Culturele Antropologie
Samenvatting | Prof. Koenraad Stroeken | 2022-2023
1
,INHOUDSOPGAVE
1 Les 1: Inleiding ........................................................................................................................................................ 5
1.1 Toepassingen van culturele antropologie ....................................................................................................... 5
1.2 Wat is antropologie? ....................................................................................................................................... 6
1.2.1 Vier velden v/d Antropologie .................................................................................................................. 7
1.3 Dimensies van antropologie............................................................................................................................ 8
1.3.1 Structuur vs. actor: verklaring op verschillende niveaus (micro, meso en macro) .................................. 8
1.3.2 Materialisme vs. idealisme ...................................................................................................................... 8
1.3.3 Een derde dimensie? ............................................................................................................................... 9
1.4 Antropologische benadering van cultuur ........................................................................................................ 9
1.5 Structuur van de cursus ................................................................................................................................ 10
1.6 Definitie van cultuur ..................................................................................................................................... 12
1.7 Kwestie: Cultuurrelativisme (CV) ................................................................................................................... 14
DEEL 1: AANPASSING: MENS ALS DIER | ACTOR-MATERIALISME
2 Les 2: Cultuurmaterialisme en geschiedenis ......................................................................................................... 16
2.1 Materiële verklaring v. culturele verschillen ................................................................................................. 16
2.1.1 Casestudy 1: Waarom vrouwenemancipatie in het Westen? ............................................................... 16
2.1.2 Casestudy 2: Waarom verschilt de manier v. eigendomserving per cultuur? ....................................... 17
2.1.3 Casestudy 3: Waarom verschilt de mate v. territorialiteit per cultuur? ................................................ 17
2.1.4 Casestudy 4: Waarom de opkomst v/h Westen? – Guns, Germs and Steel (J. Diamond; 1997) ............ 18
2.2 Actor-Materialisme: adaptief en aangeleerd ................................................................................................ 18
2.2.1 Algemene informatie – Speltheorie (F. Barth)....................................................................................... 18
2.2.2 Casestudy 1: Fur-landbouw in Arabische landen – relatie taakverdeling tss man en vrouw ................. 19
2.2.3 Casestudy 2: Fiji-eilanden – Woningen met zicht op zee ...................................................................... 19
2.2.4 Casestudy 3: Toepassing speltheorie (Barth) – Swat-vallei (Afghanistan/Pakistan) .............................. 19
2.2.5 Kritiek op de speltheorie: Assad – aanhanger structuurmaterialisme................................................... 20
2.3 Structuurmaterialisme v. Marvin Harris – 3 causale structuren .................................................................... 21
2.3.1 Wie is Marvin Harris? ............................................................................................................................ 21
2.3.2 Toepassing: de evolutie van eco-politieke systemen in de wereld ....................................................... 21
2.4 Materiële of cognitieve verklaring? – Voedseltaboes varkens- en rundsvlees .............................................. 24
2.4.1 Eerste verbod: Varkensvlees (Joden en moslims) – Mary Douglas (idealisme) ..................................... 24
2.4.2 Tweede verbod: Rundsvlees (Hindoeïsme) – 2-ledige materiële verklaring: ........................................ 24
2.5 Kritiek op het cultuurmaterialisme ............................................................................................................... 25
2.5.1 Structuuridealisme vs. cultuurmaterialisme ......................................................................................... 25
2.5.2 Actor-idealisme vs. cultuurmaterialisme – kwestie voedseltaboes ....................................................... 25
2.6 Tegen cultuuressentialisme? – het tegengif ................................................................................................. 27
2.6.1 Zelfkritiek Le Billon op materiële verklaring .......................................................................................... 27
2
,DEEL 2: CREATIVITEIT: MENS ALS PROGRAMMA | STRUCTUUR-IDEALISME
3 Les 3: Het Structuralisme – Studie van cultuur op z’n meest complex.................................................................. 29
3.1 Nature (aangeboren, aanleg) vs. Nurture (aangeleerd) ................................................................................ 29
3.2 Evolutie v. “cultuur”: Materialisme vs. Idealisme ......................................................................................... 30
3.2.1 Cultuur volgens structuralisme – middenweg tss nature en nurture .................................................... 30
3.2.2 Materialisme vs. Idealisme.................................................................................................................... 30
3.3 Voorlopers v/h Structuralisme ...................................................................................................................... 30
3.3.1 Lévy-Bruhl (1920) – niet-westerse culturen zijn ‘prélogisch’................................................................. 30
3.3.2 Sapir-Whorfthese (of hypothese van linguïstische relativiteit).............................................................. 31
3.3.3 Ferdinand de Saussure .......................................................................................................................... 32
3.3.4 Structuralisme v. Lévi-Strauss (p. 90-98) ............................................................................................... 33
3.3.5 Casestudy 1: Kariera-Arboriginals en hun 4 verwantschapstermen in 2 moieties ‘helften ................... 34
3.3.6 Casestudy 2: De culinaire driehoek ....................................................................................................... 35
3.3.7 Concept ‘de canonieke relatie’ m.b.t. mythen en verhalen .................................................................. 36
3.4 Kritiek op Lévi-Strauss ................................................................................................................................... 37
3.4.1 Weerwoord v. Lévi-Strauss ................................................................................................................... 38
3.4.2 Misverstanden rond Lévi-Strauss .......................................................................................................... 38
3.5 Actualiteit en structuralisme: Race and History (Lévy-Strauss; 1952) ........................................................... 39
DEEL 3: LEEFWERELDEN: MENS ALS SUBJECT | ACTOR-IDEALISME
4 Les 4: Culturen, persoonlijkheid en ervaringskaders ............................................................................................ 41
4.1 Inleiding: Bepaalt cultuur je persoonlijkheid? En is deze cultuur veranderlijk? ............................................ 41
4.2 Margaret Mead (1901 – 78): Coming of Age in Samoa (1928) ...................................................................... 42
4.2.1 Een puberteitscrisis op het eiland Samoa? ........................................................................................... 42
4.2.2 Kritiek v. Freeman: Is Mead fout? ......................................................................................................... 42
4.2.3 Toch geen bedrog? Steun v. Nancy Scheper-Huges (1944 – nu) ........................................................... 42
4.3 Ruth Benedict (1887 – 48): The chrysanthemum and the sword (1946) ....................................................... 43
4.3.1 Verschil tss Japanse en Amerikaanse soldaten? .................................................................................... 43
4.3.2 Kritiek op The chrysanthemum and the sword door C. Geertz .............................................................. 44
4.3.3 Waarom introductie met Mead en Benedict? ....................................................................................... 44
4.4 Interpretatieve antropologie: Geertz, Boddy en Handelman ........................................................................ 45
4.4.1 C. Geertz (1926 – 2006): Deep play (1973): Notes on the Balinese cockfight en ‘Thick description’ ..... 45
4.4.2 Victor Turner & Janice Boddy: Performatieve (performance) theorie v. rituelen .................................. 46
4.4.3 Handelman: Models & Mirrors (naar Paul Ricoeur) .............................................................................. 46
4.5 Postcolonial studies: Said, Lyotard, Clifford, Fabian, Foucoult, Scott en Williams ........................................ 47
4.5.1 Voorgeschiedenis: Antropologie en de grands récits “grote verhalen” (naar Lyotard) ......................... 47
4.5.2 De nieuwe garde… en het postmodernisme ......................................................................................... 47
4.5.3 Actor-structuralisme: Sherry Ortner’s Subjectivity and cultural critique (1995) - EXAMEN .................. 48
4.5.4 Subaltern studies: Can the subaltern really speak? ............................................................................... 49
3
, 4.6 Culturen en emoties: Ekman en Shweder ..................................................................................................... 50
4.6.1 Psychologische/medische antropologie en transculturele psychiatrie ................................................. 50
4.6.2 Kritiek: Van cultuurrelativisme naar cultuuressentialisme? .................................................................. 50
4.7 Ervaringskaders ............................................................................................................................................. 51
4.7.1 Studie cultuurverschillen: Heeft elke cultuur haar waarheid? Is ‘waarheid’ zelf e. ervaringskader? .... 51
4.7.2 Antwoord v. Bateson: Cybernetica - EXAMEN ...................................................................................... 51
4.8 Het Cultuurdebat: Hoe anders is e. ‘andere’ cultuur? – De Moord op James Cook ...................................... 54
4.8.1 Sahlins en Obeyesekere: ‘Denken inheemse volkeren rationeel zoals h. Westen?’ .............................. 54
4.8.2 Casus: het Makahiki-feest ..................................................................................................................... 55
4.8.3 Repliek Sahlins: How Natives think: About Captain Cook, for example ................................................. 56
4.8.4 Samenvattend: Spanningsvelden in de culturele antropologie O vs. S ................................................. 57
DEEL 4: MACHTSSTRUCTUREN: MENS ALS (GROEPS)LID | STRUCTUUR-MATERIALISME
5 Identiteit en Conflict (hfdst 8) ............................................................................................................................... 59
5.1 Identiteit ....................................................................................................................................................... 59
5.1.1 4 visies op nationale/etnische identiteit (Eriksen) ................................................................................ 59
5.1.2 Imagined communities (B. Anderson, 1983) ......................................................................................... 60
5.2 Identiteit en conflict: 3 gevalstudies (Eriksen, 2010) .................................................................................... 61
6 Globalisering, macht en technologie (hfdst 9) ...................................................................................................... 62
6.1 De gift en universaliteit: de Kula ................................................................................................................... 62
6.1.1 Gift en sociale wet................................................................................................................................. 62
6.1.2 Malinowski: het giftsysteem in het Kula-circuit .................................................................................... 63
6.1.3 Relatiewaarde (= offer) in gift (Sukuma) ............................................................................................... 64
6.1.4 De logica (a + b) v/d gift ........................................................................................................................ 64
6.2 Uitwisselingssferen: de Tiv (1950’s) .............................................................................................................. 65
6.3 Productiewijzen: Mondiaal kapitalisme ........................................................................................................ 66
6.4 Status, identiteit en uitsluiting ...................................................................................................................... 67
6.5 Het Westers giftsysteem? ............................................................................................................................. 68
6.6 Macht, structuur en conflict ......................................................................................................................... 70
6.7 Cultuur in technologie: een nieuw antropologische stroming (STS) ............................................................. 71
7 Toepassing: Hekserij is modern ............................................................................................................................ 72
7.1 Probleemstelling ........................................................................................................................................... 72
7.2 Toepassing v/d 4 antropologische stromingen ............................................................................................. 74
7.2.1 Actor-Materialisme (MAGGY) ............................................................................................................... 74
7.2.2 Structuur-Idealisme (Isidore) ................................................................................................................ 75
7.2.3 Actor-Idealisme (IDA) ............................................................................................................................ 79
7.2.4 Structuur-Materialisme (MOSOV) ......................................................................................................... 80
7.3 Synthese: Ervaringskaders- of structuren?.................................................................................................... 81
7.5 Open besluit .................................................................................................................................................. 85
4
Samenvatting | Prof. Koenraad Stroeken | 2022-2023
1
,INHOUDSOPGAVE
1 Les 1: Inleiding ........................................................................................................................................................ 5
1.1 Toepassingen van culturele antropologie ....................................................................................................... 5
1.2 Wat is antropologie? ....................................................................................................................................... 6
1.2.1 Vier velden v/d Antropologie .................................................................................................................. 7
1.3 Dimensies van antropologie............................................................................................................................ 8
1.3.1 Structuur vs. actor: verklaring op verschillende niveaus (micro, meso en macro) .................................. 8
1.3.2 Materialisme vs. idealisme ...................................................................................................................... 8
1.3.3 Een derde dimensie? ............................................................................................................................... 9
1.4 Antropologische benadering van cultuur ........................................................................................................ 9
1.5 Structuur van de cursus ................................................................................................................................ 10
1.6 Definitie van cultuur ..................................................................................................................................... 12
1.7 Kwestie: Cultuurrelativisme (CV) ................................................................................................................... 14
DEEL 1: AANPASSING: MENS ALS DIER | ACTOR-MATERIALISME
2 Les 2: Cultuurmaterialisme en geschiedenis ......................................................................................................... 16
2.1 Materiële verklaring v. culturele verschillen ................................................................................................. 16
2.1.1 Casestudy 1: Waarom vrouwenemancipatie in het Westen? ............................................................... 16
2.1.2 Casestudy 2: Waarom verschilt de manier v. eigendomserving per cultuur? ....................................... 17
2.1.3 Casestudy 3: Waarom verschilt de mate v. territorialiteit per cultuur? ................................................ 17
2.1.4 Casestudy 4: Waarom de opkomst v/h Westen? – Guns, Germs and Steel (J. Diamond; 1997) ............ 18
2.2 Actor-Materialisme: adaptief en aangeleerd ................................................................................................ 18
2.2.1 Algemene informatie – Speltheorie (F. Barth)....................................................................................... 18
2.2.2 Casestudy 1: Fur-landbouw in Arabische landen – relatie taakverdeling tss man en vrouw ................. 19
2.2.3 Casestudy 2: Fiji-eilanden – Woningen met zicht op zee ...................................................................... 19
2.2.4 Casestudy 3: Toepassing speltheorie (Barth) – Swat-vallei (Afghanistan/Pakistan) .............................. 19
2.2.5 Kritiek op de speltheorie: Assad – aanhanger structuurmaterialisme................................................... 20
2.3 Structuurmaterialisme v. Marvin Harris – 3 causale structuren .................................................................... 21
2.3.1 Wie is Marvin Harris? ............................................................................................................................ 21
2.3.2 Toepassing: de evolutie van eco-politieke systemen in de wereld ....................................................... 21
2.4 Materiële of cognitieve verklaring? – Voedseltaboes varkens- en rundsvlees .............................................. 24
2.4.1 Eerste verbod: Varkensvlees (Joden en moslims) – Mary Douglas (idealisme) ..................................... 24
2.4.2 Tweede verbod: Rundsvlees (Hindoeïsme) – 2-ledige materiële verklaring: ........................................ 24
2.5 Kritiek op het cultuurmaterialisme ............................................................................................................... 25
2.5.1 Structuuridealisme vs. cultuurmaterialisme ......................................................................................... 25
2.5.2 Actor-idealisme vs. cultuurmaterialisme – kwestie voedseltaboes ....................................................... 25
2.6 Tegen cultuuressentialisme? – het tegengif ................................................................................................. 27
2.6.1 Zelfkritiek Le Billon op materiële verklaring .......................................................................................... 27
2
,DEEL 2: CREATIVITEIT: MENS ALS PROGRAMMA | STRUCTUUR-IDEALISME
3 Les 3: Het Structuralisme – Studie van cultuur op z’n meest complex.................................................................. 29
3.1 Nature (aangeboren, aanleg) vs. Nurture (aangeleerd) ................................................................................ 29
3.2 Evolutie v. “cultuur”: Materialisme vs. Idealisme ......................................................................................... 30
3.2.1 Cultuur volgens structuralisme – middenweg tss nature en nurture .................................................... 30
3.2.2 Materialisme vs. Idealisme.................................................................................................................... 30
3.3 Voorlopers v/h Structuralisme ...................................................................................................................... 30
3.3.1 Lévy-Bruhl (1920) – niet-westerse culturen zijn ‘prélogisch’................................................................. 30
3.3.2 Sapir-Whorfthese (of hypothese van linguïstische relativiteit).............................................................. 31
3.3.3 Ferdinand de Saussure .......................................................................................................................... 32
3.3.4 Structuralisme v. Lévi-Strauss (p. 90-98) ............................................................................................... 33
3.3.5 Casestudy 1: Kariera-Arboriginals en hun 4 verwantschapstermen in 2 moieties ‘helften ................... 34
3.3.6 Casestudy 2: De culinaire driehoek ....................................................................................................... 35
3.3.7 Concept ‘de canonieke relatie’ m.b.t. mythen en verhalen .................................................................. 36
3.4 Kritiek op Lévi-Strauss ................................................................................................................................... 37
3.4.1 Weerwoord v. Lévi-Strauss ................................................................................................................... 38
3.4.2 Misverstanden rond Lévi-Strauss .......................................................................................................... 38
3.5 Actualiteit en structuralisme: Race and History (Lévy-Strauss; 1952) ........................................................... 39
DEEL 3: LEEFWERELDEN: MENS ALS SUBJECT | ACTOR-IDEALISME
4 Les 4: Culturen, persoonlijkheid en ervaringskaders ............................................................................................ 41
4.1 Inleiding: Bepaalt cultuur je persoonlijkheid? En is deze cultuur veranderlijk? ............................................ 41
4.2 Margaret Mead (1901 – 78): Coming of Age in Samoa (1928) ...................................................................... 42
4.2.1 Een puberteitscrisis op het eiland Samoa? ........................................................................................... 42
4.2.2 Kritiek v. Freeman: Is Mead fout? ......................................................................................................... 42
4.2.3 Toch geen bedrog? Steun v. Nancy Scheper-Huges (1944 – nu) ........................................................... 42
4.3 Ruth Benedict (1887 – 48): The chrysanthemum and the sword (1946) ....................................................... 43
4.3.1 Verschil tss Japanse en Amerikaanse soldaten? .................................................................................... 43
4.3.2 Kritiek op The chrysanthemum and the sword door C. Geertz .............................................................. 44
4.3.3 Waarom introductie met Mead en Benedict? ....................................................................................... 44
4.4 Interpretatieve antropologie: Geertz, Boddy en Handelman ........................................................................ 45
4.4.1 C. Geertz (1926 – 2006): Deep play (1973): Notes on the Balinese cockfight en ‘Thick description’ ..... 45
4.4.2 Victor Turner & Janice Boddy: Performatieve (performance) theorie v. rituelen .................................. 46
4.4.3 Handelman: Models & Mirrors (naar Paul Ricoeur) .............................................................................. 46
4.5 Postcolonial studies: Said, Lyotard, Clifford, Fabian, Foucoult, Scott en Williams ........................................ 47
4.5.1 Voorgeschiedenis: Antropologie en de grands récits “grote verhalen” (naar Lyotard) ......................... 47
4.5.2 De nieuwe garde… en het postmodernisme ......................................................................................... 47
4.5.3 Actor-structuralisme: Sherry Ortner’s Subjectivity and cultural critique (1995) - EXAMEN .................. 48
4.5.4 Subaltern studies: Can the subaltern really speak? ............................................................................... 49
3
, 4.6 Culturen en emoties: Ekman en Shweder ..................................................................................................... 50
4.6.1 Psychologische/medische antropologie en transculturele psychiatrie ................................................. 50
4.6.2 Kritiek: Van cultuurrelativisme naar cultuuressentialisme? .................................................................. 50
4.7 Ervaringskaders ............................................................................................................................................. 51
4.7.1 Studie cultuurverschillen: Heeft elke cultuur haar waarheid? Is ‘waarheid’ zelf e. ervaringskader? .... 51
4.7.2 Antwoord v. Bateson: Cybernetica - EXAMEN ...................................................................................... 51
4.8 Het Cultuurdebat: Hoe anders is e. ‘andere’ cultuur? – De Moord op James Cook ...................................... 54
4.8.1 Sahlins en Obeyesekere: ‘Denken inheemse volkeren rationeel zoals h. Westen?’ .............................. 54
4.8.2 Casus: het Makahiki-feest ..................................................................................................................... 55
4.8.3 Repliek Sahlins: How Natives think: About Captain Cook, for example ................................................. 56
4.8.4 Samenvattend: Spanningsvelden in de culturele antropologie O vs. S ................................................. 57
DEEL 4: MACHTSSTRUCTUREN: MENS ALS (GROEPS)LID | STRUCTUUR-MATERIALISME
5 Identiteit en Conflict (hfdst 8) ............................................................................................................................... 59
5.1 Identiteit ....................................................................................................................................................... 59
5.1.1 4 visies op nationale/etnische identiteit (Eriksen) ................................................................................ 59
5.1.2 Imagined communities (B. Anderson, 1983) ......................................................................................... 60
5.2 Identiteit en conflict: 3 gevalstudies (Eriksen, 2010) .................................................................................... 61
6 Globalisering, macht en technologie (hfdst 9) ...................................................................................................... 62
6.1 De gift en universaliteit: de Kula ................................................................................................................... 62
6.1.1 Gift en sociale wet................................................................................................................................. 62
6.1.2 Malinowski: het giftsysteem in het Kula-circuit .................................................................................... 63
6.1.3 Relatiewaarde (= offer) in gift (Sukuma) ............................................................................................... 64
6.1.4 De logica (a + b) v/d gift ........................................................................................................................ 64
6.2 Uitwisselingssferen: de Tiv (1950’s) .............................................................................................................. 65
6.3 Productiewijzen: Mondiaal kapitalisme ........................................................................................................ 66
6.4 Status, identiteit en uitsluiting ...................................................................................................................... 67
6.5 Het Westers giftsysteem? ............................................................................................................................. 68
6.6 Macht, structuur en conflict ......................................................................................................................... 70
6.7 Cultuur in technologie: een nieuw antropologische stroming (STS) ............................................................. 71
7 Toepassing: Hekserij is modern ............................................................................................................................ 72
7.1 Probleemstelling ........................................................................................................................................... 72
7.2 Toepassing v/d 4 antropologische stromingen ............................................................................................. 74
7.2.1 Actor-Materialisme (MAGGY) ............................................................................................................... 74
7.2.2 Structuur-Idealisme (Isidore) ................................................................................................................ 75
7.2.3 Actor-Idealisme (IDA) ............................................................................................................................ 79
7.2.4 Structuur-Materialisme (MOSOV) ......................................................................................................... 80
7.3 Synthese: Ervaringskaders- of structuren?.................................................................................................... 81
7.5 Open besluit .................................................................................................................................................. 85
4
