Inhoud
1. Inleiding..............................................................................................................................................5
2. Polegomena........................................................................................................................................6
2.1 Paradigmatische strijd en theoretische diversiteit in de communicatiewetenschappen..............6
2.1.1 Het paradigmabegrip.............................................................................................................6
2.2 Centrale thema’s in de communicatiewetenschappen.................................................................7
2.2.1 Macht.....................................................................................................................................7
2.2.2 Sociale integratie en identiteit...............................................................................................9
2.2.3 Sociale verandering en de dubbele dimensie van media.....................................................10
2.2.4 Ruimte en tijd verhouding media........................................................................................11
3. Bouwstenen van discipline en praktijk.............................................................................................12
3.1 Het teken als basis voor betekenisvol communiceren................................................................12
3.1.1 Semiotiek.............................................................................................................................12
3.1.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling...............................................................................12
3.2 Elementen van communicatieproces..........................................................................................15
3.2.1 Communicator.....................................................................................................................16
3.2.2 Boodschap...........................................................................................................................16
3.2.3 Encoderen en decoderen.....................................................................................................17
3.2.4 Transmissie, kanaal en medium...........................................................................................18
3.2.5 Ontvanger............................................................................................................................19
3.2.6 Een circulair communicatieproces: het procesmodel van Oomkes.....................................19
3.2.7 Wanneer is een communicatieproces gelaagd?..................................................................20
3.3 Verschillende visies op communicatieproces.............................................................................20
3.3.1 Transmissievisie...................................................................................................................20
3.3.2 Rituele visie of expressiemodel...........................................................................................21
3.3.3 Attentievisie of publiciteitsmodel........................................................................................21
3.3.4 Receptievisie (Enc-Dec-model)............................................................................................22
3.3.5 2 theoretische scholen van Fiske.........................................................................................22
3.4 Vormen van communicatie.........................................................................................................22
3.4.1 Intrapersoonlijke communicatie..........................................................................................22
3.4.2 Interpersoonlijke communicatie..........................................................................................22
3.4.3 Massacommunicatie............................................................................................................23
3.4.4 Non-verbale communicatie.................................................................................................23
4. Coming of age: onderzoek naar media en communicatie in eerste helft 20 ste eeuw........................26
4.1 De massamaatschappij...............................................................................................................26
, 4.1.1 Contextualisering.................................................................................................................26
4.1.2 Concepten en ideeën in denken over massamaatschappij..................................................26
4.1.3 Massamaatschappijtheorie..................................................................................................27
4.1.4 Kritieken en evaluatie..........................................................................................................27
4.2 Propaganda.................................................................................................................................28
4.2.1 De propagandatheorie van Lasswell........................................................................................29
4.2.2 Het paradigma van kritische propagandastudies.....................................................................29
4.2.3 Paradigmatische strijd.............................................................................................................30
4.3 Institutionalisering van de communicatiewetenschappen.........................................................30
4.3.1 Founding fathers......................................................................................................................30
4.3.2 Administratief en kritisch onderzoek.......................................................................................31
4.4 Communicatiemodellen..............................................................................................................31
4.4.1 Modellen van communicatieproces als gebruiksinstrument...............................................32
4.4.2 Communicatiemodel van Lasswell (1948)............................................................................32
4.4.3 Communicatiemodel van Shannon en Weaver (1949).........................................................32
5. Snelle opkomst en bloei van communicatiewetenschappen: slingerbewegingen in
mainstreamparadigma.........................................................................................................................34
5.1 De mosterd van communicatiewetenschappen (inspiratie).......................................................34
5.1.1 Functionalisme en functionalistische mediatheorie............................................................34
5.1.2 De actiegerichte benaderingen en interpretatieve theorie.................................................36
5.1.3 Psychologie en cognitieve dissonantie.................................................................................37
5.1.4 Sociolinguïstiek....................................................................................................................37
5.2 Communicatiemodellen..............................................................................................................39
5.2.1 Balansmodel of ABX-model van Newcomb..........................................................................39
5.2.2 Communicatiemodel van Schramm.....................................................................................40
5.2.3 Communicatiemodel van Gerbner.......................................................................................40
5.2.4 Communicatiemodel van Jakobson.....................................................................................42
5.3 Media en publiek: van machtige media naar limited effects en weer terug...............................43
5.3.1 Een gelimiteerde macht van media.....................................................................................43
5.3.2 Machtige media: de sequel..................................................................................................45
6. Alternatieve kritische paradigma......................................................................................................48
6.1 Marxistische benaderingen.........................................................................................................48
6.1.1 Basiselementen....................................................................................................................48
6.1.2 Onderbouw en bovenbouw.................................................................................................49
6.1.3 Media...................................................................................................................................49
6.1.4 Kritiek...................................................................................................................................50
1
, 6.2 Kritische theorie en de Frankfurter Schule.................................................................................51
6.2.1 Origine en onderzoeksprogramma......................................................................................51
6.2.2 De culturele dimensie en het functioneren van de cultuurindustrie...................................52
6.2.3 De politieke dimensie en de teloorgang van de publieke sfeer...........................................52
6.2.4 Kritieken op FS.....................................................................................................................53
6.3 Politieke economie van communicatie.......................................................................................53
6.3.1 Kritische politieke economie................................................................................................53
6.3.2 Focus en onderzoeksdomeinen...........................................................................................53
6.3.3 Onderzoeksprogramma.......................................................................................................54
6.3.4 Kritieken...............................................................................................................................54
6.4 Cultural studies...........................................................................................................................54
6.4.1 Oorsprong............................................................................................................................54
6.4.2 Twee paradigma’s................................................................................................................54
6.4.3 Onderzoeksprogramma.......................................................................................................56
6.4.4 Kritieken...............................................................................................................................56
6.5 Post-benaderingen.....................................................................................................................56
6.5.1 Poststructuralisme...............................................................................................................56
6.5.2 Creatieve consumptie..........................................................................................................57
6.5.3 Postmodernisme..................................................................................................................58
7. Nieuwe tijden, nieuwe media en nieuwe theorieën.........................................................................60
7.1 Media en communicatietechnologie een onderzoeksmatig niemandsland?..............................60
7.2 Mediumtechnologische benaderingen (eerste mediatheorie)...................................................63
7.3 De Toronto School..................................................................................................................63
7.4 Informatiemaatschappijtheorie..................................................................................................64
7.5 Nieuwe mediatheorieën.............................................................................................................64
7.5.1 New media theory...............................................................................................................64
7.5.2 Practice theory.....................................................................................................................65
7.5.3 Mediatization.......................................................................................................................65
8. Sociaalwetenschappelijke mediatheorieën: de krachtlijnen.............................................................67
8.1 Four things you didn’t know about (media) theory....................................................................67
8.2 Sociaalwetenschappelijke mediatheorieën: een overzicht.........................................................68
8.2.1 Massamaatschappijtheorie..................................................................................................68
8.2.2 Functionalistische mediatheorie..........................................................................................68
8.2.3 Frankfurter Schule...............................................................................................................69
8.2.4 De politieke economie van communicatie...........................................................................70
8.2.5 Cultural studies....................................................................................................................70
2
, 8.2.6 Postmodernisme..................................................................................................................71
8.2.7 Mediumtechnologische theorieën.......................................................................................71
8.2.8 Informatiemaatschappijtheorie...........................................................................................72
8.2.9 Practice theory.....................................................................................................................72
8.2.10 New media theory.............................................................................................................72
8.2.12 Mediatization.....................................................................................................................73
8.2.13 4 golven in het denken van mediatheorieën.....................................................................73
9 De communicator..............................................................................................................................74
9.1 Inleiding......................................................................................................................................74
9.2 Een mediasociologisch perspectief op de communicator...........................................................74
9.2.1 Mediasystemen...................................................................................................................74
9.2.2 Media-instelling en mediaorganisatie..................................................................................75
9.3 Communicatorstudies: een typologie.........................................................................................75
9.4 Gatekeeping en gatewatching....................................................................................................76
9.5 De beroepsrol en professionalisering van de communicator.....................................................79
10 Mediacontent, representatie en cultuur.........................................................................................81
10.1 Representatie, beeldvorming en media....................................................................................81
10.1.1 Representatie: weerspiegeling of vertekening?.................................................................81
10.1.2 Stereotypering en categorisering.......................................................................................82
10.1.3 Belang van beeldvorming in de media...............................................................................83
10.1.4 Beeldvorming onderzocht: ‘framing’ en ‘framing’-analyse................................................84
10.2 Verschillende vormen van media-inhoud.................................................................................84
10.2.1 Genre.................................................................................................................................84
10.2.2 ‘media logic’ en format......................................................................................................84
10.3 Cultuur......................................................................................................................................85
10.3.1 Een definitie van cultuur....................................................................................................85
10.3.2 Cultuur en communicatie..................................................................................................85
10.3.3 Cultuur, subcultuur en identiteit........................................................................................85
11 De ontvanger...................................................................................................................................87
11.1 Inleiding....................................................................................................................................87
11.2 Wie of wat is de ontvanger?.....................................................................................................87
11.3 Ontwikkelingen in het publieksonderzoek................................................................................87
11.4 Persuasieve communicatie.......................................................................................................88
11.4.1 Begripsverduidelijking........................................................................................................88
11.4.2 Basismodellen van persuasieve communicatie..................................................................88
3
1. Inleiding..............................................................................................................................................5
2. Polegomena........................................................................................................................................6
2.1 Paradigmatische strijd en theoretische diversiteit in de communicatiewetenschappen..............6
2.1.1 Het paradigmabegrip.............................................................................................................6
2.2 Centrale thema’s in de communicatiewetenschappen.................................................................7
2.2.1 Macht.....................................................................................................................................7
2.2.2 Sociale integratie en identiteit...............................................................................................9
2.2.3 Sociale verandering en de dubbele dimensie van media.....................................................10
2.2.4 Ruimte en tijd verhouding media........................................................................................11
3. Bouwstenen van discipline en praktijk.............................................................................................12
3.1 Het teken als basis voor betekenisvol communiceren................................................................12
3.1.1 Semiotiek.............................................................................................................................12
3.1.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling...............................................................................12
3.2 Elementen van communicatieproces..........................................................................................15
3.2.1 Communicator.....................................................................................................................16
3.2.2 Boodschap...........................................................................................................................16
3.2.3 Encoderen en decoderen.....................................................................................................17
3.2.4 Transmissie, kanaal en medium...........................................................................................18
3.2.5 Ontvanger............................................................................................................................19
3.2.6 Een circulair communicatieproces: het procesmodel van Oomkes.....................................19
3.2.7 Wanneer is een communicatieproces gelaagd?..................................................................20
3.3 Verschillende visies op communicatieproces.............................................................................20
3.3.1 Transmissievisie...................................................................................................................20
3.3.2 Rituele visie of expressiemodel...........................................................................................21
3.3.3 Attentievisie of publiciteitsmodel........................................................................................21
3.3.4 Receptievisie (Enc-Dec-model)............................................................................................22
3.3.5 2 theoretische scholen van Fiske.........................................................................................22
3.4 Vormen van communicatie.........................................................................................................22
3.4.1 Intrapersoonlijke communicatie..........................................................................................22
3.4.2 Interpersoonlijke communicatie..........................................................................................22
3.4.3 Massacommunicatie............................................................................................................23
3.4.4 Non-verbale communicatie.................................................................................................23
4. Coming of age: onderzoek naar media en communicatie in eerste helft 20 ste eeuw........................26
4.1 De massamaatschappij...............................................................................................................26
, 4.1.1 Contextualisering.................................................................................................................26
4.1.2 Concepten en ideeën in denken over massamaatschappij..................................................26
4.1.3 Massamaatschappijtheorie..................................................................................................27
4.1.4 Kritieken en evaluatie..........................................................................................................27
4.2 Propaganda.................................................................................................................................28
4.2.1 De propagandatheorie van Lasswell........................................................................................29
4.2.2 Het paradigma van kritische propagandastudies.....................................................................29
4.2.3 Paradigmatische strijd.............................................................................................................30
4.3 Institutionalisering van de communicatiewetenschappen.........................................................30
4.3.1 Founding fathers......................................................................................................................30
4.3.2 Administratief en kritisch onderzoek.......................................................................................31
4.4 Communicatiemodellen..............................................................................................................31
4.4.1 Modellen van communicatieproces als gebruiksinstrument...............................................32
4.4.2 Communicatiemodel van Lasswell (1948)............................................................................32
4.4.3 Communicatiemodel van Shannon en Weaver (1949).........................................................32
5. Snelle opkomst en bloei van communicatiewetenschappen: slingerbewegingen in
mainstreamparadigma.........................................................................................................................34
5.1 De mosterd van communicatiewetenschappen (inspiratie).......................................................34
5.1.1 Functionalisme en functionalistische mediatheorie............................................................34
5.1.2 De actiegerichte benaderingen en interpretatieve theorie.................................................36
5.1.3 Psychologie en cognitieve dissonantie.................................................................................37
5.1.4 Sociolinguïstiek....................................................................................................................37
5.2 Communicatiemodellen..............................................................................................................39
5.2.1 Balansmodel of ABX-model van Newcomb..........................................................................39
5.2.2 Communicatiemodel van Schramm.....................................................................................40
5.2.3 Communicatiemodel van Gerbner.......................................................................................40
5.2.4 Communicatiemodel van Jakobson.....................................................................................42
5.3 Media en publiek: van machtige media naar limited effects en weer terug...............................43
5.3.1 Een gelimiteerde macht van media.....................................................................................43
5.3.2 Machtige media: de sequel..................................................................................................45
6. Alternatieve kritische paradigma......................................................................................................48
6.1 Marxistische benaderingen.........................................................................................................48
6.1.1 Basiselementen....................................................................................................................48
6.1.2 Onderbouw en bovenbouw.................................................................................................49
6.1.3 Media...................................................................................................................................49
6.1.4 Kritiek...................................................................................................................................50
1
, 6.2 Kritische theorie en de Frankfurter Schule.................................................................................51
6.2.1 Origine en onderzoeksprogramma......................................................................................51
6.2.2 De culturele dimensie en het functioneren van de cultuurindustrie...................................52
6.2.3 De politieke dimensie en de teloorgang van de publieke sfeer...........................................52
6.2.4 Kritieken op FS.....................................................................................................................53
6.3 Politieke economie van communicatie.......................................................................................53
6.3.1 Kritische politieke economie................................................................................................53
6.3.2 Focus en onderzoeksdomeinen...........................................................................................53
6.3.3 Onderzoeksprogramma.......................................................................................................54
6.3.4 Kritieken...............................................................................................................................54
6.4 Cultural studies...........................................................................................................................54
6.4.1 Oorsprong............................................................................................................................54
6.4.2 Twee paradigma’s................................................................................................................54
6.4.3 Onderzoeksprogramma.......................................................................................................56
6.4.4 Kritieken...............................................................................................................................56
6.5 Post-benaderingen.....................................................................................................................56
6.5.1 Poststructuralisme...............................................................................................................56
6.5.2 Creatieve consumptie..........................................................................................................57
6.5.3 Postmodernisme..................................................................................................................58
7. Nieuwe tijden, nieuwe media en nieuwe theorieën.........................................................................60
7.1 Media en communicatietechnologie een onderzoeksmatig niemandsland?..............................60
7.2 Mediumtechnologische benaderingen (eerste mediatheorie)...................................................63
7.3 De Toronto School..................................................................................................................63
7.4 Informatiemaatschappijtheorie..................................................................................................64
7.5 Nieuwe mediatheorieën.............................................................................................................64
7.5.1 New media theory...............................................................................................................64
7.5.2 Practice theory.....................................................................................................................65
7.5.3 Mediatization.......................................................................................................................65
8. Sociaalwetenschappelijke mediatheorieën: de krachtlijnen.............................................................67
8.1 Four things you didn’t know about (media) theory....................................................................67
8.2 Sociaalwetenschappelijke mediatheorieën: een overzicht.........................................................68
8.2.1 Massamaatschappijtheorie..................................................................................................68
8.2.2 Functionalistische mediatheorie..........................................................................................68
8.2.3 Frankfurter Schule...............................................................................................................69
8.2.4 De politieke economie van communicatie...........................................................................70
8.2.5 Cultural studies....................................................................................................................70
2
, 8.2.6 Postmodernisme..................................................................................................................71
8.2.7 Mediumtechnologische theorieën.......................................................................................71
8.2.8 Informatiemaatschappijtheorie...........................................................................................72
8.2.9 Practice theory.....................................................................................................................72
8.2.10 New media theory.............................................................................................................72
8.2.12 Mediatization.....................................................................................................................73
8.2.13 4 golven in het denken van mediatheorieën.....................................................................73
9 De communicator..............................................................................................................................74
9.1 Inleiding......................................................................................................................................74
9.2 Een mediasociologisch perspectief op de communicator...........................................................74
9.2.1 Mediasystemen...................................................................................................................74
9.2.2 Media-instelling en mediaorganisatie..................................................................................75
9.3 Communicatorstudies: een typologie.........................................................................................75
9.4 Gatekeeping en gatewatching....................................................................................................76
9.5 De beroepsrol en professionalisering van de communicator.....................................................79
10 Mediacontent, representatie en cultuur.........................................................................................81
10.1 Representatie, beeldvorming en media....................................................................................81
10.1.1 Representatie: weerspiegeling of vertekening?.................................................................81
10.1.2 Stereotypering en categorisering.......................................................................................82
10.1.3 Belang van beeldvorming in de media...............................................................................83
10.1.4 Beeldvorming onderzocht: ‘framing’ en ‘framing’-analyse................................................84
10.2 Verschillende vormen van media-inhoud.................................................................................84
10.2.1 Genre.................................................................................................................................84
10.2.2 ‘media logic’ en format......................................................................................................84
10.3 Cultuur......................................................................................................................................85
10.3.1 Een definitie van cultuur....................................................................................................85
10.3.2 Cultuur en communicatie..................................................................................................85
10.3.3 Cultuur, subcultuur en identiteit........................................................................................85
11 De ontvanger...................................................................................................................................87
11.1 Inleiding....................................................................................................................................87
11.2 Wie of wat is de ontvanger?.....................................................................................................87
11.3 Ontwikkelingen in het publieksonderzoek................................................................................87
11.4 Persuasieve communicatie.......................................................................................................88
11.4.1 Begripsverduidelijking........................................................................................................88
11.4.2 Basismodellen van persuasieve communicatie..................................................................88
3