Vroegmoderne tijd
Samenvatting | Prof. René Vermeir | 2021-2022
,INHOUDSOPGAVE
1. Geografisch ruimte: europa .................................................................................................................................. 7
1.1. Grenzen ................................................................................................................................................................. 7
2. Chronologie ........................................................................................................................................................... 7
3. Overgang Middeleeuwen naar Vroegmoderne Tijd ............................................................................................. 7
3.1. Langlopende 11de eeuw: Zuid- en West-Europa.................................................................................................. 7
3.2. Versnelling............................................................................................................................................................. 8
4. Overgang Vroegmoderne naar Moderne-Hedendaagse Tijd ............................................................................... 8
1. Staatsvormingsprocessen ..................................................................................................................................... 9
1.1. Gedaantes van de staat......................................................................................................................................... 9
1.2. De Militaire Revolutie en de staat ........................................................................................................................ 9
1.3. Geld, geld en nog meer geld ............................................................................................................................... 10
1.4. Een standenmaatschappij ................................................................................................................................... 10
1.5. De gecentraliseerde ambtenarenstaat ............................................................................................................... 11
2. De eeuw van Habsburg ....................................................................................................................................... 11
2.1. Van Bourgondische Nederlanden tot Spaans-Habsburgs wereldrijk .................................................................. 11
2.1.1. Habsburg ............................................................................................................................................................. 11
2.1.2. Bourgondië .......................................................................................................................................................... 12
2.1.3. Castilië van Aragon.............................................................................................................................................. 14
2.1.4. Van alliantie naar politieke unie ......................................................................................................................... 15
2.1.5. Keizerschap ......................................................................................................................................................... 15
2.2. Ambities en mislukkingen van een wereldheerser ............................................................................................. 16
2.2.1. Doelstellingen ..................................................................................................................................................... 16
2.2.2. Opmars van de Ottomanen ................................................................................................................................ 16
2.2.3. Confrontatie met Frankrijk.................................................................................................................................. 16
2.2.4. Tudor en Habsburg.............................................................................................................................................. 17
2.3. Karel V en het bestuur van zijn landen ............................................................................................................... 19
2.3.1. Nederlanden ....................................................................................................................................................... 19
2.3.2. De Spaanse Koninkrijken ..................................................................................................................................... 20
2.3.3. Het Heilig Roomse Rijk ........................................................................................................................................ 20
2.3.4. Het Bestuur van een Imperium ........................................................................................................................... 21
2.4. Een gecontesteerde Pax Hispanica ..................................................................................................................... 22
2.4.1. Filips II, heerser van een Wereldrijk................................................................................................................... 22
2.4.2. Controle over de Middellandse Zee .................................................................................................................... 22
2.4.3. De Opstand in de Nederlanden........................................................................................................................... 22
2.4.4. Frankrijk door burgeroorlogen verlamd ............................................................................................................. 25
2.4.5. Elizabethaans Engeland ...................................................................................................................................... 25
2.4.6. De aartshertogelijke Nederlanden en het Twaalfjarig Bestand .......................................................................... 27
3. Europa in oorlog, 1618-1713 .............................................................................................................................. 28
3.1. De strijd om het overwicht ................................................................................................................................. 28
,3.1.1. De Dertigjarige Oorlog ........................................................................................................................................ 28
3.1.2. Frankrijk en de Republiek vs. Spanje .................................................................................................................. 29
3.1.3. Blijvende Franse druk op de Nederlanden......................................................................................................... 30
3.1.4. De Spaanse Successieoorlog ............................................................................................................................... 30
3.2. Bloei en verval van de Republiek ........................................................................................................................ 31
3.2.1. Godsdienstige tegenstellingen ............................................................................................................................ 31
3.2.2. De plaats van de Stadhouder .............................................................................................................................. 32
3.2.3. De Republiek als grote mogendheid ................................................................................................................... 32
3.3. De Grand Siècle van Frankrijk ............................................................................................................................. 33
3.3.1. Richelieu, wegbereider van Lodewijk XIV ........................................................................................................... 33
3.3.2. De reactie ............................................................................................................................................................ 34
3.3.3. Lodewijk XIV en het Franse Absolutisme ............................................................................................................ 34
3.4. 17de-eeuws Engeland ......................................................................................................................................... 35
3.4.1. Binnenlandse politiek.......................................................................................................................................... 35
3.4.2. Buitenlandse Politiek .......................................................................................................................................... 37
4. Op weg naar modernisering, 1713-1787 ............................................................................................................ 38
4.1. Centraal- en Oost-Europa na Westfalen ............................................................................................................. 38
4.1.1. Van Hausmacht naar Donaumonarchie .............................................................................................................. 38
4.1.2. De opkomst van Pruisen ..................................................................................................................................... 40
4.1.3. Polen-Litouwen: vereniging en opdeling ............................................................................................................ 40
4.1.4. Rusland verlegt grenzen...................................................................................................................................... 41
4.2. Frankrijk van Regentschap tot Revolutie ............................................................................................................ 43
4.2.1. La Régence (1715-1723)...................................................................................................................................... 43
4.2.2. Cultureel dominant, politiek overvleugeld ......................................................................................................... 43
4.3. 18de-eeuws Engeland ......................................................................................................................................... 44
4.3.1. Binnenlandse politiek.......................................................................................................................................... 44
4.3.2. Buitenlandse politiek .......................................................................................................................................... 45
4.4. Verstarring en onmacht: de Republiek in de 18de eeuw ................................................................................... 46
4.5. De Zuidelijke Nederlanden onder Oostenrijkse vleugels .................................................................................... 46
1. Humanisme van de Renaissance ......................................................................................................................... 48
1.1. Term ‘Humanisme van de Renaissance’ ......................................................................................................... 48
1.2. Algemene achtergrond ................................................................................................................................... 48
1.3. Retoriek, kennis en geloof .............................................................................................................................. 49
1.4. Maatschappelijke inplanting van de humanistische idealen .......................................................................... 50
1.5. Historische breuken en omgang met teksten ................................................................................................. 51
1.6. Ontwikkeling van het humanisme buiten Italië .............................................................................................. 52
1.7. Desiderius Erasmus (1469-1536) .................................................................................................................... 53
1.8. Nasleep Erasmus en invloed op Reformatie ................................................................................................... 54
2. De reformatie ...................................................................................................................................................... 55
2.1. Paradoxen Laatmiddeleeuwse Christendom .................................................................................................. 55
, 2.2. Sola Scriptura, Sola Fide .................................................................................................................................. 55
2.3. Succesfactoren: nieuwe media en sociale context ......................................................................................... 56
2.4. M. Luther (1483-1546; Noord-Duitsland) ....................................................................................................... 56
2.5. H. Zwingli (1484-1531; Zuid-Duitsland) > stedelijke Reformatie .................................................................... 57
2.6. Anabaptisme: Radicale Reformatie................................................................................................................. 58
2.7. J. Calvijn: het Geneefse Model (1509-1564) ................................................................................................... 58
2.8. Concilie van Trente (1545-1563) ‘De Katholieke Reformatie’ ........................................................................ 59
3. Confessioneel identiteiten .................................................................................................................................. 61
3.1. Religio vinculum societatis .............................................................................................................................. 61
3.2. Een nieuwe clerus ........................................................................................................................................... 61
3.3. Nieuwe Leken? 2 essentiële vragen: .............................................................................................................. 62
3.4. Religieuze Tolerantie in de Republiek ............................................................................................................. 63
4. Onderwijs in LM en VMT..................................................................................................................................... 64
4.1. Lager en Middelbaar onderwijs ...................................................................................................................... 64
4.2. Het leren van een stiel .................................................................................................................................... 64
4.3. Katholiek en Protestants onderwijs ................................................................................................................ 65
4.4. Universiteiten (of STUDIUM GENERALE) in Europa ........................................................................................ 66
5. Wetenschappelijke Revoltutie (ca. 16-17de eeuw).............................................................................................. 68
5.1. Exacte wetenschappen aan de Laatmiddeleeuwse Universiteiten ................................................................ 68
5.2. Humanisme en Wetenschap ........................................................................................................................... 69
5.3. Religie, wetenschap en hervorming buiten de universiteit ............................................................................ 70
5.4. Mathematisering van de natuurfilosofie ........................................................................................................ 71
5.5. Mechanisering van de natuurfilosofie ........................................................................................................... 72
6. Verlichting ........................................................................................................................................................... 74
6.1. Inleiding........................................................................................................................................................... 74
6.2. Nieuwe ruimtes voor een publieke opinie: hoe en waar? .............................................................................. 74
6.3. Verlichting en religie ....................................................................................................................................... 75
6.4. De Encyclopédie .............................................................................................................................................. 77
6.5. Verlichting en Politieke filosofie ..................................................................................................................... 77
1. De bevolkings evolutie ........................................................................................................................................ 79
1.1. Het Bevolkingsaantal........................................................................................................................................... 79
1.2. Verstedelijking .................................................................................................................................................... 82
2. De Levensstandaard ............................................................................................................................................ 82
2.1. Prijzen en lonen .................................................................................................................................................. 82
2.2. Consumptiepatronen .......................................................................................................................................... 84
2.3. Sterftecijfers ........................................................................................................................................................ 85
3. De Landbouw ...................................................................................................................................................... 87
3.1. Exploitatiesystemen en Landbouwtechnieken ................................................................................................... 87
3.1.1. Exploitatiesystemen ............................................................................................................................................ 87
3.1.2. Landbouwtechnieken.......................................................................................................................................... 87