De diagnostische cyclus
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Inleiding..................................................................................................................................... 4
1.2 de noodzaak van opleiding.............................................................................................................................4
1.3 pretenties en beperkingen..............................................................................................................................5
Hoofdstuk 2 uitgangspunten.......................................................................................................................... 5
2.1 wetenschappelijke diagnostiek......................................................................................................................5
2.2 verschillende foutenbronnen..........................................................................................................................6
2.3 besliskundige ondersteuning..........................................................................................................................7
2.4 Prescriptieve diagnostiek (leer van de diagnostiek).......................................................................................7
Hoofdstuk 3 Diagnostische cyclus................................................................................................................... 8
3.1 Van hulpvraag tot cyclus................................................................................................................................8
3.1.1 Hulpvraag, vraagstelling, onderzoeksvraag en type diagnostisch onderzoek.......................................9
3.1.2 Diagnostische hulpvraag en diagnostisch scenario................................................................................9
3.1.3 Verschillende typen diagnose en typen diagnostische hypothese......................................................10
3.2 De diagnostische cyclus................................................................................................................................11
3.2.1 Klachtanalyse (KA)................................................................................................................................12
3.2.2 probleemanalyse (PA)...........................................................................................................................13
3.2.3 Verklaringsanalyse (VA)........................................................................................................................13
3.2.4 Indicatieanalyse (IA).............................................................................................................................14
3.3 de diagnostische cyclus als onderdeel van de klinische cyclus.....................................................................14
3.4 model en praktijk..........................................................................................................................................15
Hoofstuk 4 De aanmelding........................................................................................................................... 17
4.2 begrippen.....................................................................................................................................................17
4.2.1 Verwijzer, aanmelder, opdrachtgever, cliënt, cliëntsysteem, betrokkenen........................................17
4.2.2 Professionele relatie en samenwerkingsrelatie...................................................................................19
4.2.3 Aanmeldingstraject, vervolgtraject, hulpverlenings- en dienstverleningstraject, procedurele en
inhoudelijke vrijheid (beslisruimte), verslag van de aanmelding, startcontract...........................................19
4.3 voorwaarden in de aanmeldingsfase: professionele voorwaarden.............................................................20
4.4 werkwijze......................................................................................................................................................21
4.4.1 Wat is het verloop van het aanmeldingstraject?.................................................................................21
4.4.2 Wie zijn de betrokkenen en wat zijn hun formele posities?................................................................22
4.4.3 Kan het aanmeldingstraject voortgezet worden?................................................................................23
4.4.4 Wat is het vervolgtraject? Welke afspraken zijn er gemaakt?.............................................................23
4.5 Valkuilen en aandachtspunten.....................................................................................................................24
4.5.1 Een valkuil: de diagnosticus of client veronderstelt dat er beslisruimte is qua procedure en/of
inhoud, maar deze ruimte is er, gezien de werkwijze van de instelling niet................................................24
4.5.2 Aandachtspunten bij het vaststellen van de formele posities van de betrokkenen............................25
4.5.4 Aandachtspunten bij het bepalen of een vervolgtraject mogelijk is....................................................26
Hoofdstuk 5 klachtanalyse........................................................................................................................... 27
5.1 verantwoording............................................................................................................................................27
, 5.2 Begrippen.....................................................................................................................................................27
5.2.1 klacht.....................................................................................................................................................27
5.2.2 Klachtanalyse........................................................................................................................................28
5.2.3 Hulpvraag..............................................................................................................................................28
5.2.4 interpretatie..........................................................................................................................................28
5.2.5 Verhelderende diagnose......................................................................................................................28
5.3 voorwaarden................................................................................................................................................28
5.3.1 Professionele voorwaarden..................................................................................................................28
5.3.2 Methodologische voorwaarden...........................................................................................................29
5.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................29
5.4.1 De start.................................................................................................................................................29
5.4.2 Het gesprek...........................................................................................................................................29
5.4.3 De afronding.........................................................................................................................................30
5.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................30
Hoofdstuk 6 Het uitwerken van het diagnostisch scenario............................................................................32
6.1 Verantwoording...........................................................................................................................................33
6.2 Begrippen.....................................................................................................................................................33
6.2.1 Hulpvraag..............................................................................................................................................33
6.2.5 Diagnostisch scenario...........................................................................................................................33
6.3 Voorwaarden................................................................................................................................................34
6.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................34
6.4.1 Het analyseren van hulpvragen............................................................................................................34
6.4.2 Het diagnostisch scenario: de ordening van onderzoek typen............................................................35
6.4.3 Het informeren van de client over het diagnostisch scenario.............................................................36
Hoofdstuk 7 Probleemanalyse...................................................................................................................... 36
7.1 Verantwoording...........................................................................................................................................37
7.2 Begrippen.....................................................................................................................................................40
7.2.1 Probleemgedrag...................................................................................................................................40
7.2.2 Beschrijving en inventarisatie...............................................................................................................40
7.2.3 Ordening en benoeming (classificatie).................................................................................................40
7.2.4 Taxatie van ernst...................................................................................................................................40
7.3 Voorwaarden................................................................................................................................................40
7.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................42
7.4.1 Opstellen van een voorlopige casusinventarisatie...............................................................................42
7.4.2 Controleren van de casusinventarisatie...............................................................................................42
7.4.3 Algemene probleeminventarisatie.......................................................................................................43
7.4.4 Toewijzing van stoornissen (benoeming en uiteindelijke onderkenning)...........................................43
7.4.5 Taxatie van de ernst..............................................................................................................................43
7.4.6 Weging van positieve en negatieve gedragingen.................................................................................44
7.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................44
7.5.1 Beschrijving en inventarisatie van probleemgedrag............................................................................44
7.5.2 Ordening en benoeming (classificatie) van probleemgedrag..............................................................44
7.5.3 Taxatie van de ernst van het probleemgedrag.....................................................................................45
Hoofdstuk 8 Verklaringsanalyse: formuleren en toetsen van diagnostische verklaringen..............................46
8.1 Verantwoording...........................................................................................................................................46
8.2 Begrippen.....................................................................................................................................................47
8.2.1 Voorlopig diagnostisch denkschema....................................................................................................47
, 8.2.2 Conditie.................................................................................................................................................47
8.2.3 Wetenschappelijk verklarende hypothese...........................................................................................47
8.2.4 Diagnostische (verklarende) onderzoekshypothese............................................................................47
8.2.5 Diagnostische toetsprocedure: onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria.........................................48
8.2.7 Integratief beeld: verklarende diagnose..............................................................................................48
8.3 Voorwaarden................................................................................................................................................48
8.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................49
8.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................56
Hoofdstuk 9 Indicatieanalyse....................................................................................................................... 58
9.1 Verantwoording...........................................................................................................................................58
9.2 Begrippen.....................................................................................................................................................58
9.2.1 Indicatieanalyse (leidend tot de indicerende diagnose) en indicatiestelling.......................................58
9.2.2 Interventie en het globale doel van de interventie..............................................................................58
9.2.4 Indicatie- en contra indicatiecriteria....................................................................................................59
9.3 Voorwaarden................................................................................................................................................59
9.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................59
, Hoofdstuk 1 Inleiding
In de klinische psychodiagnostiek wordt informatie verzameld over de client en diens
omgeving met het oog op het ontwerpen van de meest adequate aanpak van de problemen
die door de client zelf of door diens omgeving zijn gesignaleerd.
Als professioneel handelen is de diagnostiek te beschrijven als een zoek- en
beslissingsproces dat in dialoog met de client en dienst omgeving wordt uitgevoerd.
1.2 de noodzaak van opleiding
Kijk op diagnostiek volgens De Zeeuw (1983) ‘het onderscheiden van personen naar hun
individuele psychische kenmerken, zoals die zich manifesteren in hun typische gedrags- en
uitingsvormen, en wel met behulp van tests’.
Om vereenzelviging met de klinische beroepsactiviteit van de diagnosticus te vermijden,
spreken wij echter niet van klinisch maar van ‘ongewapend oordeel’. Ongewapend betekent
dat de diagnosticus oordelen uitspreekt zonder expliciet een beroep te doen op
methodologische principes of systematische procedures die kunnen voorkomen dat er
fouten en onterechte vertekeningen in het oordeel optreden.
De noodzaak van opleiding in de diagnostische besluitvorming dringt zich op vanuit de
resultaten van ten minste drie ontwikkelingen in het gedragsonderzoek die uitermate
belangrijk zijn voor de diagnostiek:
Het onderzoek naar de kwaliteit van het ongewapende oordeel
Het ongewapende oordeel leidt in tal van beslissingssituaties tot tekorten en
vertekeningen. Het vaststellen van deze tekorten en vertekeningen leidt echter niet
vanzelf tot een verbetering. In complexe beslissingssituaties (zoals de diagnostiek) gaat
het niet louter om een enkelvoudig oordeel, maar om het exploreren van een probleem
en om de afweging van verschillende soorten informatie (bijv: levensgebeurtenissen,
rapportcijfers, gezinssamenstelling, testresultaten) afkomstig uit verschillende bronnen
(kind, ouder, leerkracht, arts).
De ontwikkelingen in de besliskunde
Het is noodzakelijk dat aankomende diagnostici met deze procedures kennismaken.
Het is in iedere beroepsgerichte opleiding van belang dat opleiders laten zien hoe
algemene principes en methoden in het specifieke beroepsveld ingepast kunnen
worden. Opleiding eist dat in de diagnostische besluitvormingen er een duidelijke
visie bestaat op wat wel en wat niet voldoet aan de eisen die aan een verantwoorde
diagnostiek gesteld worden. Deze visie wordt geconcretiseerd in het opstellen van
een prescriptief kader of model.
Het ontwikkelen van prescriptieve kaders ten behoeve van de professionele diagnostiek.
Een dergelijk model laat toe heuristische procedures te ontwerpen die aan het
diagnostisch proces in de praktijk sturing geven. Kennis en vaardigheden op het
gebied van diagnostische instrumenten en beslissingsprocedures moeten in dit
raamwerk worden ingepast.
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Inleiding..................................................................................................................................... 4
1.2 de noodzaak van opleiding.............................................................................................................................4
1.3 pretenties en beperkingen..............................................................................................................................5
Hoofdstuk 2 uitgangspunten.......................................................................................................................... 5
2.1 wetenschappelijke diagnostiek......................................................................................................................5
2.2 verschillende foutenbronnen..........................................................................................................................6
2.3 besliskundige ondersteuning..........................................................................................................................7
2.4 Prescriptieve diagnostiek (leer van de diagnostiek).......................................................................................7
Hoofdstuk 3 Diagnostische cyclus................................................................................................................... 8
3.1 Van hulpvraag tot cyclus................................................................................................................................8
3.1.1 Hulpvraag, vraagstelling, onderzoeksvraag en type diagnostisch onderzoek.......................................9
3.1.2 Diagnostische hulpvraag en diagnostisch scenario................................................................................9
3.1.3 Verschillende typen diagnose en typen diagnostische hypothese......................................................10
3.2 De diagnostische cyclus................................................................................................................................11
3.2.1 Klachtanalyse (KA)................................................................................................................................12
3.2.2 probleemanalyse (PA)...........................................................................................................................13
3.2.3 Verklaringsanalyse (VA)........................................................................................................................13
3.2.4 Indicatieanalyse (IA).............................................................................................................................14
3.3 de diagnostische cyclus als onderdeel van de klinische cyclus.....................................................................14
3.4 model en praktijk..........................................................................................................................................15
Hoofstuk 4 De aanmelding........................................................................................................................... 17
4.2 begrippen.....................................................................................................................................................17
4.2.1 Verwijzer, aanmelder, opdrachtgever, cliënt, cliëntsysteem, betrokkenen........................................17
4.2.2 Professionele relatie en samenwerkingsrelatie...................................................................................19
4.2.3 Aanmeldingstraject, vervolgtraject, hulpverlenings- en dienstverleningstraject, procedurele en
inhoudelijke vrijheid (beslisruimte), verslag van de aanmelding, startcontract...........................................19
4.3 voorwaarden in de aanmeldingsfase: professionele voorwaarden.............................................................20
4.4 werkwijze......................................................................................................................................................21
4.4.1 Wat is het verloop van het aanmeldingstraject?.................................................................................21
4.4.2 Wie zijn de betrokkenen en wat zijn hun formele posities?................................................................22
4.4.3 Kan het aanmeldingstraject voortgezet worden?................................................................................23
4.4.4 Wat is het vervolgtraject? Welke afspraken zijn er gemaakt?.............................................................23
4.5 Valkuilen en aandachtspunten.....................................................................................................................24
4.5.1 Een valkuil: de diagnosticus of client veronderstelt dat er beslisruimte is qua procedure en/of
inhoud, maar deze ruimte is er, gezien de werkwijze van de instelling niet................................................24
4.5.2 Aandachtspunten bij het vaststellen van de formele posities van de betrokkenen............................25
4.5.4 Aandachtspunten bij het bepalen of een vervolgtraject mogelijk is....................................................26
Hoofdstuk 5 klachtanalyse........................................................................................................................... 27
5.1 verantwoording............................................................................................................................................27
, 5.2 Begrippen.....................................................................................................................................................27
5.2.1 klacht.....................................................................................................................................................27
5.2.2 Klachtanalyse........................................................................................................................................28
5.2.3 Hulpvraag..............................................................................................................................................28
5.2.4 interpretatie..........................................................................................................................................28
5.2.5 Verhelderende diagnose......................................................................................................................28
5.3 voorwaarden................................................................................................................................................28
5.3.1 Professionele voorwaarden..................................................................................................................28
5.3.2 Methodologische voorwaarden...........................................................................................................29
5.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................29
5.4.1 De start.................................................................................................................................................29
5.4.2 Het gesprek...........................................................................................................................................29
5.4.3 De afronding.........................................................................................................................................30
5.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................30
Hoofdstuk 6 Het uitwerken van het diagnostisch scenario............................................................................32
6.1 Verantwoording...........................................................................................................................................33
6.2 Begrippen.....................................................................................................................................................33
6.2.1 Hulpvraag..............................................................................................................................................33
6.2.5 Diagnostisch scenario...........................................................................................................................33
6.3 Voorwaarden................................................................................................................................................34
6.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................34
6.4.1 Het analyseren van hulpvragen............................................................................................................34
6.4.2 Het diagnostisch scenario: de ordening van onderzoek typen............................................................35
6.4.3 Het informeren van de client over het diagnostisch scenario.............................................................36
Hoofdstuk 7 Probleemanalyse...................................................................................................................... 36
7.1 Verantwoording...........................................................................................................................................37
7.2 Begrippen.....................................................................................................................................................40
7.2.1 Probleemgedrag...................................................................................................................................40
7.2.2 Beschrijving en inventarisatie...............................................................................................................40
7.2.3 Ordening en benoeming (classificatie).................................................................................................40
7.2.4 Taxatie van ernst...................................................................................................................................40
7.3 Voorwaarden................................................................................................................................................40
7.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................42
7.4.1 Opstellen van een voorlopige casusinventarisatie...............................................................................42
7.4.2 Controleren van de casusinventarisatie...............................................................................................42
7.4.3 Algemene probleeminventarisatie.......................................................................................................43
7.4.4 Toewijzing van stoornissen (benoeming en uiteindelijke onderkenning)...........................................43
7.4.5 Taxatie van de ernst..............................................................................................................................43
7.4.6 Weging van positieve en negatieve gedragingen.................................................................................44
7.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................44
7.5.1 Beschrijving en inventarisatie van probleemgedrag............................................................................44
7.5.2 Ordening en benoeming (classificatie) van probleemgedrag..............................................................44
7.5.3 Taxatie van de ernst van het probleemgedrag.....................................................................................45
Hoofdstuk 8 Verklaringsanalyse: formuleren en toetsen van diagnostische verklaringen..............................46
8.1 Verantwoording...........................................................................................................................................46
8.2 Begrippen.....................................................................................................................................................47
8.2.1 Voorlopig diagnostisch denkschema....................................................................................................47
, 8.2.2 Conditie.................................................................................................................................................47
8.2.3 Wetenschappelijk verklarende hypothese...........................................................................................47
8.2.4 Diagnostische (verklarende) onderzoekshypothese............................................................................47
8.2.5 Diagnostische toetsprocedure: onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria.........................................48
8.2.7 Integratief beeld: verklarende diagnose..............................................................................................48
8.3 Voorwaarden................................................................................................................................................48
8.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................49
8.5 Aandachtspunten.........................................................................................................................................56
Hoofdstuk 9 Indicatieanalyse....................................................................................................................... 58
9.1 Verantwoording...........................................................................................................................................58
9.2 Begrippen.....................................................................................................................................................58
9.2.1 Indicatieanalyse (leidend tot de indicerende diagnose) en indicatiestelling.......................................58
9.2.2 Interventie en het globale doel van de interventie..............................................................................58
9.2.4 Indicatie- en contra indicatiecriteria....................................................................................................59
9.3 Voorwaarden................................................................................................................................................59
9.4 Werkwijze.....................................................................................................................................................59
, Hoofdstuk 1 Inleiding
In de klinische psychodiagnostiek wordt informatie verzameld over de client en diens
omgeving met het oog op het ontwerpen van de meest adequate aanpak van de problemen
die door de client zelf of door diens omgeving zijn gesignaleerd.
Als professioneel handelen is de diagnostiek te beschrijven als een zoek- en
beslissingsproces dat in dialoog met de client en dienst omgeving wordt uitgevoerd.
1.2 de noodzaak van opleiding
Kijk op diagnostiek volgens De Zeeuw (1983) ‘het onderscheiden van personen naar hun
individuele psychische kenmerken, zoals die zich manifesteren in hun typische gedrags- en
uitingsvormen, en wel met behulp van tests’.
Om vereenzelviging met de klinische beroepsactiviteit van de diagnosticus te vermijden,
spreken wij echter niet van klinisch maar van ‘ongewapend oordeel’. Ongewapend betekent
dat de diagnosticus oordelen uitspreekt zonder expliciet een beroep te doen op
methodologische principes of systematische procedures die kunnen voorkomen dat er
fouten en onterechte vertekeningen in het oordeel optreden.
De noodzaak van opleiding in de diagnostische besluitvorming dringt zich op vanuit de
resultaten van ten minste drie ontwikkelingen in het gedragsonderzoek die uitermate
belangrijk zijn voor de diagnostiek:
Het onderzoek naar de kwaliteit van het ongewapende oordeel
Het ongewapende oordeel leidt in tal van beslissingssituaties tot tekorten en
vertekeningen. Het vaststellen van deze tekorten en vertekeningen leidt echter niet
vanzelf tot een verbetering. In complexe beslissingssituaties (zoals de diagnostiek) gaat
het niet louter om een enkelvoudig oordeel, maar om het exploreren van een probleem
en om de afweging van verschillende soorten informatie (bijv: levensgebeurtenissen,
rapportcijfers, gezinssamenstelling, testresultaten) afkomstig uit verschillende bronnen
(kind, ouder, leerkracht, arts).
De ontwikkelingen in de besliskunde
Het is noodzakelijk dat aankomende diagnostici met deze procedures kennismaken.
Het is in iedere beroepsgerichte opleiding van belang dat opleiders laten zien hoe
algemene principes en methoden in het specifieke beroepsveld ingepast kunnen
worden. Opleiding eist dat in de diagnostische besluitvormingen er een duidelijke
visie bestaat op wat wel en wat niet voldoet aan de eisen die aan een verantwoorde
diagnostiek gesteld worden. Deze visie wordt geconcretiseerd in het opstellen van
een prescriptief kader of model.
Het ontwikkelen van prescriptieve kaders ten behoeve van de professionele diagnostiek.
Een dergelijk model laat toe heuristische procedures te ontwerpen die aan het
diagnostisch proces in de praktijk sturing geven. Kennis en vaardigheden op het
gebied van diagnostische instrumenten en beslissingsprocedures moeten in dit
raamwerk worden ingepast.
