samenvatting sociologie

Ontstaan en kern sociologie
Inleiding

- Verschillende opvattingen van wat sociologie is
o Structureel-functionalisme
 Sociologie van instrument voorzien om evenwicht te beschrijven tussen alle
groepen in VS
 SL = product menselijke afspraken, gedragingen, waarden; consensus
verdeling posities
o Radicale sociologie: wil beeld schetsen van conflicten, sociale verandering en
desintegratie SL  oog voor economische en politieke machtsverhoudingen SL
o Kritische sociologie:
 Cultuur = belangrijk in M
 Geloof in verlichting, rede, vooruitgang dominant  leidt tot menselijke
vrijheid
 Cultuur gekenmerkt door instrumentele rede: middelen en praktische doelen
 Overgewaardeerd middel = economische efficiëntie
 Menselijk belang < economisch voordeel (consumptie-M)
 Populaire cultuur/massamedia: oppervlakkig entertainment  onkritische
massa
 Verlichting leidt niet tot vrijheid  maar nieuwe vormen van overheersing
o Swyngedouw sluit aan/werkt voort op werk van H. Hoefnagels (1922 – 1990)
 M analyseren als totaliteit
 M analyseren vanuit structurele machtsverschillen (vb. prof en student
verkiezingen)
 Kritiek op ideologische representaties van werkelijkheid
 Manier waarop mens naar werkelijkheid kijkt is verbonden met eigen
waarden en normen
 Werkelijkheid = niet noodzakelijk hoe jij ze ziet (vb. schoolstrijd 
schoolpact)
 Kritisch socioloog gaat onderzoeken hoe verschillende visies en
normen en waarden dit hebben kunnen beïnvloeden
 (contingente realiteit: niet noodzakelijk/onmogelijk  had ook anders
kunnen zijn: voor ons natuurlijk, maar had allemaal anders kunnen
evolueren; maar niet arbitrair  goede redenen waarom het is zoals het is
(pathdependency))
 Bestaat geen waardenvrije wetenschap  objectiviteit onmogelijk (vb. Platte
aarde)
 Reflexiviteit
 Nadenken over eigen positive in SL en gevolg daarvan voor analyse

o Kritiek
 Ideologische vooringenomenheid: expliceren wat voorinstellingen zijn
 Machtsverhoudingen in M = cruciaal




1

,Ontstaan sociologie

 Sociologie = kind moderne tijd (van ‘de (18de) eeuw van de Verlichting’)  in brede kring
opvatting doorbrak dat ‘het sociale’ = autonome realiteit waarbinnen sociale mechanismen voor orde
zorgen

- Breekt op 2 punten met voormoderne wereldbeeld:
o ‘Ontgoddelijking’
 Geen religieuze bovennatuurlijke basisorde
o ‘Ontstaatsing’
 Geordende SL = niet langer staatsverband met soevereine vorst door God

* Sociaal voor sociologen = elke relatie tussen verschillende mensen of groepen van mensen
(relatie(s) positief/negatief ≠ belangrijk  in tegenstelling tot gewone woordgebruik waarin
iemand/groep: sociaal of asociaal

- Verlichting
o ca. 1715 – 1789)
o Niet-religieuze, op natuurwetenschap geënte denkstijl = idee van Rede als steunbeer
van alle kennis > religieuze idee
o Idee van een menselijke natuur = verklaringsfactor
 Bv.: ‘marktruil sluit aan bij natuurlijk eigenbelang’ (daarnaast drang tot
zelfbehoud en sociale neiging)
 Bv.: laatste restant van idee van natuurlijke orde in combinatie met
natuurwetenschappelijke idee van wetmatigheden
 Bv.: Menselijke natuur komt ipv God (als soort excuus)  bv.: meer mannen
die goed kunnen jagen? Dat zit het in de natuur van de mens!

 TOCH een stap vooruit WANT bij menselijke natuur is er discussie mogelijk terwijl er
met God helemaal niet te discussiëren viel

- Binnen Franse Verlichting
o Sociale niet door God gewild  maakbaar
o Montesquieu: ‘De l’esprit des lois’, met de idee van ‘esprit général’ in iedere M & de
scheiding der machten
 Esprit Général: iedere SL heeft eigen ‘culturele identiteit’ als gevolg van
samenspel klimaat, staatsvorm, godsdienst, overgeleverde gewoonten,
zeden enz.  verklaart specifieke sociale verschijnselen zoals
schoolsystemen, opvoedingsstijlen
 Scheiding der machten (de scheiding tussen de wetgevende macht –
parlement/de uitvoerende macht – de regering/en de rechterlijke macht –
het Gerecht)  volgens Montesquieu beste garantie tegen tirannie
o Rousseau: ‘Du contrat social’ en ‘Discours sur l’origine et les fondements de
l’inégalité parmi les hommes’, met idee van edele wilde: goede menselijke natuur
wordt verpest met introductie van eigendom: leidt tot ongelijkheid
 Idee edele wilde  goede menselijke natuur verpest door introductie privé
eigendom ( ongelijkheid)
 Terug naar natuur
 Jean-Jacques Rousseau ‘De ware grondlegger van de burgerlijke M: dat was
hij die als eerste een stuk grond omheinde, zich verstoutte te zeggen “Dit is

2

, van mij”, en onnozelaars trof die hem geloofden.’ (J.J. Rousseau, Vertoog
over de ongelijkheid. Amsterdam: Boom, 2003: 97)

 VOOR Franse Revolutie
o M is gegeven, is traditie, natuurlijke of goddelijke orde
o Individu = onderworpen aan belang gemeenschap
 NA Franse Revolutie
o Nieuwe verlichte denkwijze, essentieel in burgerlijke revolutie
o M = mensenwerk
o Vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid centraal
o Individu krijgt erkenning

- Uitvinding moderne stoommachine (Watt 1769) leidde tot ‘industriële M”
- Liberale experimenten leiden tot tegendeel: uitbuiting, armoede, ongelijkheid
- Verlichting loopt in Frankrijk uit op Franse Revolutie (1789) = ‘praktisch bewijs’ dat sociale
niet natuurlijk of door God gewild maar maakbaar (cfr. praktijk van revolutionaire decreten)

Ontstaan van de sociale kwestie/arbeidersvraagstuk

- Sociale kwestie, individualisering (gevolgen van burgerlijke revolutie): SL niet meer
vanzelfsprekend
- Armoede kwestie (hoe kunnen armoede verhelpen)  sociale kwestie:
o Armen vertonen ontevredenheid
o Socialistische gedachte van strijd van arbeidende bevolking vs. heersende klasse
o Houding van onderwerping  houding van strijd (brengt SL-orde in gevaar)
o “Gewone zaken” voorwerp van scherp protest: kinderarbeid, extreem lage lonen,
niet beschermd tegen werkongeval, ziekte, werkloosheid, ouderdom  oplossing
was liefdadigheid

 Proberen te begrijpen wat er gebeurd, oplossingen zoeken, ontwikkelen van
wetenschap van sociale: de eerste sociologen

o 2 wegen om sociale kwestie te bestuderen:
 Studie van M vraagstukken vanuit katholieke en protestantse visie: geen
sociale kwestie indien goddelijke orde gerespecteerd
 Liberalisme – Franse revolutie: vrijheid individu, onbeperkt streven
naar welvaart (eigen economisch voordeel), geloof in vooruitgang 
chaos
 Vanuit wetenschappelijke visie
 Kennen SL niet, maar is mogelijk om er inzicht over te verwerven
(vrgl. met natuurkunde)
 Eerst inzicht in SL, dan oplossing voor sociale kwestie
 Ontstaan sociologie: interesse in empirische feiten (grondleggers
Comte en Durkheim)

- Auguste Comte (1789 – 1857)
o Gebruikte als eerste woord sociologie in Cours de philosophie positive = pleidooi pro
positivisme/natuurwetenschappelijke houding bij studie van alle fenomenen OOK
sociale (= sluitstuk van kennis)

3

, o Vooruitgangsgeloof: kennis in inzichten/oorzaken laat gerichte verbetering toe 
sociologie zal wereld verbeteren
o Toestand van politieke wanorde in Frankrijk van zijn tijd  noodzaak van sociale
wetenschap die oorzaken van slecht functioneren van M bestudeerd
o Oorzaak afwezigheid van consensus hoe SL moet georganiseerd: restauratie (terug
naar ancien regime met door God gewilde orde vs. revolutionairen)

o De ‘ontwikkelingswet’ van het menselijk denken:
 Theologische stadium: verklaring van verschijnselen door bovennatuurlijke =
orde
 Metafysische stadium: verklaring van verschijnselen in het natuurlijke =
vooruitgang
 Positivistisch stadium: wetenschappelijke verklaring = orde + vooruitgang
 SL niet meer onderwerpen aan irrationale autoriteit + geen chaos door individuele
vrijheid  maar onderwerping aan rationele autoriteit van wetenschap (sociologie
die positivistische filosofie moet voltooien) = consensus universalis
(gemeenschappelijk geheel van ideeën en vooral morele waarden naar conservatief
recept)
 Volgens Comte: men kan enkel tot orde komen met noodzakelijke morele
consensus (geformuleerd door sociologie + verspreid via onderwijs)

o SOCIOLOGIE = SOCIALE DYNAMICA (EVOLUTIE VAN DE MENSHEID, OF
VOORUITGANG) + SOCIALE STATICA = SOCIALE-ORDE-VRAAG

o Belangrijke elementen uit Comte’s denken:
 Tracht wetenschappelijke theorie op te bouwen die verleden verklaart en
toekomstige ontwikkelingen voorziet
 SL veronderstelt een zekere mate van consensus
 Godsdienst, maar ook abstracte liberale concepten van vrijheid en gelijkheid
niet voldoende voor fundamenten van SL  afstappen
 Maar wetenschappelijk kennis ≠ garantie bereidheid tot onderwerping eraan:
godsdienst die wetenschappelijk verantwoord is moet zorgen voor “la subordination
de nos sentiments personnel à l’order collectif”  Comte beantwoordt die onder
verwijzing naar noodzaak van morele consensus (geformuleerd door sociologie en
verspreid via onderwijs (wat Comte tot ‘Religie van de Mensheid’ naar katholiek
model inspireerde))
 Streven naar paradoxaal samengaan van positivisme en conservatisme,
Verlichting en Contraverlichting

o Comte en de sociale kwestie:
 Situatie van arbeiders onhoudbaar + onderdrukking door ondernemers
(overmacht kapitaal)
 onbillijkheid verbod op vakbonden: un antagonisme déplorable
 Oplossing niet gelegen in sociale wetgeving  wel “solution morale”
gebaseerd op positivistische moraal




4