l
INHOUDSOPGAVE
DEEL 0 INLEIDING (GEWOON LEZEN) ............................................................................................... 8
1. 2 filmfragmenten ............................................................................................................................ 8
2. Betekenis ......................................................................................................................................... 8
3. Doel ................................................................................................................................................. 8
4. Inhoud ............................................................................................................................................. 8
5. Examen............................................................................................................................................ 8
DEEL 1 INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP ............................................................... 9
H1 – GEEST, GEDRAG EN PSYCHOLOGISCHE WETENSCHAP .............................................................. 9
1. Wat is psychologie?......................................................................................................................... 9
1.1. Psychologie is een combinatie van ‘psyche’ en ‘logos’ ............................................................ 9
1.2. Psychologie is geen psychiatrie ................................................................................................ 9
2. Lang verleden, korte geschiedenis ................................................................................................ 10
2.1. Lang verleden: huis-, tuin- en keukenpscyhologie, pseudopsychologie................................. 10
2.2. Korte geschiedenis: psychologie als wetenschap (1879) ....................................................... 10
2.3. Onderscheid tussen psychologie en pseudopsychologie ....................................................... 10
2.4. “Eerste indruk” ....................................................................................................................... 11
3. Verschillende manieren om psychologie te bedrijven ................................................................... 12
4. Impact van de psychologie op dagdagelijkse leven....................................................................... 12
4.1. Voorbeelden uit het dagelijks leven: ...................................................................................... 13
4.2. Recente onderzoek ................................................................................................................. 13
5. Belangrijkste Perspectieven en stromingen .................................................................................. 14
5.1. Biologische perspectief........................................................................................................... 16
5.2. Cognitief perspectief .............................................................................................................. 17
5.3. Behavioristisch perspectief .................................................................................................... 19
5.4. Perspectieven vanuit de hele persoon ................................................................................... 20
5.5. Ontwikkelingsperspectief ....................................................................................................... 24
5.6. Sociocultureel perspectief ...................................................................................................... 24
5.7. Conclusie ................................................................................................................................ 25
6. Deelgebieden ................................................................................................................................ 26
6.1. Algemeen................................................................................................................................ 26
6.2. Klinische psychologie .............................................................................................................. 26
6.3. Ontwikkelingspsychologie ...................................................................................................... 27
6.4. Sociale psychologie................................................................................................................. 27
6.5. Arbeids- en organisatiepsychologie........................................................................................ 27
6.6. Persoonlijkheidspsychologie .................................................................................................. 27
1
,Ivana Raspudic 2022-2023
6.7. Leerpsychologie ...................................................................................................................... 28
6.8. Gezondheidspsychologie ........................................................................................................ 28
6.9. Andere deelgebieden ............................................................................................................. 28
H2 - ONDERZOEKSMETHODEN IN DE PSYCHOLOGIE ...................................................................... 30
1. Wetenschappelijk onderzoek ........................................................................................................ 30
1.1. Verschillende soorten wetenschappelijk onderzoek .............................................................. 30
1.2. Twee centrale kwaliteitseisen: ............................................................................................... 31
2. Stap 1. Fenomenen en probleemstelling ....................................................................................... 32
2.1. Fenomeen: onderwerp ........................................................................................................... 32
2.2. Probleemstelling binnen het fenomeen ................................................................................. 32
3. Stap 2. Onderzoeksvraag .............................................................................................................. 32
4. Stap 3. Soort onderzoek, doelen, hypotheses................................................................................ 33
4.1. Soort onderzoek ..................................................................................................................... 33
4.2. Theorie: twee benaderingen .................................................................................................. 34
4.3. Doelen versus hypotheses ...................................................................................................... 34
4.4. Concepten (onderzoeksvraag/hypotheses)............................................................................ 35
5. Stap 4. benadering ........................................................................................................................ 36
5.1. Twee perspectieven ............................................................................................................... 36
6. Design ........................................................................................................................................... 36
6.1. Experiment ............................................................................................................................. 37
6.2. Survey ..................................................................................................................................... 39
6.3. Gevalsstudie ........................................................................................................................... 40
6.4. Correlationeel design ............................................................................................................. 41
6.5. Observatie-onderzoek ............................................................................................................ 41
7. Dataverzamelingsmethoden ......................................................................................................... 42
7.1. Drie types van dragers ............................................................................................................ 42
7.2. Soorten dataverzamelingsmethoden ..................................................................................... 42
7.3. Aantal respodenten/steekproef ............................................................................................. 43
8. Data-analyse ................................................................................................................................. 43
9. Rapportage ................................................................................................................................... 44
9.1. Resultaten van empirisch onderzoek gevoerd door psychologen worden gepubliceerd in
rapport -> openbaar (databanken)................................................................................................ 44
9.2. Repliceren van onderzoek ...................................................................................................... 44
9.3. Publicatie in functie van kritische reflectie (andere: congres, media…)................................. 44
9.4. Doelpubliek: experten, leken… ............................................................................................... 44
9.5. Voorlopig karakter van onderzoeksbevindingen .................................................................... 45
10. Sterktes en zwaktes ..................................................................................................................... 45
10.1. Wat maakt je onderzoek sterker? ........................................................................................ 45
10.2. Fouten – vertekeningen bij onderzoekers ............................................................................ 45
10.3. Ethische kwesties ................................................................................................................. 46
2
,Ivana Raspudic 2022-2023
DEEL 2: PSYCHOLOGISCHE THEMA’S .............................................................................................. 47
H1 - LEERPROCESSEN: LEREN EN OMGEVING ................................................................................. 47
1. Inleiding......................................................................................................................................... 47
1.1. Begrip ..................................................................................................................................... 47
1.2. Eenvoudige en complexe vormen van leren .......................................................................... 47
2. Klassieke conditionering: pavlov (behaviorisme: 1902) ................................................................ 48
2.1. Algemeen................................................................................................................................ 48
2.2. Kernpunten............................................................................................................................. 49
2.3. Andere voorbeelden ............................................................................................................... 50
3. Operante conditionering: skinner (behaviorisme) ......................................................................... 51
3.1. Algemeen................................................................................................................................ 51
3.2. Kernpunten............................................................................................................................. 51
3.3. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering ..................................................... 53
4. Inzichtelijk leren: Kohler (cognitieve theorie, 1927) ...................................................................... 54
5. Sociaal leren: Bandura (cognitieve theorie, 1961-1963) ............................................................... 54
6. Sociaal constructivisme ................................................................................................................. 55
H2 - GEHEUGEN ............................................................................................................................ 56
1. Geheugen ...................................................................................................................................... 56
1.1. Begrip ..................................................................................................................................... 56
1.2. Voorbeelden ........................................................................................................................... 57
2. Drie essentiële functies van het geheugen .................................................................................... 57
2.1. Fase 1: waarnemen en coderen -> encoding.......................................................................... 57
2.2. Fase 2: opslaan en retentie -> storage ................................................................................... 57
2.3. Fase 3: terughalen -> retrieval................................................................................................ 58
3. Werking: hoe worden herinneringen gevormd? ........................................................................... 58
3.1. Schema ................................................................................................................................... 58
3.2. Werking .................................................................................................................................. 59
4. Hoe herinneringen ophalen? ......................................................................................................... 63
4.1. Onderscheid tussen twee soorten herinneringen: ................................................................. 63
4.2. Het ophalen van herinneringen aan de hand van ophaalaanwijzingen (retrieval cues) ........ 63
4.3. Andere beïnvloedende factoren zijn: ..................................................................................... 64
5. Problemen ..................................................................................................................................... 64
5.1. Fabelachtig geheugen............................................................................................................. 64
5.2. Verminderde werking geheugen ............................................................................................ 64
5.3. Problemen met herinneren: 7 zonden ................................................................................... 64
6. Verbeteren van geheugen door Mnemonieken ............................................................................. 68
3
,Ivana Raspudic 2022-2023
H 3.1. - SOCIALE PSYCHOLOGIE: SOCIALE PERCEPTIE, ATTITUDES EN SOCIALE BEÏNVLOEDING ....... 69
1. Sociale psychologie ....................................................................................................................... 69
2. Sociale situatie en gedrag ............................................................................................................. 69
2.1. Sociale gedragsnormen .......................................................................................................... 69
2.2. Conformisme .......................................................................................................................... 71
2.3. Intermezzo: perceptuele illusies............................................................................................. 75
2.4. Autoriteit ................................................................................................................................ 75
3. Constructie van de sociale werkelijkheid ....................................................................................... 78
3.1. Interpersoonlijke aantrekkingskracht..................................................................................... 78
3.2. Cognitieve attributie............................................................................................................... 79
3.3. Vooroordeel en discriminatie ................................................................................................. 80
4. Systemen en gedrag ...................................................................................................................... 81
4.1. Stanford prison experiment ................................................................................................... 82
4.2. Lucifer-effect .......................................................................................................................... 82
H3.2. – EXPERIMENTEN SOCIALE PSYCHOLOGIE ............................................................................ 83
1. Gehoorzaamheid -Miligram .......................................................................................................... 83
1.1. Wanneer? ............................................................................................................................... 83
1.2. Wat? ....................................................................................................................................... 83
1.3. Kritiek?.................................................................................................................................... 83
1.4. Conclusie?............................................................................................................................... 83
2. BYSTANDER effect (kitty genovese) ............................................................................................... 84
2.1. Wanneer ................................................................................................................................. 84
2.2. Wat? ....................................................................................................................................... 84
2.3. Kritiek?.................................................................................................................................... 84
2.4. Conclusie?............................................................................................................................... 85
3. De kracht van het systeem – Stanford prison Experiment (Zimbardo) .......................................... 85
3.1. Wanneer? ............................................................................................................................... 85
3.2. Wat? ....................................................................................................................................... 85
3.3. Kritiek?.................................................................................................................................... 85
3.4. Conclusie?............................................................................................................................... 86
4. Conclusie ....................................................................................................................................... 86
4
,Ivana Raspudic 2022-2023
DEEL 3: INLEIDING IN DE RECHTSPSYCHOLOGIE EN RECHTSPSYCHOLOGISCHE THEMA’S ................ 87
H1 - RECHT EN PSYCHOLOGIE ........................................................................................................ 87
1. Inleiding......................................................................................................................................... 87
2. Plaats en geschiedenis van de rechtspsychologie ......................................................................... 88
2.1. Historiek ................................................................................................................................. 88
2.2. Hulpwetenschappen............................................................................................................... 88
2.3. Rechtspsychologisch onderzoek ............................................................................................. 89
2.4. Academische spreiding ........................................................................................................... 89
3. Recht en psychologie: een paar apart ........................................................................................... 90
4. Mensvisie ...................................................................................................................................... 91
4.1. Behaviorisme (1900)............................................................................................................... 91
4.2. Psychoanalyse (1900) ............................................................................................................. 92
4.3. Humanisme (1950) ................................................................................................................. 92
4.4. Cognitieve psychologie (1970) ............................................................................................... 93
4.5. Recht en psychologie – integratie .......................................................................................... 93
H2 – REFLECTIE EN RECHTSPSYCHOLOGIE EN RECHTSPSYCHOLOGISCHE THEMA’S ......................... 94
1. Recht en psychologie: reflectie ...................................................................................................... 94
1.1. Moeizaam debat tussen juristen en rechtspsychologen ........................................................ 94
1.2. Maar nog steeds een kloof tussen juristen en rechtspsychologen: ....................................... 95
2. Rechtspsychologische thema’s ...................................................................................................... 96
2.1. Opsporen ................................................................................................................................ 97
2.2. Slachtoffer .............................................................................................................................. 97
2.3. Getuigen ................................................................................................................................. 97
2.4. Verdachte ............................................................................................................................... 98
2.5. Beslissen ................................................................................................................................. 99
2.6. Straffen ................................................................................................................................... 99
H3 – HET VERHOREN VAN VERDACHTEN ..................................................................................... 100
1. Rechten ....................................................................................................................................... 100
1.1. Mededeling rechten ............................................................................................................. 100
1.2. Zwijgrecht ............................................................................................................................. 101
2. Verhoormodel ............................................................................................................................. 103
2.1. Verhoorsrijl: .......................................................................................................................... 103
2.2. Modellen .............................................................................................................................. 104
2.3. Technieken ........................................................................................................................... 105
3. (Valse) bekentenissen.................................................................................................................. 107
3.1. Waarom bekennen verdachten? .......................................................................................... 107
3.2. Soorten valse bekentenissen ................................................................................................ 108
3.3. Elementen die valse bekentenis kunnen uitlokken .............................................................. 108
5
, Ivana Raspudic 2022-2023
4. Gerechtelijke dwalingen .............................................................................................................. 108
5. Safeguards (=waarborgen) ......................................................................................................... 109
6. Minderjarige verdachten............................................................................................................. 110
6.1. Individuele variabelen .......................................................................................................... 110
6.2. Situationele variabelen: politieverhoor ................................................................................ 110
6.3. Verhoormodel ...................................................................................................................... 112
6.4. Verhoortechniek ................................................................................................................... 113
6.5. Aanbevelingen diverse studies ............................................................................................. 113
6.6. Advocaten als waarborg? (BE) .............................................................................................. 114
7. Take home message .................................................................................................................... 114
H4 - KWETSBAARHEID VAN VERDACHTEN IN EEN STRAFPROCEDURE .......................................... 115
1. Inleiding....................................................................................................................................... 115
1.1. Omschrijving van kwetsbaarheid ......................................................................................... 115
2.1. Academisch onderzoek............................................................................................................. 115
2.1. Individuele risicofactoren ..................................................................................................... 115
2.2. Situationele risicofactoren ................................................................................................... 116
3. Regelgeving ................................................................................................................................. 117
3.1. EHRM: Rechtspraak .............................................................................................................. 117
3.2. EU ......................................................................................................................................... 118
4. De vaststelling van kwetsbaarheid.............................................................................................. 122
4.1. Belang ................................................................................................................................... 122
4.2. Maar… .................................................................................................................................. 122
4.3. Het faciliteren van een tijdige vaststelling ........................................................................... 122
4.4. Maar… .................................................................................................................................. 123
4.5. Tot besluit ............................................................................................................................. 123
H5 – ALIBI’S................................................................................................................................. 124
1. Achtergrond ................................................................................................................................ 124
2. Zaken en onderzoek .................................................................................................................... 124
2.1. Wat is een alibi? ................................................................................................................... 124
2.2. Alibi vs. Bewijs ...................................................................................................................... 124
2.3. Zaak 1: John Travolta ............................................................................................................ 125
2.4. Zaak 2: Patrick ...................................................................................................................... 128
2.5. Zaak 3: Ronald Cotton .......................................................................................................... 129
2.6. Zaak 4: Arne Dahl ................................................................................................................. 129
6