Psychologie van de adolescentie
Vak: Psychologie van de adolescentie
Kwartaal: 3
Schooljaar: 2015/2016
Docenten: Belinda Dolman, Tim Koolstra & Michiel Oudega
Boek: Psychologie van de adolescentie
Inhoudsopgave
,1. INLEIDING, DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT EN ALGEMENE
THEORIEËN………………………………4
1.1 BEGRIPSAFBAKENING: PUBERTEIT EN ADOLESCENTIE...............................................4
1.2 KLASSIEKE THEORIEËN...................................................................................... 4
1.2.1 Psycho-analytische theorieën...............................................................4
1.2.2 Sociaal culturele theorieën...................................................................4
1.2.3 Cognitieve theorieën............................................................................4
1.2.4 Integratie.............................................................................................. 4
1.3 EEN POSITIEVE BLIK OP DE ADOLESCENTIE............................................................4
1.4 SAMENGEVAT: HOE LASTIG IS DE ADOLESCENTIE?..................................................5
1.5 HOE ZIEN PSYCHOLOGEN DE ADOLESCENTIE?........................................................5
1.6 DE TOEPASSING............................................................................................... 6
1.7 SAMENVATTING............................................................................................... 6
2. BREIN EN COGNITIEVE ONTWIKKELING............................................7
2.1 HERSENONTWIKKELING TIJDENS DE ADOLESCENTIE.................................................7
2.1.1 Ontwikkeling van het brein...................................................................7
2.2 PREFRONTALE CORTEX...................................................................................... 8
2.2.1 Sociale cognitie.................................................................................... 8
2.2.2 Executieve functies.............................................................................. 8
2.3 THEORIEËN M.B.T. COGNITIEVE ONTWIKKELING......................................................9
2.3.1 Informatieverwerkingsbenadering........................................................9
2.3.2 Piagetiaanse benadering......................................................................9
2.3.3 Psychometrische benadering................................................................9
3. PSYCHOSOCIALE ONTWIKKELING: GEZIN EN LEEFTIJDSGENOTEN.....10
3.1 KLASSIEK BEELD ADOLESCENTIE........................................................................10
3.2 DE ROL VAN HET GEZIN.................................................................................. 10
3.2.1 Opvoeding in de adolescentie............................................................10
3.2.2 De kwaliteit van de relatie ouder/kind................................................10
3.2.3 Het gezin als systeem........................................................................11
3.2.4 Samenvattend: de rol van het gezin...................................................11
3.3 DE INVLOED VAN LEEFTIJDSGENOTEN.................................................................11
3.3.1 Vriendschappen in de adolescentie....................................................12
3.3.2 Vriendengroepen................................................................................ 12
3.4 CONCLUSIE: GEZIN VS. VRIENDEN.....................................................................12
4. EMOTIONELE EN SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE...13
4.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE................................................13
4.1.1 Inzicht in oorzaken van emoties.........................................................13
4.1.2 Strategisch emotioneel gedrag...........................................................13
4.1.3 Emotioneel bewustzijn........................................................................13
4.1.4 Emotionele turbulentie.......................................................................13
4.2 SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE...................................................13
4.2.1 Ontwikkelingstaak: vormgeven aan intimiteit en seksualiteit............13
4.2.2 Voorlichting......................................................................................... 14
4.2.3 ONTWIKKELINGSLIJNEN BINNEN DE SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE. . .14
5. HET ZELF, AUTONOMIE EN ZELFBEELD...........................................16
5.1 HET ZELF IS AFHANKELIJK VAN DE CONTEXT........................................................16
5.2 BEGRIPSBEPALING.......................................................................................... 16
5.3 THEORIEËN OVER ONTWIKKELING VAN HET ZELF...................................................16
5.3.1 Vooral afhankelijk van anderen..........................................................16
5.3.2 Zelfwaarneming.................................................................................. 16
5.3.3 Contextuele invloeden........................................................................16
5.4 IDENTITEIT.................................................................................................... 17
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 2
, 5.4.1 Identiteitsontwikkeling.......................................................................17
5.5 AUTONOMIE.................................................................................................. 17
5.5.1 Separatie individuatie theorie (SIT)....................................................17
5.5.2 Autonomie als zelf gedetermineerd functioneren...............................17
6. WAT ALS HET NIET ZO GOED GAAT?...............................................19
6.1 NORMAAL / ABNORMAAL GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN............................................19
6.1.1 Internaliserende problematiek............................................................19
6.1.2 Depressie bij adolescenten.................................................................19
6.1.4 Behandeling depressie.......................................................................20
6.2 CRIMINEEL GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN..............................................................21
6.2.1 Ontwikkeling crimineel gedrag...........................................................21
6.2.2 Criminaliteit Amsterdam.....................................................................22
6.2.3 Onderliggende (externaliserende) stoornissen...................................22
6.2.4 BEHANDELING CRIMINEEL GEDRAG..................................................................23
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 3
,1. Inleiding, de maatschappelijke context en
algemene theorieën
1.1 Begripsafbakening: puberteit en adolescentie
Tekenen van de adolescentie zijn de hormonen in interactie met de omgeving. Dit
wordt ook wel het cyclische perspectief genoemd. De periode van de puberteit
en adolescentie is ± tussen de 10 en 22 jaar. De emerging adulthood /
ontluikende volwassenheid eindigt als de volwassen rollen zijn opgenomen. Dit is
rond het 25e levensjaar.
1.2 Klassieke theorieën
G. Stanley Hall beschreef de adolescentie al als een hele lastige periode. De
volgende theorieën zullen worden beschreven:
1. De psycho-analytische theorieën over de adolescentie
2. Sociaal culturele theorieën
3. Cognitieve theorieën
4. Integratie
1.2.1 Psycho-analytische theorieën
1. De klassieke drift afweer visie (Freud, 1936-1966)
a. Verdringing
b. Ascetisme
c. Intellectualisering
2. De meer recente relationele visie (Blos, 1979)
a. Tegenstrijdige behoeften om afstand te nemen van de ouderfiguren
en weer toenadering te zoeken
1.2.2 Sociaal culturele theorieën
Onderzoek Margeret Mead (1928) mate van ervaren stress is afhankelijk van de
maatschappelijke context niet alleen van de lichamelijke verandering.
1.2.3 Cognitieve theorieën
Denken steeds sneller en abstracter (Piaget, egocentrisme, imaginair publiek,
persoonlijke fabels).
1.2.4 Integratie
Bovenstaande theorieën zijn geïntegreerd tot één theorie: theorie over
identiteitsontwikkeling van Erikson. Deze theorie gaat over het overwinnen
van crisis van identiteit vs. rolverwarring:
De biologische dimensie
De sociale dimensie
De persoonlijke dimensie (iedereen komt tot een eigen integratie van de
invloeden)
De theorieën proberen beeld van hall storm en stress te bevestigen en
verklaren
1.3 Een positieve blik op de adolescentie
Volgens Dan Siegel zijn er veel mythen over de adolescentie. Het idee dat
adolescentie een dramatisch dieptepunt is waar je vooral zo snel mogelijk uit wilt
komen. Er gierende hormonen zijn die de puberteit beheersen. Adolescentie is
een tijd van onvolwassenheid, die pas ophoudt rond het 25 e levensjaar.
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 4
, Dan Siegel: ESSENCE
Emotional Spark
Social Engagement
Novelty seeking
Creative Explorations
1.4 Samengevat: Hoe lastig is de adolescentie?
Voor iedereen is er tijdens de adolescentie wel een mate van stress. Denk hierbij
aan het leren omgaan met seksuele driften, het loskomen van de ouders,
cognitieve ontwikkeling, cultuur. Maar bijna iedereen komt er goed doorheen
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen normale spanningen en
spanningen die mogelijk juist wel signalen zijn voor een verstoorde ontwikkeling.
Welke problemen komen voort uit de adolescentie en welke problemen speelden
al?
1.5 Hoe zien psychologen de adolescentie?
Er zijn drie belangrijke invalshoeken over de adolescentie volgens
psychologen. De adolescentie is:
1. Een karakteristieke ontwikkelingsperiode met daarin specifieke
ontwikkelingstaken
a. Ontwikkelingstaken zijn opgaven die en persoon op een bepaald
moment moet volbrengen. Er zijn drie soorten ontwikkelingstaken:
i. Taken voor alle jongeren
ii. Taken alleen voor jongeren in een bepaalde periode (uit de
kast komen)
iii. Taken voor jongeren die met grote veranderingen om moeten
gaan (ouders die uit elkaar gaan / overlijden)
b. Ontwikkelingstaken voor hulpverleners om oplossingsgericht met
jongeren bezig te zijn:
i. Vormgeven aan veranderde relaties binnen gezin
ii. Zorgdragen voor gezondheid en uiterlijk
iii. Vormgeven aan intimiteit en seksualiteit
iv. Participeren in onderwijs of werk
v. Vriendschappen en sociale contacten onderhouden
vi. Omgaan met autoriteit
2. Een ontwikkelingsproces met daarin continue en discontinue
momenten
a. Is er een voorspelbaar patroon te vinden? Levenslooptrajecten
(lifetrajectories) nagaan samenhang gebeurtenissen in iemand zijn
leven. Continuïteit en discontinuïteit. Life events (plasticiteit tijdens
het ontwikkelproces en projectieve factoren vs. risicofactoren)
b. Bijvoorbeeld: Marshmallow Test
c. Belangrijke projectieve factoren bij life events: sociale
ondersteuning, persoonlijkheidskenmerken: positief zelfbeeld,
gemakkelijk humeur
3. Het samenspel tussen individu en omgeving
a. Ook wel contextuele theorieën genoemd. Adolescenten worden
beïnvloed door hun omgeving, maar vormen ook hun eigen
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 5
Vak: Psychologie van de adolescentie
Kwartaal: 3
Schooljaar: 2015/2016
Docenten: Belinda Dolman, Tim Koolstra & Michiel Oudega
Boek: Psychologie van de adolescentie
Inhoudsopgave
,1. INLEIDING, DE MAATSCHAPPELIJKE CONTEXT EN ALGEMENE
THEORIEËN………………………………4
1.1 BEGRIPSAFBAKENING: PUBERTEIT EN ADOLESCENTIE...............................................4
1.2 KLASSIEKE THEORIEËN...................................................................................... 4
1.2.1 Psycho-analytische theorieën...............................................................4
1.2.2 Sociaal culturele theorieën...................................................................4
1.2.3 Cognitieve theorieën............................................................................4
1.2.4 Integratie.............................................................................................. 4
1.3 EEN POSITIEVE BLIK OP DE ADOLESCENTIE............................................................4
1.4 SAMENGEVAT: HOE LASTIG IS DE ADOLESCENTIE?..................................................5
1.5 HOE ZIEN PSYCHOLOGEN DE ADOLESCENTIE?........................................................5
1.6 DE TOEPASSING............................................................................................... 6
1.7 SAMENVATTING............................................................................................... 6
2. BREIN EN COGNITIEVE ONTWIKKELING............................................7
2.1 HERSENONTWIKKELING TIJDENS DE ADOLESCENTIE.................................................7
2.1.1 Ontwikkeling van het brein...................................................................7
2.2 PREFRONTALE CORTEX...................................................................................... 8
2.2.1 Sociale cognitie.................................................................................... 8
2.2.2 Executieve functies.............................................................................. 8
2.3 THEORIEËN M.B.T. COGNITIEVE ONTWIKKELING......................................................9
2.3.1 Informatieverwerkingsbenadering........................................................9
2.3.2 Piagetiaanse benadering......................................................................9
2.3.3 Psychometrische benadering................................................................9
3. PSYCHOSOCIALE ONTWIKKELING: GEZIN EN LEEFTIJDSGENOTEN.....10
3.1 KLASSIEK BEELD ADOLESCENTIE........................................................................10
3.2 DE ROL VAN HET GEZIN.................................................................................. 10
3.2.1 Opvoeding in de adolescentie............................................................10
3.2.2 De kwaliteit van de relatie ouder/kind................................................10
3.2.3 Het gezin als systeem........................................................................11
3.2.4 Samenvattend: de rol van het gezin...................................................11
3.3 DE INVLOED VAN LEEFTIJDSGENOTEN.................................................................11
3.3.1 Vriendschappen in de adolescentie....................................................12
3.3.2 Vriendengroepen................................................................................ 12
3.4 CONCLUSIE: GEZIN VS. VRIENDEN.....................................................................12
4. EMOTIONELE EN SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE...13
4.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE................................................13
4.1.1 Inzicht in oorzaken van emoties.........................................................13
4.1.2 Strategisch emotioneel gedrag...........................................................13
4.1.3 Emotioneel bewustzijn........................................................................13
4.1.4 Emotionele turbulentie.......................................................................13
4.2 SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE...................................................13
4.2.1 Ontwikkelingstaak: vormgeven aan intimiteit en seksualiteit............13
4.2.2 Voorlichting......................................................................................... 14
4.2.3 ONTWIKKELINGSLIJNEN BINNEN DE SEKSUELE ONTWIKKELING IN DE ADOLESCENTIE. . .14
5. HET ZELF, AUTONOMIE EN ZELFBEELD...........................................16
5.1 HET ZELF IS AFHANKELIJK VAN DE CONTEXT........................................................16
5.2 BEGRIPSBEPALING.......................................................................................... 16
5.3 THEORIEËN OVER ONTWIKKELING VAN HET ZELF...................................................16
5.3.1 Vooral afhankelijk van anderen..........................................................16
5.3.2 Zelfwaarneming.................................................................................. 16
5.3.3 Contextuele invloeden........................................................................16
5.4 IDENTITEIT.................................................................................................... 17
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 2
, 5.4.1 Identiteitsontwikkeling.......................................................................17
5.5 AUTONOMIE.................................................................................................. 17
5.5.1 Separatie individuatie theorie (SIT)....................................................17
5.5.2 Autonomie als zelf gedetermineerd functioneren...............................17
6. WAT ALS HET NIET ZO GOED GAAT?...............................................19
6.1 NORMAAL / ABNORMAAL GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN............................................19
6.1.1 Internaliserende problematiek............................................................19
6.1.2 Depressie bij adolescenten.................................................................19
6.1.4 Behandeling depressie.......................................................................20
6.2 CRIMINEEL GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN..............................................................21
6.2.1 Ontwikkeling crimineel gedrag...........................................................21
6.2.2 Criminaliteit Amsterdam.....................................................................22
6.2.3 Onderliggende (externaliserende) stoornissen...................................22
6.2.4 BEHANDELING CRIMINEEL GEDRAG..................................................................23
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 3
,1. Inleiding, de maatschappelijke context en
algemene theorieën
1.1 Begripsafbakening: puberteit en adolescentie
Tekenen van de adolescentie zijn de hormonen in interactie met de omgeving. Dit
wordt ook wel het cyclische perspectief genoemd. De periode van de puberteit
en adolescentie is ± tussen de 10 en 22 jaar. De emerging adulthood /
ontluikende volwassenheid eindigt als de volwassen rollen zijn opgenomen. Dit is
rond het 25e levensjaar.
1.2 Klassieke theorieën
G. Stanley Hall beschreef de adolescentie al als een hele lastige periode. De
volgende theorieën zullen worden beschreven:
1. De psycho-analytische theorieën over de adolescentie
2. Sociaal culturele theorieën
3. Cognitieve theorieën
4. Integratie
1.2.1 Psycho-analytische theorieën
1. De klassieke drift afweer visie (Freud, 1936-1966)
a. Verdringing
b. Ascetisme
c. Intellectualisering
2. De meer recente relationele visie (Blos, 1979)
a. Tegenstrijdige behoeften om afstand te nemen van de ouderfiguren
en weer toenadering te zoeken
1.2.2 Sociaal culturele theorieën
Onderzoek Margeret Mead (1928) mate van ervaren stress is afhankelijk van de
maatschappelijke context niet alleen van de lichamelijke verandering.
1.2.3 Cognitieve theorieën
Denken steeds sneller en abstracter (Piaget, egocentrisme, imaginair publiek,
persoonlijke fabels).
1.2.4 Integratie
Bovenstaande theorieën zijn geïntegreerd tot één theorie: theorie over
identiteitsontwikkeling van Erikson. Deze theorie gaat over het overwinnen
van crisis van identiteit vs. rolverwarring:
De biologische dimensie
De sociale dimensie
De persoonlijke dimensie (iedereen komt tot een eigen integratie van de
invloeden)
De theorieën proberen beeld van hall storm en stress te bevestigen en
verklaren
1.3 Een positieve blik op de adolescentie
Volgens Dan Siegel zijn er veel mythen over de adolescentie. Het idee dat
adolescentie een dramatisch dieptepunt is waar je vooral zo snel mogelijk uit wilt
komen. Er gierende hormonen zijn die de puberteit beheersen. Adolescentie is
een tijd van onvolwassenheid, die pas ophoudt rond het 25 e levensjaar.
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 4
, Dan Siegel: ESSENCE
Emotional Spark
Social Engagement
Novelty seeking
Creative Explorations
1.4 Samengevat: Hoe lastig is de adolescentie?
Voor iedereen is er tijdens de adolescentie wel een mate van stress. Denk hierbij
aan het leren omgaan met seksuele driften, het loskomen van de ouders,
cognitieve ontwikkeling, cultuur. Maar bijna iedereen komt er goed doorheen
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen normale spanningen en
spanningen die mogelijk juist wel signalen zijn voor een verstoorde ontwikkeling.
Welke problemen komen voort uit de adolescentie en welke problemen speelden
al?
1.5 Hoe zien psychologen de adolescentie?
Er zijn drie belangrijke invalshoeken over de adolescentie volgens
psychologen. De adolescentie is:
1. Een karakteristieke ontwikkelingsperiode met daarin specifieke
ontwikkelingstaken
a. Ontwikkelingstaken zijn opgaven die en persoon op een bepaald
moment moet volbrengen. Er zijn drie soorten ontwikkelingstaken:
i. Taken voor alle jongeren
ii. Taken alleen voor jongeren in een bepaalde periode (uit de
kast komen)
iii. Taken voor jongeren die met grote veranderingen om moeten
gaan (ouders die uit elkaar gaan / overlijden)
b. Ontwikkelingstaken voor hulpverleners om oplossingsgericht met
jongeren bezig te zijn:
i. Vormgeven aan veranderde relaties binnen gezin
ii. Zorgdragen voor gezondheid en uiterlijk
iii. Vormgeven aan intimiteit en seksualiteit
iv. Participeren in onderwijs of werk
v. Vriendschappen en sociale contacten onderhouden
vi. Omgaan met autoriteit
2. Een ontwikkelingsproces met daarin continue en discontinue
momenten
a. Is er een voorspelbaar patroon te vinden? Levenslooptrajecten
(lifetrajectories) nagaan samenhang gebeurtenissen in iemand zijn
leven. Continuïteit en discontinuïteit. Life events (plasticiteit tijdens
het ontwikkelproces en projectieve factoren vs. risicofactoren)
b. Bijvoorbeeld: Marshmallow Test
c. Belangrijke projectieve factoren bij life events: sociale
ondersteuning, persoonlijkheidskenmerken: positief zelfbeeld,
gemakkelijk humeur
3. Het samenspel tussen individu en omgeving
a. Ook wel contextuele theorieën genoemd. Adolescenten worden
beïnvloed door hun omgeving, maar vormen ook hun eigen
Samenvatting: Psychologie van de adolescentie 5
