o Taal en denken
 Taal structureert het denken van de mens
 Taal kan middel zijn voor machtsuitoefening
o Taal en wetenschap
 Kennisverwerving en -overdracht gebeurt via taal

De plaats van taal in de menswetenschappen
 Taal- en literatuurwetenschap
o Esthetische doeleinden
o Sociale, rationele en emotionele functie
o Taal wordt verrijkt via literatuur
o Kunstgeschiedenis, -kritiek gebeuren a.d.h.v. taal
o Semiotiek = studie van taaltekens

Taalwetenschap
 Een empirische wetenschap: onderzoekt feitenmateriaal binnen de menselijke ervaringswereld
 Een cultuurwetenschap: taal en taalgebruik, taal is het product van intentionele menselijke
handelingen
 Een ervaringswetenschap
 Begrippen
o Fonologie = studie van taalsystemen en -patronen, met inbegrip van hoe spraakklanken
worden gecombineerd en georganiseerd en hoe betekenis wordt overgedragen
o Morfologie = studie va woordvorming d.w.z. van de wijze waarop in een taal door afleiding
en samenstelling woorden worden gevormd
o Semantiek = onderdeel van de taalkunde dat zich bezighoudt met de betekenis van
woorden
o Etymologie = wetenschap die de herkomst en geschiedenis van woorden onderzoekt
o Syntaxis = regels van een taal voor het maken van groepen van woorden en van zinnen
o Dialectologie = de wetenschap die regionale verschillen tussen taalvariëteiten bestudeert
o Sociolinguïstiek = tak van de linguïstiek die het verband tussen taal en sociale groepen
bestudeert
o Contrastieve linguïstiek = waarin verschillen en overeenkomsten tussen talen op praktische
wijze worden omschreven
o Naamkunde = studie van eigennamen
o Psycholinguïstiek = studie van de invloed van de menselijke geest op natuurlijke taal en
taalgedrag
o Taaltypologie = wetenschap die de verschillende soorten van talen en taalfamilies tracht te
onderscheiden en te beschrijven


1

, o Linguïstische pragmatiek = Het bestuderen van betekenisaspecten in taal die te maken
hebben met het gebruik van taal binnen een natuurlijke context
o Neurolinguïstiek = wetenschap die de relatie tussen taal en het menselijk brein bestudeert
o Computerlinguïstiek = linguïstiek die zich richt op analyse van taal met computermodellen
o Discoursanalyse = mondelinge, schriftelijke en andere taaluitingen worden onderzocht op
hun politieke lading
 Onderscheid synchroon (bepaald moment) – diachroon (historische taalontwikkeling)

Deel 1: Taal

Taal als systeem
Taal als een systeem van tekens
Het taalteken
 Definitie en classificatie van tekens
o Tekens = vormelementen die staan voor iets anders, waarmee men verwijst naar iets anders
o Door taaltekens wordt verwezen naar de buitentalige werkelijkheid (concrete realiteit +
wereld van gedachten)
o Drie types
 Icoon: gelijkenis / associatie bv. Verbodsbordje ‘niet roken’
 Index: causaliteit / contiguïteit (= tekens in natuur aanwezig) bv. windpokken
 Symbool: arbitrariteit (willekeurig, symbool kennen om te weten wat het
betekent) / conventie (overgeleverde historische kennis) bv. Taaltekens
 De indirecte relatie tussen woord en object
o Iconen verwijzen naar de werkelijkheid op basis van gelijkenis of een associatieve
overeenkomst
o Indexicale teken verwijst naar natuur
o Het symbolische teken maakt mogelijk dat met het taalteken als eenheid van vorm en
inhoud naar iets verwijst
 Geen direct verband tss tweeledig taalteken en ‘object’ in werkelijkheid
 Geen direct verband tss bepaalde vorm van een taalteken en betekenis die daar
conventioneel aan beantwoordt
 Kenmerken van de betekenisrelatie




o Dubbele implicatie = geen vorm zonder betekenis en geen betekenis zonder vorm, vormen
zonder inhoud zijn geen taaltekens
o De betekenis is een sociaal gegeven dat door conventie (volgens traditie v/h spreken in
bepaalde taalgemeenschap) is vastgelegd
o De arbitraire relatie is de basis voor de grote multifunctionaliteit van taaltekens
o De onomatopeeën vormen op de fundamentele arbitrariteit van taaltekens maar
gedeeltelijk een uitzondering
 “Arbitrariteit en “motivatie genuanceerd
o Historische evolutie bv. ‘pigeon’ komt van het Latijn ‘pipire’ = piepen
o Afgeleide en samengestelde woorden zijn gedeeltelijk gemotiveerd
o Telwoordensysteem: in bepaalde talen is vijf = hand  relatieve motivatie
2

, o Motivatie in creatief taalgebruik
o Iconiciteit op diverse niveaus (fonologisch, morfologisch en syntactisch)

De taaleenheden
 Verschillende niveaus in de moderne taalwetenschap
o Tekst
o Zinnen
o Woordgroepen
o Woordgroepen
o Morfemen (kleinste betekenis dragende elementen)
 Vrije morfemen
 Gebonden morfemen
o Fonemen (kleinste betekenis onderscheidende elementen)

De economie van het taalsysteem
 Van foneem naar zin  twee grenzen worden overschreden
o Van gesloten naar open inventarissen
 Klankeenheden behoren tot gesloten inventaris
 Morfemen en fonemen tot vrij grote inventaris
 Zinnen, teksten tot open inventaris
o Van elementen die zelf betekenisloos zijn naar betekenisvolle elementen

Hiërarchie en lineariteit
 In geschreven taalgebruik wordt de lineaire opeenvolging v/d taalproductie weergegeven door de
ruimtelijke organisatie van het schrift
 Van klankeenheden tot de tekst vertoont de taal structuren met specifieke afhankelijkheidsrelaties
tss eenheden  hiërarchische constituentenstructuur
 Taal interpreteren is het projecteren van een ingewikkelde hiërarchische structuur op een lineaire
opeenvolging van klanken  ambiguïteit (1 zin op 2 manieren interpreteren)
o Syntactisch
o Lexicaal

Fundamentele taalrelaties
 Syntagmatische relaties = relaties tss elementen die met elkaar gecombineerd worden
o Situeren zich op grammaticaal en betekenisvlak
o Worden gerealiseerd in concreet taalgebruik
o (niet allemaal) “in praesentia” = tss elementen die expliciet aanwezig zijn in de taaluiting
 Paradigmatische relaties = relaties tss elementen die op dezelfde plaats van de taaluiting kunnen
staan, die tot eenzelfde klasse of paradigma behoren
o (niet allemaal) “in absentia” = elementen die niet in de taaluiting aanwezig zijn, maar
waarvan het bestaan de waarde van het geselecteerde element mede bepaalt
o Relaties tss elementen waaruit spreker selectie maakt
o Bestaan op niveau v/h onderliggende taalsysteem
o Situeren zich op grammaticaal en lexicaal vlak
 Associatieve relaties = geheel van associaties die door een element opgeroepen worden o.b.v.
overeenkomsten op vlak van vorm/betekenis




3