Economie module 3
Hoofdstuk 1
Markt
Je kunt bepalen hoeveel een producent moet produceren om zijn winst te maximaliseren. Daarbij
was voor de producent zijn verkoopprijs gegeven; hij had er geen invloed op. Dit is een bijzondere
situatie, want in de meeste gevallen heeft een producent wel invloed op de prijs die hij voor zijn
producten kan vragen. De mate waarin een producent dat kan, verschilt van situatie tot situatie.
Dit verschil aan invloed op de prijs komt door de verschillen tussen de markten waarop de producten
verhandeld worden.
Maar wat is een markt? Een markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders
elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn concrete markten en abstracte markten.
Concrete markt
De plaats waar vragers en aanbieders elkaar ontmoeten, is een concrete markt. Dit kan een
weekendmarkt op het kerkplein zijn of de bloemenveiling in Aalsmeer. Maar ook een plaats op het
internet, zoals de website Marktplaats.nl, is een concrete markt.
Abstracte markt
Bij een abstracte markt gaat het niet over de ontmoetingsplaats waar vragers en aanbieders elkaar
treffen. Voorbeelden van een abstracte markt zijn ‘de huizenmarkt’ en ‘de markt voor ruwe olie’. In
deze gevallen wordt met ‘markt’ alle elementen bedoeld die te maken hebben met de verhandeling
van de producten ‘huis’ en ‘ruwe olie’.
Marktstructuur
De kenmerken van de markt bepalen in hoeverre aanbieders invloed hebben op de verkoopprijs van
hun product. Deze kenmerken vormen samen de marktstructuur. De belangrijkste kenmerken van
een markt zijn: het aantal aanbieders, hun marktaandelen, de toetredingsdrempels en de mate van
productdifferentiatie.
Aantal aanbieders en hun marktaandelen
Als er maar één aanbieder is, hoeft deze zich geen zorgen te maken dat klanten weglopen naar de
concurrent als hij zijn prijs verhoogt. Want die concurrenten zijn er niet. Het enige waar de
producent rekening mee moet houden, is de ‘wet van de vraag’: hoe hoger de prijs, hoe minder
consumenten het product kopen. Dat ligt anders wanneer er wel concurrenten zijn. Als een
producent dan zijn prijs verhoogt, kunnen consumenten het product ergens anders kopen.
Naast het aantal aanbieders maakt het ook uit of verschillende aanbieders hetzelfde marktaandeel
hebben. Het marktaandeel van een aanbieder is zijn afzet als percentage van de totale afzet. Een
aanbieder heeft meer invloed op de prijs als zijn marktaandeel groter is. Een aanbieder met een
marktaandeel van meer dan 35 procent is een dominante aanbieder. De andere aanbieders op de
markt volgen de verkoopprijs van de dominante aanbieder.
Toetredingsdrempels
Sommige producten kun je pas produceren als je een grote investering doet. Er moet bijvoorbeeld
eerst een fabriek worden gebouwd. De investering in een nieuwe fabriek is dan een
,toetredingsdrempel: een abstracte drempel tot een markt waar een producent ‘overheen moet
stappen’ om te kunnen produceren.
Als de toetredingsdrempel hoog is, zijn er weinig producenten die over de drempel heen kunnen
stappen.
Er zijn meer voorbeelden van toetredingsdrempels, zoals de kosten van het verkrijgen van een
milieuvergunning of een licentie. Met een milieuvergunning heb je toestemming om het milieu in
een bepaalde mate te belasten. Een licentie geeft een bedrijf het recht om iets te doen, bijvoorbeeld
iets te verkopen.
Toetredingsdrempels beïnvloeden het aantal producenten op een markt: hoe hoger de
toetredingsdrempel, hoe minder producenten er zijn. Eerder heb je gezien dat het aantal aanbieders
van grote invloed is op de mate waarin een aanbieder zijn verkoopprijs kan beïnvloeden.
Productdifferentiatie
Als in de ogen van de consument verschillende versies van hetzelfde product niet van elkaar
verschillen, spreek je van homogene producten. Elektriciteit is bijvoorbeeld een homogeen product:
de consument ziet geen verschil tussen de elektriciteit van de ene aanbieder en die van een andere
aanbieder.
Als in de ogen van de consument verschillende versies van hetzelfde product wel van elkaar
verschillen, spreek je van heterogene producten. Dit geldt voor veruit de meeste producten. Voor al
deze producten zijn er meerdere producenten die ieder hun eigen versie aanbieden. En deze
verschillende versies zijn in de ogen van de consument ook echt verschillend van elkaar.
Heterogene producten zijn verschillend van elkaar, maar bevredigen dezelfde behoefte. Als
producten substitueerbaar zijn, maar in de ogen van consumenten wel van elkaar verschillen, spreek
je van gedifferentieerde producten.
Producten zijn betere substituten voor elkaar naarmate ze minder van elkaar verschillen. Hoe meer
producten van elkaar verschillen, hoe sterker ze zijn gedifferentieerd. Je noemt dat de mate van
productdifferentiatie. Er zijn ook producten die onderling helemaal niet substitueerbaar zijn. In dat
geval spreek je van onafhankelijke producten.
Mate van productdifferentiatie
Ook de mate van productdifferentiatie bepaalt of een producent zijn verkoopprijs kan beïnvloeden.
Die invloed is beperkt als het product nauwelijks gedifferentieerd is. Er bestaan dan één of meerdere
concurrenten die een vergelijkbaar product verkopen. Als een van de producenten zijn prijs
verhoogt, kopen de consumenten het product bij een andere producent. De producten lijken toch
erg op elkaar, dus waarom zouden ze niet kiezen voor het goedkoopste product?
Als producten wel sterk gedifferentieerd zijn, ligt dat anders. Een producent kan in dit geval veel
gemakkelijker zijn prijs verhogen. Voor consumenten bestaat er toch geen vergelijkbaar product.
Marktvormen
, Met het aantal aanbieders en de mate van productdifferentiatie kun je markten indelen. Zo ontstaan
er verschillende marktvormen.
Volkomen concurrentie
Het individuele aanbod en het collectieve aanbod gaan over een markt van volkomen concurrentie.
Daarbij zijn er veel producenten die allemaal hetzelfde, homogene product aanbieden. Op deze
markt kan geen enkele aanbieder de prijs beïnvloeden. Het enige wat een producent kan
beïnvloeden, is de hoeveelheid die hij produceert. Producenten worden op deze markt ook wel
hoeveelheidsaanpassers genoemd. Zij kijken wat de marktprijs is en passen de hoeveelheid aan die
ze willen verkopen tegen deze prijs.
Bij alle andere marktvormen hebben producenten wel invloed op de prijs van hun product. Een
markt van volkomen concurrentie komt in de praktijk nauwelijks voor. Volkomen concurrentie is een
ideaaltype waarmee je andere marktvormen kunt vergelijken.
Monopolistische concurrentie
De marktvorm waarbij veel kleine producenten een heterogeen product aanbieden, noem je
monopolistische concurrentie. Deze markt verschilt op één punt van een markt van volkomen
concurrentie: de producten zijn heterogeen. Daardoor hebben producenten wel invloed op de
verkoopprijs van hun product. Maar op een markt met monopolistische concurrentie is die invloed
beperkt door de sterke concurrentie; er zijn immers veel aanbieders.
Monopolie
Als er maar één producent is, spreek je van een monopolie. Een monopolist hoeft geen rekening te
houden met andere producenten. Hij bepaalt in z’n eentje de verkoopprijs. Een monopolist is
prijszetter; hij kiest die prijs waarbij zijn winst maximaal is. Daarbij houdt een monopolist wel
rekening met de consumenten. Want de ‘wet van de vraag’ gaat altijd op: bij een hogere prijs wordt
er minder verkocht.
In de praktijk komt een monopolie nauwelijks voor. Er is altijd wel concurrentie, hoe weinig ook. Er
zijn wel markten die erg lijken op een monopolie. Op die markten is er één producent die bijna de
hele vraag voor zijn rekening neemt. Wat overblijft aan consumentenvraag wordt door één of
meerdere kleinere producenten bediend.
Oligopolie
Op veel markten zijn er vijf tot tien producenten die gezamenlijk zo’n tachtig procent van de totale
productie voortbrengen. In dat geval spreek je van een oligopolie. Wanneer er twee producenten
zijn, krijgt het oligopolie een aparte naam: duopolie. Als alle producenten in een oligopolie hetzelfde
product maken, ontstaat een homogeen oligopolie.
Een oligopolist heeft meer invloed op de prijs naarmate zijn product meer afwijkt van dat van de
andere producenten. Dan is er sprake van een heterogeen oligopolie. Bij een prijsverhoging
overwegen consumenten nog steeds om naar de concurrent te gaan. Maar overstappen naar een
ander product doen ze toch minder snel. Sommige consumenten hebben nu eenmaal een voorkeur
voor een bepaalde versie van het product. Ondanks een prijsverhoging blijven ze dan deze versie
kopen.
Hoofdstuk 1
Markt
Je kunt bepalen hoeveel een producent moet produceren om zijn winst te maximaliseren. Daarbij
was voor de producent zijn verkoopprijs gegeven; hij had er geen invloed op. Dit is een bijzondere
situatie, want in de meeste gevallen heeft een producent wel invloed op de prijs die hij voor zijn
producten kan vragen. De mate waarin een producent dat kan, verschilt van situatie tot situatie.
Dit verschil aan invloed op de prijs komt door de verschillen tussen de markten waarop de producten
verhandeld worden.
Maar wat is een markt? Een markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders
elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn concrete markten en abstracte markten.
Concrete markt
De plaats waar vragers en aanbieders elkaar ontmoeten, is een concrete markt. Dit kan een
weekendmarkt op het kerkplein zijn of de bloemenveiling in Aalsmeer. Maar ook een plaats op het
internet, zoals de website Marktplaats.nl, is een concrete markt.
Abstracte markt
Bij een abstracte markt gaat het niet over de ontmoetingsplaats waar vragers en aanbieders elkaar
treffen. Voorbeelden van een abstracte markt zijn ‘de huizenmarkt’ en ‘de markt voor ruwe olie’. In
deze gevallen wordt met ‘markt’ alle elementen bedoeld die te maken hebben met de verhandeling
van de producten ‘huis’ en ‘ruwe olie’.
Marktstructuur
De kenmerken van de markt bepalen in hoeverre aanbieders invloed hebben op de verkoopprijs van
hun product. Deze kenmerken vormen samen de marktstructuur. De belangrijkste kenmerken van
een markt zijn: het aantal aanbieders, hun marktaandelen, de toetredingsdrempels en de mate van
productdifferentiatie.
Aantal aanbieders en hun marktaandelen
Als er maar één aanbieder is, hoeft deze zich geen zorgen te maken dat klanten weglopen naar de
concurrent als hij zijn prijs verhoogt. Want die concurrenten zijn er niet. Het enige waar de
producent rekening mee moet houden, is de ‘wet van de vraag’: hoe hoger de prijs, hoe minder
consumenten het product kopen. Dat ligt anders wanneer er wel concurrenten zijn. Als een
producent dan zijn prijs verhoogt, kunnen consumenten het product ergens anders kopen.
Naast het aantal aanbieders maakt het ook uit of verschillende aanbieders hetzelfde marktaandeel
hebben. Het marktaandeel van een aanbieder is zijn afzet als percentage van de totale afzet. Een
aanbieder heeft meer invloed op de prijs als zijn marktaandeel groter is. Een aanbieder met een
marktaandeel van meer dan 35 procent is een dominante aanbieder. De andere aanbieders op de
markt volgen de verkoopprijs van de dominante aanbieder.
Toetredingsdrempels
Sommige producten kun je pas produceren als je een grote investering doet. Er moet bijvoorbeeld
eerst een fabriek worden gebouwd. De investering in een nieuwe fabriek is dan een
,toetredingsdrempel: een abstracte drempel tot een markt waar een producent ‘overheen moet
stappen’ om te kunnen produceren.
Als de toetredingsdrempel hoog is, zijn er weinig producenten die over de drempel heen kunnen
stappen.
Er zijn meer voorbeelden van toetredingsdrempels, zoals de kosten van het verkrijgen van een
milieuvergunning of een licentie. Met een milieuvergunning heb je toestemming om het milieu in
een bepaalde mate te belasten. Een licentie geeft een bedrijf het recht om iets te doen, bijvoorbeeld
iets te verkopen.
Toetredingsdrempels beïnvloeden het aantal producenten op een markt: hoe hoger de
toetredingsdrempel, hoe minder producenten er zijn. Eerder heb je gezien dat het aantal aanbieders
van grote invloed is op de mate waarin een aanbieder zijn verkoopprijs kan beïnvloeden.
Productdifferentiatie
Als in de ogen van de consument verschillende versies van hetzelfde product niet van elkaar
verschillen, spreek je van homogene producten. Elektriciteit is bijvoorbeeld een homogeen product:
de consument ziet geen verschil tussen de elektriciteit van de ene aanbieder en die van een andere
aanbieder.
Als in de ogen van de consument verschillende versies van hetzelfde product wel van elkaar
verschillen, spreek je van heterogene producten. Dit geldt voor veruit de meeste producten. Voor al
deze producten zijn er meerdere producenten die ieder hun eigen versie aanbieden. En deze
verschillende versies zijn in de ogen van de consument ook echt verschillend van elkaar.
Heterogene producten zijn verschillend van elkaar, maar bevredigen dezelfde behoefte. Als
producten substitueerbaar zijn, maar in de ogen van consumenten wel van elkaar verschillen, spreek
je van gedifferentieerde producten.
Producten zijn betere substituten voor elkaar naarmate ze minder van elkaar verschillen. Hoe meer
producten van elkaar verschillen, hoe sterker ze zijn gedifferentieerd. Je noemt dat de mate van
productdifferentiatie. Er zijn ook producten die onderling helemaal niet substitueerbaar zijn. In dat
geval spreek je van onafhankelijke producten.
Mate van productdifferentiatie
Ook de mate van productdifferentiatie bepaalt of een producent zijn verkoopprijs kan beïnvloeden.
Die invloed is beperkt als het product nauwelijks gedifferentieerd is. Er bestaan dan één of meerdere
concurrenten die een vergelijkbaar product verkopen. Als een van de producenten zijn prijs
verhoogt, kopen de consumenten het product bij een andere producent. De producten lijken toch
erg op elkaar, dus waarom zouden ze niet kiezen voor het goedkoopste product?
Als producten wel sterk gedifferentieerd zijn, ligt dat anders. Een producent kan in dit geval veel
gemakkelijker zijn prijs verhogen. Voor consumenten bestaat er toch geen vergelijkbaar product.
Marktvormen
, Met het aantal aanbieders en de mate van productdifferentiatie kun je markten indelen. Zo ontstaan
er verschillende marktvormen.
Volkomen concurrentie
Het individuele aanbod en het collectieve aanbod gaan over een markt van volkomen concurrentie.
Daarbij zijn er veel producenten die allemaal hetzelfde, homogene product aanbieden. Op deze
markt kan geen enkele aanbieder de prijs beïnvloeden. Het enige wat een producent kan
beïnvloeden, is de hoeveelheid die hij produceert. Producenten worden op deze markt ook wel
hoeveelheidsaanpassers genoemd. Zij kijken wat de marktprijs is en passen de hoeveelheid aan die
ze willen verkopen tegen deze prijs.
Bij alle andere marktvormen hebben producenten wel invloed op de prijs van hun product. Een
markt van volkomen concurrentie komt in de praktijk nauwelijks voor. Volkomen concurrentie is een
ideaaltype waarmee je andere marktvormen kunt vergelijken.
Monopolistische concurrentie
De marktvorm waarbij veel kleine producenten een heterogeen product aanbieden, noem je
monopolistische concurrentie. Deze markt verschilt op één punt van een markt van volkomen
concurrentie: de producten zijn heterogeen. Daardoor hebben producenten wel invloed op de
verkoopprijs van hun product. Maar op een markt met monopolistische concurrentie is die invloed
beperkt door de sterke concurrentie; er zijn immers veel aanbieders.
Monopolie
Als er maar één producent is, spreek je van een monopolie. Een monopolist hoeft geen rekening te
houden met andere producenten. Hij bepaalt in z’n eentje de verkoopprijs. Een monopolist is
prijszetter; hij kiest die prijs waarbij zijn winst maximaal is. Daarbij houdt een monopolist wel
rekening met de consumenten. Want de ‘wet van de vraag’ gaat altijd op: bij een hogere prijs wordt
er minder verkocht.
In de praktijk komt een monopolie nauwelijks voor. Er is altijd wel concurrentie, hoe weinig ook. Er
zijn wel markten die erg lijken op een monopolie. Op die markten is er één producent die bijna de
hele vraag voor zijn rekening neemt. Wat overblijft aan consumentenvraag wordt door één of
meerdere kleinere producenten bediend.
Oligopolie
Op veel markten zijn er vijf tot tien producenten die gezamenlijk zo’n tachtig procent van de totale
productie voortbrengen. In dat geval spreek je van een oligopolie. Wanneer er twee producenten
zijn, krijgt het oligopolie een aparte naam: duopolie. Als alle producenten in een oligopolie hetzelfde
product maken, ontstaat een homogeen oligopolie.
Een oligopolist heeft meer invloed op de prijs naarmate zijn product meer afwijkt van dat van de
andere producenten. Dan is er sprake van een heterogeen oligopolie. Bij een prijsverhoging
overwegen consumenten nog steeds om naar de concurrent te gaan. Maar overstappen naar een
ander product doen ze toch minder snel. Sommige consumenten hebben nu eenmaal een voorkeur
voor een bepaalde versie van het product. Ondanks een prijsverhoging blijven ze dan deze versie
kopen.
