Overzicht van de historische kritiek- samenvatting

Tweede semester
Overzicht van de historische kritiek M. De Koster

Informatie:
 Niet heel het handboek moet gekend zijn
o Voorbeelden + blauwe kaders in het handboek= uitbreiding  niet te kennen
 Wel lezen om beter inzicht te krijgen in de stof
 Om bij antwoord op examen illustraties te kunnen geven
o Op ufora: pagina’s die moeten gekend zijn per les  staan vermeld
 Uitleg + slides ook erg belangrijk
 Schriftelijk gesloten examen
o 10 meerkeuzevragen (op 1 punt) + 5 open vragen (op 2 punten)
 Laatste les: voorbeeldexamen + voorbeeldantwoorden


INLEIDING: WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
Historische kritiek
 Wat?
o Benaming van set van regels van wetenschappelijk vastgelegde regels die door historici
zijn vastgelegd
 Set van basisregels voor het kritisch evalueren van informatiebronnen
 Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van informatie
 Vuistregels
 Duidelijke handvaten voor kritische reflectie
o Techniek? Uitschakelen van de vervelende tussenschakels tussen bestudeerde gebeurtenis
en onderzoeker
 Waarom is dit belangrijk?
o Essentiële academische vaardigheid
o Wezenlijke vaardigheid om als kritisch burger in hedendaagse samenleving te navigeren
 Belangrijk voor elke wetenschapper + kritische burger
o Als wapen tegen ‘fake news’
 Niet altijd vervalsingen maar ook goedbedoelde, onbewuste vormen van manipulatie
 Door onvoldoende controleren van informatie
o Doordat men te snel wil zijn
 Foto’s/ video’s die worden bewerkt tot valse informatie
 Kritisch stilstaan bij informatie extreem belangrijk
o Als wapen tegen complottheorieën
 Verhalen die volledig verzonnen zijn  onjuiste berichtgeving
o Als wapen tegen alternative facts
 politiek gemotiveerde zienswijzen die niet, of alleen zeer selectief, met de
objectieve realiteit te maken hebben
o Als wapen tegen selectieve berichtgeving
 Enkel vanuit bepaalde invalshoek gekeken
 Invalshoek doet veel
 Afhankelijk van welk deel van de werkelijkheid je in beeld brengt
 Centraal: kritisch evalueren van inhoud van informatiebronnen door eerst zelf kritisch te gaan
onderzoeken hoe het met informatiebron zelf zit
o Wie is auteur?, wat is de context? Wat is de beeldvorming?
o Ook niet alles kapot relativeren en niks meer geloven
o Systematische kritiek: netjes, stapsgewijze beargumenteerde kritiek
 Kritisch maar zonder door te slaan
 Betere benaming: systematische twijfel
1

,Tweede semester
Overzicht van de historische kritiek M. De Koster

Waarom centrale kwestie voor historici?
 Historici worden vaak geconfronteerd met het probleem dat zij hun data/ informatie niet
kunnen gaan observeren
o Verleden is voorbij  enkel sporen van feiten van het verleden
 Kan je niet terughalen
 Historici vinden altijd maar bepaalde puzzelstukjes
  historicus: aangewezen op sporen uit het verleden die informatie geven over mensen uit het
verleden
o Moeten bronnen heel goed gaan beoordelen op hun waarde
 Kunnen niet eender wat gaan beweren over het verleden
 Verleden en geschiedschrijving beide “geschiedenis”, maar niet hetzelfde!
o Verleden is voorbij  enkel sporen van feiten van het verleden
o Geschiedschrijving: werken met sporen + constructie taal en tekst
 1 historisch werk = 1 ‘lezing’ van (delen van) verleden
 Maar één stem + minder volledig
 Wij: hebben meerdere bronnen van data
o Lezing door historici is selectief
 Reden:
 bepaalde groepen en gebeurtenissen uit verleden amper aanwezig, lang
‘verborgen’ in geschiedschrijving…
o Vrouwen, minderheden, lagere sociale klassen, enz.
o Hebben minder sporen, bronnen nagelaten  bleven lang
verborgen
 Afhankelijk van eigen interpretatie
 Vroeger: men dacht dat bronnen alles zeiden
 Is niet zo: afhankelijk van interpretatie, verhaal dat je ervan maakt
  verklaart waarom ze met de historische kritiek zijn afgekomen
 MAAR ook voor ons belangrijk
 Als onderzoeker moet je keuzes maken
 Afhankelijk van interesse als onderzoeker  keuzes maken
o Bepaalde bronnen die je gebruikt  zorgt dat invalshoek anders
is
o Bij schrijven verhaal: keuzes maken
 Problematiek uitwerken?
 Welke causale verbanden ga je leggen?
 Historische kritiek ook toepasbaar op onderzoek dat gaat over
hedendaagse samenleving




2

,Tweede semester
Overzicht van de historische kritiek M. De Koster

Kernprobleem: relatie feit- verhaal

 De bron (bv. ooggetuige) geeft reeds interpretatie van feiten
 De onderzoeker evalueert & interpreteert deze bron opnieuw
o Zelf data gaan ordenen
o Met welke theorieën en concepten je het verbindt
 De onderzoeker bouwt een bredere interpretatie tot rapport
o Rapport + verslag over schrijven waar opnieuw een
aantal keuzes worden gemaakt
 na doorlopen hele keten  Vraag: in hoeverre stemt
onderzoeksrapport overeen met werkelijke feiten?
o Nooit één op één weerspiegeling
 Je moet selecteren, ordenen, keuzes maken, interpretaties aan vastknopen


Feiten vs. uitspraken over feiten
 Empirisme: via directe zintuiglijke waarneming tot waarachtige kennis komen
o Idee: door zelf iets waar te nemen  het kan niet anders dan dat je waarheid ziet, dan
dat het werkelijkheid is
o MAAR: waarneming berust op detectie- en identificatieprocessen
 Niet alle feiten liggen zomaar voor het oprapen
 Afhankelijk van waar je kijkt, hoe je kijkt (afhankelijk van detectie- en
identificatieprocessen)
o Geneigd om sneller te zien wat je herkent
o Detectie- en identificatieprocessen worden aangeleerd!
 Leefmilieu, opvoeding, taal, culturele constellatie, …
 Elk informatiesysteem, ook de mens, kan de wereld slechts
benaderen vanuit eigen referentiekaders (eigen “bril”)
 kan slechts die aspecten van wereld als “feiten”
onderscheiden waarop zijn referentiekader meest is
ingesteld
 Geen waarneming zonder interpretatie!
 Of geselecteerd
 Afhankelijk van hoek van waaruit je kijkt
 Geen “objectieve” toegang tot feiten!
 Bestaat niet (illusie)
 Zo objectief mogelijk interpretaties
koppelen  maximum wat we
kunnen doen
 Getuigenissen geven geen feiten, maar
uitspraken over feiten!
 Voorbeeld: het einde van Louis XVI
o Werd onthoofd (niveau van de werkelijkheid)
o Afhankelijk van visie  andere verwoording
 Royalist Pierre: “De koning werd door het gepeupel vermoord”
 Revolutionair Jean: “Burger Capet werd door de beul terechtgesteld”
o Twee verschillende ooggetuigen  totaal verschillende versie van dezelfde feiten
 Wie heeft gelijk? Geen van beide


3

, Tweede semester
Overzicht van de historische kritiek M. De Koster

De illusie van de “objectieve waarneming”

 Één waarheid die je objectief kan voorzien= illusie
o Verschillende mensen hebben verschillende visies  geven verschillende visies van de
werkelijkheid
 Elke weergave van feiten = selectief
o Elke neutrale weergave: houden bepaalde selectie in
o Door neutraal: informatie die niet toegelicht wordt
 Elke waarneming = interpretatie = subjectief
o Observatie gebeurt niet passief, maar actief via begrippen & taal
 Je kijkt vanuit bepaalde hoek naar bepaalde momenten
 Dit gebeurt actief
o Gebeurt aan de hand van concepten, taal
 Géén principieel verschil tussen waarnemen van feiten & interpreteren van feiten!
o Geen strikte scheiding tussen observeren en interpreteren van feiten
o Gebeurt tegelijkertijd
 Opgelet voor naïeve interpretatie subjectief-objectief
o Subjectiviteit van waarneming duidelijker aan de orde bij controversiële (aspecten van)
feiten / contrasterende waarnemingen
 Wanneer je met twee uiteenlopende getuigenissen wordt geconfronteerd
 Niet even gemakkelijk op te sporen
o “objectieve feiten” = algemeen geaccepteerde interpretaties (examenvraag)
 Zaken op dezelfde manier interpreteren  zal sterker objectieve waarheid gaan
benaderen



HOOFDSTUK 1: TYPOLOGIE VAN DE BRONNEN

1. Inleiding
 Typologie van bronnen  stap van feit naar bron
o Feiten die worden weergegeven in bronnen
o Vragen die moeten gesteld worden:
 Wie heeft de bron gemaakt?
 Met welke bedoeling is de bron gemaakt?
 Waar komt de bron vandaan?
 Welk soort bron?
 Twitter, artikel …
 Verschillende soorten bronnen  eigen
logica, eigen publiek …
 Wat is publiek dat men bereikt?
o  belangrijk om verschillende bronnen van elkaar te
kunnen onderscheiden
 Wat doe je?
o 1. Kijken naar bron zelf (externe historische kritiek)
o 2. Inhoud van bron evalueren (interne historische kritiek)




4