QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
Strafrechtsbedeling partim Colman
Inhoud
1. geschiedenis van het strafrechtsdenken ............................................................................. 3
Het onstaan van het gevangenisconcept ................................................................................ 3
Ancien regime............................................................................................................................. 4
De verlichting .............................................................................................................................. 5
De franse revolutie ..................................................................................................................... 6
De uitbouw van het Belgische gevangeniswezen .................................................................. 6
Het positivisme ........................................................................................................................... 9
de italiaans antropologische school ...................................................................................... 10
de franse mileuschool (school van Lyon) ............................................................................... 10
de biosociale school ................................................................................................................ 10
Het sociaal verweer .................................................................................................................. 11
adolphe prins: de grondlegger .............................................................................................. 11
de invloed van prins op de wetgeveing ................................................................................ 11
de hervormingen onder minister van justitie vandervelde ................................................. 12
Het nieuw sociaal verweer ....................................................................................................... 14
De hervormingen onder minister van justitie Piet Vermeylen ............................................ 15
Recentere ontwikkelingen ....................................................................................................... 17
reacties op het nieuw sociaal verweer ................................................................................... 17
het herstelgericht model in Belgie ......................................................................................... 18
geens’ hink-stap-sprong .......................................................................................................... 23
de ambities van van quickenborne ........................................................................................ 23
vervolging ..................................................................................................................................... 24
Inleiding ..................................................................................................................................... 24
actoren ....................................................................................................................................... 24
minister van justitie ............................................................................................................... 24
openbaar ministerie ............................................................................................................. 25
de vervolgingsbeslissing ......................................................................................................... 27
instroom van zaken ............................................................................................................... 27
beslissingen op parketniveau door- en uitstroom ............................................................ 29
straftoemeting .............................................................................................................................. 38
Inleidende begrippen .............................................................................................................. 38
het misdrijf................................................................................................................................. 38
1
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
de straf ....................................................................................................................................... 40
Wie wordt gestraft? .................................................................................................................. 41
straftoemeting : een exclusief domein van de rechterlijke macht? .................................... 41
Straftoemeting .......................................................................................................................... 41
de straftoemeting: balanceren op een slappe koord .......................................................... 41
geïndividualiseerde straftoemeting ....................................................................................... 42
strafuitvoering ............................................................................................................................... 59
Inleiding ..................................................................................................................................... 60
de actoren van de stafuitvoering ............................................................................................ 60
de FOD justitie ...................................................................................................................... 60
de gemeenschappen ........................................................................................................... 66
De gedetineerden ................................................................................................................ 69
de problematiek van de overbevolking van de gevangenissen ..................................... 69
aspecten van de rechtspositie van gedetineerden en geïntereneerden .......................... 72
algemeen ............................................................................................................................... 72
kenmerken van de regeling van de rechtspositie van de gedetineerde en de
geïnteneerde......................................................................................................................... 72
interne rechtspositie van gedetineerden .............................................................................. 76
materiële levensvoorwaarden ............................................................................................. 76
vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing ............................................................... 76
bescherming van het privé-leven ....................................................................................... 76
vrijheid van meningsuiting .................................................................................................. 76
contact met de media .......................................................................................................... 76
recht op vergadering en vereniging .................................................................................. 77
briefwisseling ........................................................................................................................ 77
stemrecht ............................................................................................................................... 77
bezoek.................................................................................................................................... 77
ongestoord bezoek .............................................................................................................. 78
Telefoongebruik ................................................................................................................... 80
Recht op informatie en nieuws............................................................................................ 80
Arbeid en tewerkstelling...................................................................................................... 81
tuchtregime ........................................................................................................................... 81
medische verzorging............................................................................................................ 81
vrijetijdsbesteding en vormingsactiviteiten binnen de gevangenis ............................... 82
toezicht en klachtrecht ......................................................................................................... 83
2
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
externe rechtpositie van de gedetineerden ......................................................................... 83
veranderingen aan de gang – een overzicht ..................................................................... 83
modaliteiten onder bevoegdheid van de minister van justitie ....................................... 85
modaliteiten onder de bevoegdheid van de strafuitvoeringsrechter ............................ 89
internering ................................................................................................................................. 95
inleiding ................................................................................................................................. 95
1. GESCHIEDENIS VAN HET STRAFRECHTSDENKEN
Strafrecht = niet neutraal
→ normerende functie: bepaalt grenzen van het maatschappelijk toelaatbare
→ conserverende functie: handhaving van de gestelde normen
Het strafrecht en de handhaving ervan zijn een afgeleide van het heersende politieke en
sociaaleconomische beleid
HET ONSTAAN VAN HET GEVANGENISCONCEPT
Recente datum: gevangenis werd vroeger niet gebruikt als vorm van bestraffing, wel als;
- Wachtplaats op je proces / straf
- Op vraag van schuldeisers, wanneer je je schuld niet betaalde
- Machthebbers konden bedreigende / gevaarlijke individuen hierin onderbrengen
- Mensen die overlast vormden voor de samenleving
Geboorte gevangenis: Verlichting (na de Franse revolutie)
MAAR is niet als typisch 18e eeuws concept: ook Kerk had dit idee al + 12e eeuw in Italië
(pre-)kapitalistische samenleving: arbeid en bijdrage tot productie belangrijk
→ wanneer een persoon niet wilde of niet kon werken: overheid reageert sneller
(bedelaars en landlopers werden hardhandig aangepakt)
→ interventie was niet perse gericht op opsluiting WEL op toebrengen van fysiek leed
- Mutilatie
- Brandmerken
- Foltering
- Verbanning op de galeien
- Doodstraf
Thomas More / Erasmus / Jean Luis Vives
Veroordeelden elke vorm van luiheid en degradatie: pleiten voor overheidsinterventie
(dwangarbeid)
Luther / Calvijn / Zwingli
Invoeren van arbeidsdwang, verbod op bedelarij en centralisatie van armenzorg
1522 – 1545 (West-Europa)
Ordonnanties: onderscheid tussen valide armen en echte behoeftigen
- Valide armen : degene die konden werken, maar niet deden
3
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
- Echte behoeftigen : degene die niet konden werken → gecentraliseerde
armenzorg
Armenzorg werd een instrument om de armen te disciplineren en als mechanisme om de
arbeidsmarkt te reguleren
Eind 16e eeuw – begin 17e eeuw
Gedisciplineerde maatschappij: samenwerking tussen wereldlijke en kerkelijke
autoriteiten waarbij economische elites beschermd werden
Industrialisering van Engeland: proletariaat groeit → strenge repressie en fysieke
bestraffing heeft geen nut meer → opsluiting is een nieuwe vorm (niet in elk land dezelfde
bedoelingen)
Amsterdam 1596
Rasphuis
- Voorbeeld voor gelijkaardige instellingen in de rest van Europa
- Bestemd voor bedelaars en jonge veroordeelden
- De duur van de straf kon aangepast worden aan het gedrag van
de gevangene (door bestuur)
- Arbeid was verplicht + gemeenschappelijk
- De gevangenen kregen loon
- De gevangenen leefden volgens strikte richtlijnen → ze worden
naar het goede geleid en van het slechte afgehouden
Engeland 1575
House of Correction (per graafschap)
- Bestraffing van zwervers en verlichting van de armen
- Economische functie (workhouses)
- Proletariaat gedisciplineerd en geïntegreerd in het arbeidsproces
- Leverde een interessante concurrentiële positie op bij
buitenlandse markten : hierdoor (1704) workhouses waarin
bejaarden, vrouwen en kinderen werden ondergebracht
Frankrijk - Asociale individuen uit de maatschappij : sociale orde handhaven
1656
Hopital Général
- Doel = bedelarij, ledigheid en wanorde te onderdrukken
- In elke stad werd zo’n instituut opgericht
Duitsland Zuchthauser
- Eerder als gevangenis
Tuchthuizen : hybride instellingen die strafaspecten incorporeerden
→ ook misdrijfplegers werden hierin ondergebracht waarbij lijfstraffen niet aan de orde
waren of waar ze nog geen veroordeling tot een lijfstraf hebben gekregen
= hieruit groeien gevangenissen (het tijdelijk opsluiten van mensen)
ANCIEN REGIME
Kernmerk : willekeurig (door wreedheden en excessen) door Koning
Elk misdrijf werd gezien als een aanslag op de figuur van de Koning
4
AJ 2022-2023
Strafrechtsbedeling partim Colman
Inhoud
1. geschiedenis van het strafrechtsdenken ............................................................................. 3
Het onstaan van het gevangenisconcept ................................................................................ 3
Ancien regime............................................................................................................................. 4
De verlichting .............................................................................................................................. 5
De franse revolutie ..................................................................................................................... 6
De uitbouw van het Belgische gevangeniswezen .................................................................. 6
Het positivisme ........................................................................................................................... 9
de italiaans antropologische school ...................................................................................... 10
de franse mileuschool (school van Lyon) ............................................................................... 10
de biosociale school ................................................................................................................ 10
Het sociaal verweer .................................................................................................................. 11
adolphe prins: de grondlegger .............................................................................................. 11
de invloed van prins op de wetgeveing ................................................................................ 11
de hervormingen onder minister van justitie vandervelde ................................................. 12
Het nieuw sociaal verweer ....................................................................................................... 14
De hervormingen onder minister van justitie Piet Vermeylen ............................................ 15
Recentere ontwikkelingen ....................................................................................................... 17
reacties op het nieuw sociaal verweer ................................................................................... 17
het herstelgericht model in Belgie ......................................................................................... 18
geens’ hink-stap-sprong .......................................................................................................... 23
de ambities van van quickenborne ........................................................................................ 23
vervolging ..................................................................................................................................... 24
Inleiding ..................................................................................................................................... 24
actoren ....................................................................................................................................... 24
minister van justitie ............................................................................................................... 24
openbaar ministerie ............................................................................................................. 25
de vervolgingsbeslissing ......................................................................................................... 27
instroom van zaken ............................................................................................................... 27
beslissingen op parketniveau door- en uitstroom ............................................................ 29
straftoemeting .............................................................................................................................. 38
Inleidende begrippen .............................................................................................................. 38
het misdrijf................................................................................................................................. 38
1
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
de straf ....................................................................................................................................... 40
Wie wordt gestraft? .................................................................................................................. 41
straftoemeting : een exclusief domein van de rechterlijke macht? .................................... 41
Straftoemeting .......................................................................................................................... 41
de straftoemeting: balanceren op een slappe koord .......................................................... 41
geïndividualiseerde straftoemeting ....................................................................................... 42
strafuitvoering ............................................................................................................................... 59
Inleiding ..................................................................................................................................... 60
de actoren van de stafuitvoering ............................................................................................ 60
de FOD justitie ...................................................................................................................... 60
de gemeenschappen ........................................................................................................... 66
De gedetineerden ................................................................................................................ 69
de problematiek van de overbevolking van de gevangenissen ..................................... 69
aspecten van de rechtspositie van gedetineerden en geïntereneerden .......................... 72
algemeen ............................................................................................................................... 72
kenmerken van de regeling van de rechtspositie van de gedetineerde en de
geïnteneerde......................................................................................................................... 72
interne rechtspositie van gedetineerden .............................................................................. 76
materiële levensvoorwaarden ............................................................................................. 76
vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing ............................................................... 76
bescherming van het privé-leven ....................................................................................... 76
vrijheid van meningsuiting .................................................................................................. 76
contact met de media .......................................................................................................... 76
recht op vergadering en vereniging .................................................................................. 77
briefwisseling ........................................................................................................................ 77
stemrecht ............................................................................................................................... 77
bezoek.................................................................................................................................... 77
ongestoord bezoek .............................................................................................................. 78
Telefoongebruik ................................................................................................................... 80
Recht op informatie en nieuws............................................................................................ 80
Arbeid en tewerkstelling...................................................................................................... 81
tuchtregime ........................................................................................................................... 81
medische verzorging............................................................................................................ 81
vrijetijdsbesteding en vormingsactiviteiten binnen de gevangenis ............................... 82
toezicht en klachtrecht ......................................................................................................... 83
2
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
externe rechtpositie van de gedetineerden ......................................................................... 83
veranderingen aan de gang – een overzicht ..................................................................... 83
modaliteiten onder bevoegdheid van de minister van justitie ....................................... 85
modaliteiten onder de bevoegdheid van de strafuitvoeringsrechter ............................ 89
internering ................................................................................................................................. 95
inleiding ................................................................................................................................. 95
1. GESCHIEDENIS VAN HET STRAFRECHTSDENKEN
Strafrecht = niet neutraal
→ normerende functie: bepaalt grenzen van het maatschappelijk toelaatbare
→ conserverende functie: handhaving van de gestelde normen
Het strafrecht en de handhaving ervan zijn een afgeleide van het heersende politieke en
sociaaleconomische beleid
HET ONSTAAN VAN HET GEVANGENISCONCEPT
Recente datum: gevangenis werd vroeger niet gebruikt als vorm van bestraffing, wel als;
- Wachtplaats op je proces / straf
- Op vraag van schuldeisers, wanneer je je schuld niet betaalde
- Machthebbers konden bedreigende / gevaarlijke individuen hierin onderbrengen
- Mensen die overlast vormden voor de samenleving
Geboorte gevangenis: Verlichting (na de Franse revolutie)
MAAR is niet als typisch 18e eeuws concept: ook Kerk had dit idee al + 12e eeuw in Italië
(pre-)kapitalistische samenleving: arbeid en bijdrage tot productie belangrijk
→ wanneer een persoon niet wilde of niet kon werken: overheid reageert sneller
(bedelaars en landlopers werden hardhandig aangepakt)
→ interventie was niet perse gericht op opsluiting WEL op toebrengen van fysiek leed
- Mutilatie
- Brandmerken
- Foltering
- Verbanning op de galeien
- Doodstraf
Thomas More / Erasmus / Jean Luis Vives
Veroordeelden elke vorm van luiheid en degradatie: pleiten voor overheidsinterventie
(dwangarbeid)
Luther / Calvijn / Zwingli
Invoeren van arbeidsdwang, verbod op bedelarij en centralisatie van armenzorg
1522 – 1545 (West-Europa)
Ordonnanties: onderscheid tussen valide armen en echte behoeftigen
- Valide armen : degene die konden werken, maar niet deden
3
, QUIANA DEFOUR OPDECAM
AJ 2022-2023
- Echte behoeftigen : degene die niet konden werken → gecentraliseerde
armenzorg
Armenzorg werd een instrument om de armen te disciplineren en als mechanisme om de
arbeidsmarkt te reguleren
Eind 16e eeuw – begin 17e eeuw
Gedisciplineerde maatschappij: samenwerking tussen wereldlijke en kerkelijke
autoriteiten waarbij economische elites beschermd werden
Industrialisering van Engeland: proletariaat groeit → strenge repressie en fysieke
bestraffing heeft geen nut meer → opsluiting is een nieuwe vorm (niet in elk land dezelfde
bedoelingen)
Amsterdam 1596
Rasphuis
- Voorbeeld voor gelijkaardige instellingen in de rest van Europa
- Bestemd voor bedelaars en jonge veroordeelden
- De duur van de straf kon aangepast worden aan het gedrag van
de gevangene (door bestuur)
- Arbeid was verplicht + gemeenschappelijk
- De gevangenen kregen loon
- De gevangenen leefden volgens strikte richtlijnen → ze worden
naar het goede geleid en van het slechte afgehouden
Engeland 1575
House of Correction (per graafschap)
- Bestraffing van zwervers en verlichting van de armen
- Economische functie (workhouses)
- Proletariaat gedisciplineerd en geïntegreerd in het arbeidsproces
- Leverde een interessante concurrentiële positie op bij
buitenlandse markten : hierdoor (1704) workhouses waarin
bejaarden, vrouwen en kinderen werden ondergebracht
Frankrijk - Asociale individuen uit de maatschappij : sociale orde handhaven
1656
Hopital Général
- Doel = bedelarij, ledigheid en wanorde te onderdrukken
- In elke stad werd zo’n instituut opgericht
Duitsland Zuchthauser
- Eerder als gevangenis
Tuchthuizen : hybride instellingen die strafaspecten incorporeerden
→ ook misdrijfplegers werden hierin ondergebracht waarbij lijfstraffen niet aan de orde
waren of waar ze nog geen veroordeling tot een lijfstraf hebben gekregen
= hieruit groeien gevangenissen (het tijdelijk opsluiten van mensen)
ANCIEN REGIME
Kernmerk : willekeurig (door wreedheden en excessen) door Koning
Elk misdrijf werd gezien als een aanslag op de figuur van de Koning
4
