GERODONTOLOGIE
SAMENVATTING
1 INLEIDING
Gezondheid
- = Volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn
• NIET alleen de afwezigheid van ziekte
- Opleidingsniveau heeft impact op levens- en gezondheidsverwachting
• Hoe lager de opleiding, hoe lager de verwachting
Veroudering
- Aantal ouderen zal in toekomst toenemen " meer inzetten op goede
mondgezondheid van oudere pt
• #gezonde levensjaren neemt toe, maar #zieke levensjaren neemt traag af "
verlenging totale levensduur
- Verouderingsproces
• Door optreden van spontane en irreversibele veranderingen
o Lichaamssamenstelling
§ $ Spier- en vetvrije massa
§ Vetmassa neemt toe met leeftijd
§ Sarcopenie (zie hieronder)
• Primair proces
o Door genetische factoren
o Kenmerken
§ Maximale levensduur van ≠diersoorten
§ Familiaal voorkomen van hoge leeftijden
§ Genetische afwijkingen " versnelde veroudering
§ Bv. door verlies lengte van telomeren, DNA-schade
• Secundair proces
o Door andere factoren (met invloed op genetische factoren)
o Onveranderlijke factoren
§ Geboortegewicht en -seizoen
§ Educatieniveau
o Hoe lager, hoe lager de levens- en gezondheidsverwachting
o Indien geen diploma " vanaf 45+ levensverwachting in slecht ervaren
gezondheid
o Indien hoger onderwijs " vanaf 65+ levensverwachting in slecht
ervaren gezondheid
§ Inkomen
o Veranderlijke factoren
§ Leefgewoonten (fysieke activiteit, gezonde voeding)
§ Ziekten
o Zijn afh van leeftijd en geslacht
Kwetsbare ouderen
- Trends
• Tanden worden langer behouden
o " Uitdaging dagelijkse zorg
• Minder tandenloosheid
• Zorgnood daalt niet
- Levensverwachting
• Neemt toe " absoluut aantal tandelozen neemt NIET af
1
,- Profiel geriatrische pt
• >75j
• Geriatrische reuzen/atypische klinische beelden
o = Aandoeningen of condities die vaak voorkomen bij ouderen die zorg nodig
hebben
o Immobiliteit
§ = Sarcopenie
o Spiermassaverlies "$ mobiliteit "$ activiteiten in dagelijks leven
"$autonomie en # kwetsbaarheid
§ Oorzaak
o # Bloedspiegel ontstekingsmediatoren
o $ Hormonale stimulatie
o $ Anabole eiwitopname
o $ Fysieke activiteit
o Ondervoeding
o Instabiliteit
o Intellectuele achteruitgang
o Incontinentie
• Beperkte homeostase
o Door
§ $ Reserve en weerstand tov stressoren
• Actieve polypathologie
o Hoe minder reserve, hoe groter de kans op chronische aandoeningen en
multipathologie
• Verstoorde farmacokinetica
o # Vet en spier
o $Water
o # Vrije fractie eiwitbinding, plasmaspiegels
o $ GFR " accumulatie van medicatie
o # Toxiciteit en bijwerkingen
o Interacties medicatie
o Hypoalbuminemie
• Gevaar voor deficiënte voeding
o Minder energiebehoefte/eetlust
o Comorbiditeit
o Slecht gebit, dysfagie, depressie, kanker
o Gewichtsverlies
o Deficiëntie eiwit, vitamines, vetten …
• Neiging tot inactiviteit en bedlegerigheid
• Psychosociale problemen
o Dementie, depressie en delier (3 D’s)
o Vereenzaming en zelfstandigheid
• Frailty
o = Teer, broos, niet sterk, kwetsbaar
o Klinische betekenis
§ Zwakker, dunner, lichter dan normaal
§ Gemakkelijk te kwetsen, ziek, sterven
§ Vatbaarder voor ziekten
§ …
o Modellen
§ Functioneel model
o Domeinen
· Fysisch functioneren
· Cognitief functioneren
2
, · Functioneren op gebied van voeding
· Functioneren van de zintuigen
o Indien verlies van ≥2 domeinen " verlies in functie " frailty
§ Biologisch model
o Bevat
· Uitputting
· Handgrip
· Tragere stap
· Minder actief
· Niet-moedwillig gewichtsverlies
§ Frailty trajectory model
o Bij een frail persoon zal het langzaam bergaf gaan tot aan overlijden
o Sense of nonsense?
§ Sense
o Predictor voor
· Mortaliteit
◊ Hoe meer frail, hoe sneller overlijden
· Functionele achteruitgang
· Hospitalisatie
o Kenmerken
· Preventie mogelijk
· Hulp bij het nemen van klinische beslissingen
§ Nonsense
o Te veel definities
o Geen echte ziekte
o Geen uniform syndroom
o Geen pathofysiologisch model
o Geen bruikbaar meetinstrument
o Meetbaar via zorgafhankelijkheid/zorggraad
§ Manieren
o Katz-schaal
· Ruwe maat " pt kan mentaal nog in orde zijn, maar fysiek niet (of
omgekeerd)
· Criteria
◊ Zelfredzaamheid bij kleden, wassen, eten, toilet, verplaatsing
◊ (des)oriëntatie in tijd en ruimte
· Indeling
◊ O: geen/weinig hulp
◊ A, B, C: meer zorgbehoefte
◊ Cd: afhankelijk, dement
o Resident Assessment instrument (RAI)
· Evaluatie van ≠ parameters
· Inschatten zorgnood
· Plannen van zorg
Mondzorg
- Belang mondgezondheid
• Biofilm
o " Cariës, parodontale aandoeningen, stomatitis
• Aspiratie pneumonie
o Door vreemd materiaal in bronchiën en alveoli
o Verhoogde kans bij ouderen, door
§ Verminderde immuniteit, dysfagie, hartaanval
o Verlaagd door goede mh
3
, § " Kortere sliklatentietijd, verbeterde hoestreflex, verminderde potentiele
respiratoire pathogenen en verminderde mortaliteit
• Infectie
o Indien parodontitis " bacteriemie " # pro-inflammatoire reacties, afweer, pro-
thrombotische reacties en dyslipidemie " # atherosclerotische lesies " cv-
problemen en risico op erectie stoornissen
o Diabetes mellitus " rf voor gingivitis en parodontitis
§ $ glycemische controle " # parodontitis " # risico op diabetes
gerelateerde problemen
• Kauwfunctie
o Kan verminderd zijn door tandverlies
o Edentate pt hebben een verminderde voedselinname en zachter voedsel
o Uiterlijk van tanden bepaald persoonlijkheidsoordeel
§ = Psychosociaal functioneren
§ Geeft evt. sociale isolatie en depressie
§ Indien verzorgde tanden " interlligenter
o Kauwen
§ Stimuleert cognitie
§ Stimuleert corticale bloedflow
§ Activeert somatosensorische corticale gebieden
§ Verhoogd zuurstofgehalte in prefrontale cortex en hippocampus
• QoL
o Hoge bmi geeft bij ouderen een beschermende functie
- Doel
• Preventie infectie/pathologie
• Kauwfunctie
• Focus op functie en levenskwaliteit
- Knelpunten
• Ontoereikend bewustzijn van belang goede mh en problematiek
• Ontoereikende dagelijkse mondzorg
• Ontoereikende toegankelijkheid tot professionele mondzorg
o Drempels ervaren door TA
§ Complexiteit pt
§ Moeilijke communicatie
§ Moeilijkheidsgraad mondzorg
§ Arbeids- en tijdsintensief
§ Geen verloning voor benodigde extra tijd
• Nood aan reguliere, specifieke en gespecialiseerde mondzorg
o Bv. eigen TA voor controle en doorverwijzing naar specialist
Geriatrische evaluatie
- = Comprehensive geriatic assessment (CGA)
- Doel
• Evaluatie van mogelijkheid tot uitvoeren activiteiten noodzakelijk voor het welzijn
van ouderen
• Domeinen
o Biologisch, psychologisch en sociaal/financieel
• Basis voor
o Zorgvuldige probleemanalyse
o Formuleren van diagnosen/aandachtspunten
o Opstellen van zorgplan
o Prognose
- Niveau’s van detectie/assessment
• 1e
4
SAMENVATTING
1 INLEIDING
Gezondheid
- = Volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn
• NIET alleen de afwezigheid van ziekte
- Opleidingsniveau heeft impact op levens- en gezondheidsverwachting
• Hoe lager de opleiding, hoe lager de verwachting
Veroudering
- Aantal ouderen zal in toekomst toenemen " meer inzetten op goede
mondgezondheid van oudere pt
• #gezonde levensjaren neemt toe, maar #zieke levensjaren neemt traag af "
verlenging totale levensduur
- Verouderingsproces
• Door optreden van spontane en irreversibele veranderingen
o Lichaamssamenstelling
§ $ Spier- en vetvrije massa
§ Vetmassa neemt toe met leeftijd
§ Sarcopenie (zie hieronder)
• Primair proces
o Door genetische factoren
o Kenmerken
§ Maximale levensduur van ≠diersoorten
§ Familiaal voorkomen van hoge leeftijden
§ Genetische afwijkingen " versnelde veroudering
§ Bv. door verlies lengte van telomeren, DNA-schade
• Secundair proces
o Door andere factoren (met invloed op genetische factoren)
o Onveranderlijke factoren
§ Geboortegewicht en -seizoen
§ Educatieniveau
o Hoe lager, hoe lager de levens- en gezondheidsverwachting
o Indien geen diploma " vanaf 45+ levensverwachting in slecht ervaren
gezondheid
o Indien hoger onderwijs " vanaf 65+ levensverwachting in slecht
ervaren gezondheid
§ Inkomen
o Veranderlijke factoren
§ Leefgewoonten (fysieke activiteit, gezonde voeding)
§ Ziekten
o Zijn afh van leeftijd en geslacht
Kwetsbare ouderen
- Trends
• Tanden worden langer behouden
o " Uitdaging dagelijkse zorg
• Minder tandenloosheid
• Zorgnood daalt niet
- Levensverwachting
• Neemt toe " absoluut aantal tandelozen neemt NIET af
1
,- Profiel geriatrische pt
• >75j
• Geriatrische reuzen/atypische klinische beelden
o = Aandoeningen of condities die vaak voorkomen bij ouderen die zorg nodig
hebben
o Immobiliteit
§ = Sarcopenie
o Spiermassaverlies "$ mobiliteit "$ activiteiten in dagelijks leven
"$autonomie en # kwetsbaarheid
§ Oorzaak
o # Bloedspiegel ontstekingsmediatoren
o $ Hormonale stimulatie
o $ Anabole eiwitopname
o $ Fysieke activiteit
o Ondervoeding
o Instabiliteit
o Intellectuele achteruitgang
o Incontinentie
• Beperkte homeostase
o Door
§ $ Reserve en weerstand tov stressoren
• Actieve polypathologie
o Hoe minder reserve, hoe groter de kans op chronische aandoeningen en
multipathologie
• Verstoorde farmacokinetica
o # Vet en spier
o $Water
o # Vrije fractie eiwitbinding, plasmaspiegels
o $ GFR " accumulatie van medicatie
o # Toxiciteit en bijwerkingen
o Interacties medicatie
o Hypoalbuminemie
• Gevaar voor deficiënte voeding
o Minder energiebehoefte/eetlust
o Comorbiditeit
o Slecht gebit, dysfagie, depressie, kanker
o Gewichtsverlies
o Deficiëntie eiwit, vitamines, vetten …
• Neiging tot inactiviteit en bedlegerigheid
• Psychosociale problemen
o Dementie, depressie en delier (3 D’s)
o Vereenzaming en zelfstandigheid
• Frailty
o = Teer, broos, niet sterk, kwetsbaar
o Klinische betekenis
§ Zwakker, dunner, lichter dan normaal
§ Gemakkelijk te kwetsen, ziek, sterven
§ Vatbaarder voor ziekten
§ …
o Modellen
§ Functioneel model
o Domeinen
· Fysisch functioneren
· Cognitief functioneren
2
, · Functioneren op gebied van voeding
· Functioneren van de zintuigen
o Indien verlies van ≥2 domeinen " verlies in functie " frailty
§ Biologisch model
o Bevat
· Uitputting
· Handgrip
· Tragere stap
· Minder actief
· Niet-moedwillig gewichtsverlies
§ Frailty trajectory model
o Bij een frail persoon zal het langzaam bergaf gaan tot aan overlijden
o Sense of nonsense?
§ Sense
o Predictor voor
· Mortaliteit
◊ Hoe meer frail, hoe sneller overlijden
· Functionele achteruitgang
· Hospitalisatie
o Kenmerken
· Preventie mogelijk
· Hulp bij het nemen van klinische beslissingen
§ Nonsense
o Te veel definities
o Geen echte ziekte
o Geen uniform syndroom
o Geen pathofysiologisch model
o Geen bruikbaar meetinstrument
o Meetbaar via zorgafhankelijkheid/zorggraad
§ Manieren
o Katz-schaal
· Ruwe maat " pt kan mentaal nog in orde zijn, maar fysiek niet (of
omgekeerd)
· Criteria
◊ Zelfredzaamheid bij kleden, wassen, eten, toilet, verplaatsing
◊ (des)oriëntatie in tijd en ruimte
· Indeling
◊ O: geen/weinig hulp
◊ A, B, C: meer zorgbehoefte
◊ Cd: afhankelijk, dement
o Resident Assessment instrument (RAI)
· Evaluatie van ≠ parameters
· Inschatten zorgnood
· Plannen van zorg
Mondzorg
- Belang mondgezondheid
• Biofilm
o " Cariës, parodontale aandoeningen, stomatitis
• Aspiratie pneumonie
o Door vreemd materiaal in bronchiën en alveoli
o Verhoogde kans bij ouderen, door
§ Verminderde immuniteit, dysfagie, hartaanval
o Verlaagd door goede mh
3
, § " Kortere sliklatentietijd, verbeterde hoestreflex, verminderde potentiele
respiratoire pathogenen en verminderde mortaliteit
• Infectie
o Indien parodontitis " bacteriemie " # pro-inflammatoire reacties, afweer, pro-
thrombotische reacties en dyslipidemie " # atherosclerotische lesies " cv-
problemen en risico op erectie stoornissen
o Diabetes mellitus " rf voor gingivitis en parodontitis
§ $ glycemische controle " # parodontitis " # risico op diabetes
gerelateerde problemen
• Kauwfunctie
o Kan verminderd zijn door tandverlies
o Edentate pt hebben een verminderde voedselinname en zachter voedsel
o Uiterlijk van tanden bepaald persoonlijkheidsoordeel
§ = Psychosociaal functioneren
§ Geeft evt. sociale isolatie en depressie
§ Indien verzorgde tanden " interlligenter
o Kauwen
§ Stimuleert cognitie
§ Stimuleert corticale bloedflow
§ Activeert somatosensorische corticale gebieden
§ Verhoogd zuurstofgehalte in prefrontale cortex en hippocampus
• QoL
o Hoge bmi geeft bij ouderen een beschermende functie
- Doel
• Preventie infectie/pathologie
• Kauwfunctie
• Focus op functie en levenskwaliteit
- Knelpunten
• Ontoereikend bewustzijn van belang goede mh en problematiek
• Ontoereikende dagelijkse mondzorg
• Ontoereikende toegankelijkheid tot professionele mondzorg
o Drempels ervaren door TA
§ Complexiteit pt
§ Moeilijke communicatie
§ Moeilijkheidsgraad mondzorg
§ Arbeids- en tijdsintensief
§ Geen verloning voor benodigde extra tijd
• Nood aan reguliere, specifieke en gespecialiseerde mondzorg
o Bv. eigen TA voor controle en doorverwijzing naar specialist
Geriatrische evaluatie
- = Comprehensive geriatic assessment (CGA)
- Doel
• Evaluatie van mogelijkheid tot uitvoeren activiteiten noodzakelijk voor het welzijn
van ouderen
• Domeinen
o Biologisch, psychologisch en sociaal/financieel
• Basis voor
o Zorgvuldige probleemanalyse
o Formuleren van diagnosen/aandachtspunten
o Opstellen van zorgplan
o Prognose
- Niveau’s van detectie/assessment
• 1e
4
