Uitwerking JORTgeschiedenis
Historische context – Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden 1515-1648
Begin 16e eeuw kritiek van Maarten Luther op de katholieke kerk (1517):
Roem, rijkdom, macht.
- Eigen staat en leger.
- Handel in aflaten.
- Luxe, onwetendheid enz.
Bijgeloof.
- Geestelijken nodig om in de hemel te komen.
- Relikwieën.
- Erediensten.
Enige wat je nodig hebt is de bijbel: die moet daarom in de volkstaal worden verspreid.
De protestantse boodschap wordt verspreid via de nieuwe media pamflet en boek. Denk aan
boekdrukkunst. Groeiende aanhang Luther in Duitse Rijk.
Luther: de vorst mag het geloof voor zijn onderdanen bepalen, daarom steunen veel vorsten de
ideeën van Luther. Karel de V vindt dit niks.
1521: Rijksdag van Worms
Karel V roept Luther op om in Worms te verschijnen. Luther moet ideeën herroepen.
Luther weigert. Karel V verklaart Luther, net als de paus, vogelvrij. Luther in kasteel
verstopt van Frederik van Saksen, één van de Duitse vorsten. Scheuring in de christelijke
kerk.
Luther krijgt steun van Duitse vorsten Godsdienstoorlogen in Duitse rijk. 1555: Vrede van
Augsburg: Karel V niet blij mee, vrede tussen Karel V en protestantse vorsten. ‘Wiens gebied, diens
gebed’. Duitse vorst bepaalt geloof in zijn gebied voortaan.
Bestuur in de Nederlanden in de Middeleeuwen:
Duitse keizer en Franse koning hebben het gezag. Hoge adel: graaf, hertog. Regeerde samen
met de Staten (geestelijkheid, adel, steden). Lage adel, steden. Dus leenstelsel. Geen
centraal bestuur, maar grote zelfstandigheid van de gewesten.
15e/16e eeuw: positie van stedelijke burgerij sterker:
- Toename van handel en nijverheid Belasting Hoge adel geeft privileges.
Karel V: centralisatie. vormt bedreiging voor privileges van de steden.
1531: Instelling van de drie collaterale raden.
1. Raad van State.
- Belangrijkste Nederlanden edelen.
- Advies geven over het beleid in de 17 gewesten.
2. Geheime Raad.
, - Rechtsgeleerden.
- Opstellen van weten en toezicht houden op bestuur van gewesten en steden.
3. Raad van Financiën.
- Hoge edelen en rechtsgeleerden.
- Uitvoering van en toezichthouden op het financiële beleid.
1555: Karel V opgevolgd door Filips II.
Verschil: Filips II geeft dagelijks bestuur over de Nederlanden aan landvoogdin Margaretha van
Parma. Zijn vader was vaak zelf in de Nederlanden.
Overeenkomst: beiden centralisatiepolitiek.
In Nederlanden meer aanhangers voor Calvijn dan voor Luther. Calvijn: gelovige bepaalt zelf zijn
geloof, zonder toestemming van de overheid.
1550: instelling van de bloedplakkaten door Karel V: dodostraf en inbeslagname goederen als gevolg
van:
Drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse boeken en afbeeldingen.
Bijwonen van protestantse bijeenkomsten.
Huisvesten van protestanten.
Filips II zet beleid van Karel V voort.
Veel Nederlanders twijfelen aan zin van strenge vervolging en zijn bezorgd over de
aantasting van hun privileges. 1566: indienen smeekschrift door lage Nederlandse
adel, verzoek tot matiging van de kettervervolgingen. Belofte landvoogdin: tijdelijk
minder kettervervolgingen. Beeldenstorm.
Reacties op beeldenstorm.
Landvoogdin eist trouw van de Nederlandse edelen. Hoogste edelman Willem van Oranje
weigert en vertrekt naar Duitsland.
Filips II houdt Nederlandse edelen verantwoordelijk. Stuurt Hertog van Alva, wordt nieuwe
landvoogd.
- Alva stelt Raad van Beroerten (Bloedraad) in om de beeldenstormers te straffen, treedt
hard op. Veel weerstand, ook onder katholieken. Daarnaast vluchten calvinisten naar
buitenland.
Willem van Oranje roept vanuit Duitse ballingschap op tot verzet tegen strenge optreden van Alva,
niet tegen Filips II. Nederlandse Opstand/ Tachtigjarige Oorlog (1568 (slag bij Heiligerlee)-1648).
In het begin weinig steun voor Opstand, eerst alleen Willem van Oranje en zijn broers en de
watergeuzen.
Watergeuzen: Nederlandse calvinisten die na de komst van Alva naar Engeland en de Noord-Duitse
kuststeden waren gevlucht. Kaapvaart/piraterij. Willem van Oranje geeft watergeuzen
toestemming guerillaoorlog te beginnen tegen legers van Alva.
1572: Watergeuzen nemen Den Briel in. Andere steden in Holland en Zeeland
sluiten zich aan bij Opstand. Staten van Holland:
- Gezamenlijke financiering van de strijd.
- Willem van Oranje wordt stadhouder.
, Alva kan opstand in Nederlanden niet snel neerslaan. Burgeroorlog: Spaanse soldaten o.l.v. Alva
tegen Nederlandse opstandelingen o.l.v. Willem van Oranje.
Het ontzet van Leiden.
1572: Leiden sluit zich aan bij de Opstand. 1573: Spaanse troepen omsingelen de stad bijna
een jaar lang en hongeren de stad uit. 1574: Staten van Holland laten gebieden rondom
Leiden onder water lopen. Spaanse troepen vluchten.
Willem van Oranje
Ideaal: gelijke behandeling van katholieken en protestanten.
In de praktijk veel onenigheid tussen katholieken en protestanten.
Gebruikt veel propaganda.
- Wilhelmus van Nassau – volkslied: oproep om in opstand te komen.
Nadruk ligt niet op vervolging van geloof, maar op verdediging van het ‘vaderland’.
Nederlanders tegen Spanje. Dus niet alleen calvinistische, maar een Nederlandse Opstand.
Propaganda vooral tegen Alva, niet tegen Filips II. Hij wil niet per se onafhankelijk worden.
Tot 1567 blijft Opstand beperkt tot Holland en Zeeland.
1576: Filips II te weinig geld om zijn huurlegers te betalen. Plunderingen door Spaanse soldaten
(Spaanse Furie). 1576: Pacificatie van Gent.
Vredesverdrag tussen opstandige gewesten Holland, Zeeland en andere Nederlandse
gewesten:
- Spaanse troepen moeten samen verjaagd worden.
- Holland en Zeeland protestants, andere gewesten katholiek.
- Gewetensvrijheid geen vervolging door geloof.
Calvinisme blijft groeien, vooral i Vlaamse en Brabantse steden. 1579: Unie van Atrecht:
Verbond van zuidelijke katholieke gewesten met Spanjaarden om calvinisten te verdwijnen.
Ze stappen dus uit Pacificatie van Gent.
Als reactie 1579: Unie van Utrecht.
Militair verbond van opstandige gewesten en steden tegen Spanjaarden.
- Gewetensvrijheid.
1578: Alteratie van Amsterdam
Amsterdam is als enige Hollandse stad katholiek. Opstandelingen willen Amsterdam aan hun
kant krijgen:
- Voeren propaganda uit.
- 1577: aanval door watergeuzen (opstandelingen), mislukt.
- Handelsblokkade, werkt wel.
Calvinisten in Amsterdam meer invloed op schutterij katholiek stadsbestuur wordt
gedwongen Amsterdam te verlaten. Amsterdam wordt zonder bloedvergieten protestants.
Filips II tegen Unie van Utrecht (1579) 1580: Filips II verklaart Willem van Oranje vogelvrij, leider
van Unie. 1581: Plakkaat van Verlatinghe: “Tiran” Filips II wordt afgezworen als landsheer. Onder
invloed van Calvijn: vorst mag volk niet in geloof beperken, doet hij wel. Daarnaast is volk het niet
eens met vogelvrijverklaring van Willem. 1584: Willem van Oranje vermoord door katholiek
Balthasar Gerards.
Historische context – Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden 1515-1648
Begin 16e eeuw kritiek van Maarten Luther op de katholieke kerk (1517):
Roem, rijkdom, macht.
- Eigen staat en leger.
- Handel in aflaten.
- Luxe, onwetendheid enz.
Bijgeloof.
- Geestelijken nodig om in de hemel te komen.
- Relikwieën.
- Erediensten.
Enige wat je nodig hebt is de bijbel: die moet daarom in de volkstaal worden verspreid.
De protestantse boodschap wordt verspreid via de nieuwe media pamflet en boek. Denk aan
boekdrukkunst. Groeiende aanhang Luther in Duitse Rijk.
Luther: de vorst mag het geloof voor zijn onderdanen bepalen, daarom steunen veel vorsten de
ideeën van Luther. Karel de V vindt dit niks.
1521: Rijksdag van Worms
Karel V roept Luther op om in Worms te verschijnen. Luther moet ideeën herroepen.
Luther weigert. Karel V verklaart Luther, net als de paus, vogelvrij. Luther in kasteel
verstopt van Frederik van Saksen, één van de Duitse vorsten. Scheuring in de christelijke
kerk.
Luther krijgt steun van Duitse vorsten Godsdienstoorlogen in Duitse rijk. 1555: Vrede van
Augsburg: Karel V niet blij mee, vrede tussen Karel V en protestantse vorsten. ‘Wiens gebied, diens
gebed’. Duitse vorst bepaalt geloof in zijn gebied voortaan.
Bestuur in de Nederlanden in de Middeleeuwen:
Duitse keizer en Franse koning hebben het gezag. Hoge adel: graaf, hertog. Regeerde samen
met de Staten (geestelijkheid, adel, steden). Lage adel, steden. Dus leenstelsel. Geen
centraal bestuur, maar grote zelfstandigheid van de gewesten.
15e/16e eeuw: positie van stedelijke burgerij sterker:
- Toename van handel en nijverheid Belasting Hoge adel geeft privileges.
Karel V: centralisatie. vormt bedreiging voor privileges van de steden.
1531: Instelling van de drie collaterale raden.
1. Raad van State.
- Belangrijkste Nederlanden edelen.
- Advies geven over het beleid in de 17 gewesten.
2. Geheime Raad.
, - Rechtsgeleerden.
- Opstellen van weten en toezicht houden op bestuur van gewesten en steden.
3. Raad van Financiën.
- Hoge edelen en rechtsgeleerden.
- Uitvoering van en toezichthouden op het financiële beleid.
1555: Karel V opgevolgd door Filips II.
Verschil: Filips II geeft dagelijks bestuur over de Nederlanden aan landvoogdin Margaretha van
Parma. Zijn vader was vaak zelf in de Nederlanden.
Overeenkomst: beiden centralisatiepolitiek.
In Nederlanden meer aanhangers voor Calvijn dan voor Luther. Calvijn: gelovige bepaalt zelf zijn
geloof, zonder toestemming van de overheid.
1550: instelling van de bloedplakkaten door Karel V: dodostraf en inbeslagname goederen als gevolg
van:
Drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse boeken en afbeeldingen.
Bijwonen van protestantse bijeenkomsten.
Huisvesten van protestanten.
Filips II zet beleid van Karel V voort.
Veel Nederlanders twijfelen aan zin van strenge vervolging en zijn bezorgd over de
aantasting van hun privileges. 1566: indienen smeekschrift door lage Nederlandse
adel, verzoek tot matiging van de kettervervolgingen. Belofte landvoogdin: tijdelijk
minder kettervervolgingen. Beeldenstorm.
Reacties op beeldenstorm.
Landvoogdin eist trouw van de Nederlandse edelen. Hoogste edelman Willem van Oranje
weigert en vertrekt naar Duitsland.
Filips II houdt Nederlandse edelen verantwoordelijk. Stuurt Hertog van Alva, wordt nieuwe
landvoogd.
- Alva stelt Raad van Beroerten (Bloedraad) in om de beeldenstormers te straffen, treedt
hard op. Veel weerstand, ook onder katholieken. Daarnaast vluchten calvinisten naar
buitenland.
Willem van Oranje roept vanuit Duitse ballingschap op tot verzet tegen strenge optreden van Alva,
niet tegen Filips II. Nederlandse Opstand/ Tachtigjarige Oorlog (1568 (slag bij Heiligerlee)-1648).
In het begin weinig steun voor Opstand, eerst alleen Willem van Oranje en zijn broers en de
watergeuzen.
Watergeuzen: Nederlandse calvinisten die na de komst van Alva naar Engeland en de Noord-Duitse
kuststeden waren gevlucht. Kaapvaart/piraterij. Willem van Oranje geeft watergeuzen
toestemming guerillaoorlog te beginnen tegen legers van Alva.
1572: Watergeuzen nemen Den Briel in. Andere steden in Holland en Zeeland
sluiten zich aan bij Opstand. Staten van Holland:
- Gezamenlijke financiering van de strijd.
- Willem van Oranje wordt stadhouder.
, Alva kan opstand in Nederlanden niet snel neerslaan. Burgeroorlog: Spaanse soldaten o.l.v. Alva
tegen Nederlandse opstandelingen o.l.v. Willem van Oranje.
Het ontzet van Leiden.
1572: Leiden sluit zich aan bij de Opstand. 1573: Spaanse troepen omsingelen de stad bijna
een jaar lang en hongeren de stad uit. 1574: Staten van Holland laten gebieden rondom
Leiden onder water lopen. Spaanse troepen vluchten.
Willem van Oranje
Ideaal: gelijke behandeling van katholieken en protestanten.
In de praktijk veel onenigheid tussen katholieken en protestanten.
Gebruikt veel propaganda.
- Wilhelmus van Nassau – volkslied: oproep om in opstand te komen.
Nadruk ligt niet op vervolging van geloof, maar op verdediging van het ‘vaderland’.
Nederlanders tegen Spanje. Dus niet alleen calvinistische, maar een Nederlandse Opstand.
Propaganda vooral tegen Alva, niet tegen Filips II. Hij wil niet per se onafhankelijk worden.
Tot 1567 blijft Opstand beperkt tot Holland en Zeeland.
1576: Filips II te weinig geld om zijn huurlegers te betalen. Plunderingen door Spaanse soldaten
(Spaanse Furie). 1576: Pacificatie van Gent.
Vredesverdrag tussen opstandige gewesten Holland, Zeeland en andere Nederlandse
gewesten:
- Spaanse troepen moeten samen verjaagd worden.
- Holland en Zeeland protestants, andere gewesten katholiek.
- Gewetensvrijheid geen vervolging door geloof.
Calvinisme blijft groeien, vooral i Vlaamse en Brabantse steden. 1579: Unie van Atrecht:
Verbond van zuidelijke katholieke gewesten met Spanjaarden om calvinisten te verdwijnen.
Ze stappen dus uit Pacificatie van Gent.
Als reactie 1579: Unie van Utrecht.
Militair verbond van opstandige gewesten en steden tegen Spanjaarden.
- Gewetensvrijheid.
1578: Alteratie van Amsterdam
Amsterdam is als enige Hollandse stad katholiek. Opstandelingen willen Amsterdam aan hun
kant krijgen:
- Voeren propaganda uit.
- 1577: aanval door watergeuzen (opstandelingen), mislukt.
- Handelsblokkade, werkt wel.
Calvinisten in Amsterdam meer invloed op schutterij katholiek stadsbestuur wordt
gedwongen Amsterdam te verlaten. Amsterdam wordt zonder bloedvergieten protestants.
Filips II tegen Unie van Utrecht (1579) 1580: Filips II verklaart Willem van Oranje vogelvrij, leider
van Unie. 1581: Plakkaat van Verlatinghe: “Tiran” Filips II wordt afgezworen als landsheer. Onder
invloed van Calvijn: vorst mag volk niet in geloof beperken, doet hij wel. Daarnaast is volk het niet
eens met vogelvrijverklaring van Willem. 1584: Willem van Oranje vermoord door katholiek
Balthasar Gerards.
