NEUROGENE SPRAAKSTOORNISSEN
SLIKKEN
Slikken = geheel van processen die als doel hebben voedsel veilig & efficiënt tot in de maag te brengen
• lijkt evident
• complex mechanisme
• veel betrokken structuren, zenuwen, …
• CZS/PZS ➔ neurale aansturing
• spierkracht
• timing & coördinatie
slikken: fasen
• 1. Oraal voorbereidende fase: bolusvorming
• 2. orale transportfase: boluspropulsie
• 3. faryngeale fase
• 4. oesofageale fase
Oraal voorbereidende fase
• inname bolus
• Bolusvorming
• Lippen, kauwspieren, tong, Wangen
o Lippen = bolus afhappen
▪ Goede lipsluiting houdt bolus in de mond
o Tong = brengt voedselbolus naar molaren en terug
o Kauwspieren = fijnmalen van bolus
o Wangtonus = om bolus terug centraal te krijgen
• Speekselklieren
o Om ervoor te zorgen dat bolus mooi coherent geheel wordt
• Tongbasis-velum afsluiting
o Anders risico dat voedsel rechtstreeks in luchtpijp loopt
• respiratie gevrijwaard ➔ blijven ademen door neus
• willekeurig ➔ volledige controle
• bolus gevormd → einde voorbereidende fase
orale transportfase
• doel = bolus van mond richting farynx transporteren
• bewuste initiatie vd slikact
• tongkracht = bolusdrijvende kracht
1
, • tongbeweeglijkheid! ➔ contact tussen tong en verhemelte
• fase stopt wnr bolus achterste tonsilpijler passeert
o Eerst contact tussen tongtip en harde verhemelte
o Tong gaat zich afrollen
o Zo gaat tong de bolus wegduwen richting farynx
Faryngeale fase
• Niet langer ademhalen
• Wnr bolus farynxwand raakt, wordt een slikreflex uitgelokt
o (n. laryngeus superior – interne tak)
• Onvrijwillige fase
• 1. velofaryngeale sluiting
o Bolussturing (richting)
▪ richting slokdarm
▪ vermijden van nasale regurgitatie
o velofaryngeale sluiting + retractie tong
▪ drukopbouw in de orofarynx
▪ drukverschil tov hypofarynx
▪ bolus beweegt caudaal
• 2. laryngeale sluiting
o Apneu = ademstop!
▪ Bijkomend mechanisme om luchtweg te beschermen
o Glottissluiting
▪ Vaste volgorde!
▪ Ware stemplooien ➔ met kracht om luchtweg te beschermen
▪ Valse stemplooien
▪ Arytenoiden kantelen naar epiglottis
o Plooien epiglottis
▪ ‘plooit’ over gesloten glottis
▪ maar niet belangrijkste afsluitmechanisme
▪ wel belangrijk als ‘boeg’
▪ tong → valleculae → lateraal kanaal → sinus piriformis
▪ preventie van voeding in laryngeaal vestibulum!
▪ Niet hermetisch dicht!
2
,• 3. faryngeale contractie
o Door farynxconstrictoren
o Van superieur over medius naar inferieur
o Bolus wordt getransporteerd door primair bolusdrijvende tongkracht vanuit orale caviteit
naar farynx ➔ door farynxcontractie gaan we opruimen wat er nog achterblijft
o Soort ‘opruimdienst’ voor wat er nog is achtergebleven
• Bolus door upper oesophagale sfincter UES ➔ bovenste slokdarmsfincter
o ➔ UES is gesloten want anders kan eten, drinken, zuren terug omhoog komen in onze keel
➔ zuren waar farynx- en larynxmucosa niet tegen kunnen ➔ ontstekingen
o ➔ probleem: deze is gesloten maar moet open!
▪ Laryngale elevatie + relaxatie UES nodig!
o 1. relaxatie UES (inhibitie vanuit hersenstam)
▪ Gaat ontspannen, maar niet plots openspringen
▪ Sluit niet meer zo krachtig
o 2. openrekken van de UES ➔ larynxelevatie
▪ Voelbaar tijdens slikact
▪ Contractie van suprahyoïdale spieren!
o 3. voldoende intrabolusdruk om bolus doorheen de sfincter te krijgen
▪ tongkracht
▪ velofaryngeale afsluiting
▪ farynxcontractie
o 4. Timing
▪ UES moet op juiste moment opengaan, anders zal bolus op hoger niveau blijven
steken
• 4. laryngeale elevatie
o Larynx maakt stijgende en anterieure beweging
o Resulteert in:
o 1. vrije weg voor bolus (larynx onder tongbasis) richting slokdarm (niet richting luchtweg)
3
, o 2. kortere passage bolus langs larynx = beschermen luchtweg
o 3. openrekken UES
• 5. relaxatie UES
• ➔ staart bolus in oesofagus: start primaire peristalsis oesofagus (= oesophageale fase)
➔ opening glottis
➔ terugkeer hyoid naar rustpositie
Neurale controle
• Hersenstam zorgt voor basispatroon van slikken ➔ uniek
o Niet vanuit cortex bepaald
• Basis motorisch patroon: sCGP – swallowing central pattern generator
o In hersenstam in medulla
o Dorsale regio: sensorisch
o Ventrolateraal: motorisch
o Aferente zenuwen maken rechtstreeks contact met sCGP
o Vanuit sCGP vertrekken onze efferente zenuwen
• Typisch, ritmisch patroon
• Vrijwillige slikact → hogere neurale controle → aanpassen van basis motorisch patroon naar de
specifieke context
o Sensorische integratie via sensorische cortex & subcorticale regio’s (thalamus, basale ggl, insula)
o Pre-motorische cortex: planning & programmatie van de bewegingen
o Prim. Motorische cortex: aansturen van patroon/spieren
•
4
SLIKKEN
Slikken = geheel van processen die als doel hebben voedsel veilig & efficiënt tot in de maag te brengen
• lijkt evident
• complex mechanisme
• veel betrokken structuren, zenuwen, …
• CZS/PZS ➔ neurale aansturing
• spierkracht
• timing & coördinatie
slikken: fasen
• 1. Oraal voorbereidende fase: bolusvorming
• 2. orale transportfase: boluspropulsie
• 3. faryngeale fase
• 4. oesofageale fase
Oraal voorbereidende fase
• inname bolus
• Bolusvorming
• Lippen, kauwspieren, tong, Wangen
o Lippen = bolus afhappen
▪ Goede lipsluiting houdt bolus in de mond
o Tong = brengt voedselbolus naar molaren en terug
o Kauwspieren = fijnmalen van bolus
o Wangtonus = om bolus terug centraal te krijgen
• Speekselklieren
o Om ervoor te zorgen dat bolus mooi coherent geheel wordt
• Tongbasis-velum afsluiting
o Anders risico dat voedsel rechtstreeks in luchtpijp loopt
• respiratie gevrijwaard ➔ blijven ademen door neus
• willekeurig ➔ volledige controle
• bolus gevormd → einde voorbereidende fase
orale transportfase
• doel = bolus van mond richting farynx transporteren
• bewuste initiatie vd slikact
• tongkracht = bolusdrijvende kracht
1
, • tongbeweeglijkheid! ➔ contact tussen tong en verhemelte
• fase stopt wnr bolus achterste tonsilpijler passeert
o Eerst contact tussen tongtip en harde verhemelte
o Tong gaat zich afrollen
o Zo gaat tong de bolus wegduwen richting farynx
Faryngeale fase
• Niet langer ademhalen
• Wnr bolus farynxwand raakt, wordt een slikreflex uitgelokt
o (n. laryngeus superior – interne tak)
• Onvrijwillige fase
• 1. velofaryngeale sluiting
o Bolussturing (richting)
▪ richting slokdarm
▪ vermijden van nasale regurgitatie
o velofaryngeale sluiting + retractie tong
▪ drukopbouw in de orofarynx
▪ drukverschil tov hypofarynx
▪ bolus beweegt caudaal
• 2. laryngeale sluiting
o Apneu = ademstop!
▪ Bijkomend mechanisme om luchtweg te beschermen
o Glottissluiting
▪ Vaste volgorde!
▪ Ware stemplooien ➔ met kracht om luchtweg te beschermen
▪ Valse stemplooien
▪ Arytenoiden kantelen naar epiglottis
o Plooien epiglottis
▪ ‘plooit’ over gesloten glottis
▪ maar niet belangrijkste afsluitmechanisme
▪ wel belangrijk als ‘boeg’
▪ tong → valleculae → lateraal kanaal → sinus piriformis
▪ preventie van voeding in laryngeaal vestibulum!
▪ Niet hermetisch dicht!
2
,• 3. faryngeale contractie
o Door farynxconstrictoren
o Van superieur over medius naar inferieur
o Bolus wordt getransporteerd door primair bolusdrijvende tongkracht vanuit orale caviteit
naar farynx ➔ door farynxcontractie gaan we opruimen wat er nog achterblijft
o Soort ‘opruimdienst’ voor wat er nog is achtergebleven
• Bolus door upper oesophagale sfincter UES ➔ bovenste slokdarmsfincter
o ➔ UES is gesloten want anders kan eten, drinken, zuren terug omhoog komen in onze keel
➔ zuren waar farynx- en larynxmucosa niet tegen kunnen ➔ ontstekingen
o ➔ probleem: deze is gesloten maar moet open!
▪ Laryngale elevatie + relaxatie UES nodig!
o 1. relaxatie UES (inhibitie vanuit hersenstam)
▪ Gaat ontspannen, maar niet plots openspringen
▪ Sluit niet meer zo krachtig
o 2. openrekken van de UES ➔ larynxelevatie
▪ Voelbaar tijdens slikact
▪ Contractie van suprahyoïdale spieren!
o 3. voldoende intrabolusdruk om bolus doorheen de sfincter te krijgen
▪ tongkracht
▪ velofaryngeale afsluiting
▪ farynxcontractie
o 4. Timing
▪ UES moet op juiste moment opengaan, anders zal bolus op hoger niveau blijven
steken
• 4. laryngeale elevatie
o Larynx maakt stijgende en anterieure beweging
o Resulteert in:
o 1. vrije weg voor bolus (larynx onder tongbasis) richting slokdarm (niet richting luchtweg)
3
, o 2. kortere passage bolus langs larynx = beschermen luchtweg
o 3. openrekken UES
• 5. relaxatie UES
• ➔ staart bolus in oesofagus: start primaire peristalsis oesofagus (= oesophageale fase)
➔ opening glottis
➔ terugkeer hyoid naar rustpositie
Neurale controle
• Hersenstam zorgt voor basispatroon van slikken ➔ uniek
o Niet vanuit cortex bepaald
• Basis motorisch patroon: sCGP – swallowing central pattern generator
o In hersenstam in medulla
o Dorsale regio: sensorisch
o Ventrolateraal: motorisch
o Aferente zenuwen maken rechtstreeks contact met sCGP
o Vanuit sCGP vertrekken onze efferente zenuwen
• Typisch, ritmisch patroon
• Vrijwillige slikact → hogere neurale controle → aanpassen van basis motorisch patroon naar de
specifieke context
o Sensorische integratie via sensorische cortex & subcorticale regio’s (thalamus, basale ggl, insula)
o Pre-motorische cortex: planning & programmatie van de bewegingen
o Prim. Motorische cortex: aansturen van patroon/spieren
•
4
