PATHOLOGISCHE ONTLEEDKUNDE
SAMENVATTING
1 GROEI EN DIFFERENTIATIE
CELCYCLUS
Fasen
- G0
• Rustfase
• Hier zitten cellen tijdelijk of definitief
• Terminaal gedifferentieerde cellen
• Leidt soms tot celdood
- Interfase
• G1
o Aanmaak van eiwitten en celorganellen
o Duur celcyclus
§ Darmepitheel: 8h
§ Levercel: 100d
§ Bepaald door G1-fase
• S
o Synthese van nieuw DNA en duplicatie centrosoom
• G2
o Controle van nieuw DNA
- Mitose
• Verloop
o Condensatie chromatide
o Zichtbaar worden chromatide + vorming spoelfiguur
o Schikken chromosomen in equatoriaal/midden van spoelfiguur
o Migratie chromosomen naar polen
o Vorming 2 dochtercellen (zelfde DNA als moedercel) + vorming
kernenveloppe
Regulatie
- Activators
• Bv. cycline
o ≠ Soorten die actief zijn tijdens ≠ fasen in celcyclus
o Bv. in G1-fase " actief zijn van CDK4+6 samen met cycline D
§ CDK = cycline afhankelijk kinase
- Inhibitoren
1
, • Bv. cycline dependent kinase inhibitoren
• 2 groepen
o p21, p27, p57
§ Controleren grootste gedeelte van celcyclus
o p16, p15, p18, p19
§ Controleren mn G1-fase
Checkpoints
- Controleposten
• Zorgen dat alles goed verloopt
• Fouten worden opgepikt
• CDK-inhibitoren remmen evt. cyclus af
- Soorten
• Metafase checkpoint
o Controle van
§ Spoelvorming
Normaal, chromosomen in equatoriale vlak Abnormaal mitosefiguur, chromosomen niet mooi
gerangschikt in equatoriaal vlak
• G1 checkpoint
o Controle van
§ Voldoende beschikbare nutriënten en groeifactoren (GF)
§ DNA-schade
o Mbv retinoblastoom proteïne (Rb)
§ Verloop
o Indien Rb gebonden op transcriptiefactor (TF) van genen van cycline A
en E " geen transcriptie " geen vorming cycline A en E
o Indien fosforylatie Rb " niet binden aan TF " wel transcriptie "
vorming cycline A en E " activatie celcyclus
o Indien fout " CDK-inhibitoren " opheven fosforylatie Rb " geen
transcriptie " geen activatie celcyclus
• G2 checkpoints
o Controle van
§ Celgrootte en correcte DNA-replicatie
o Mbv p53 en DNA-herstelgenen
§ Verloop
o Indien fout in DNA na replicatie " fosforylatie p53 " loskomen MDM2
" stimulatie productie p21 " activatie CDK-inhibitoren " afremmen
celcyclus " herstel DNA door DNA-herstelgenen
o Indien te grote schade " celdood/apoptose door p53
GROEI EN VERNIEUWING CELLEN
Leeftijd
- Foetus
• Hoge celdelingscapaciteit
o Snelle groei van weefsels en cellen
2
, - Na geboorte + volwassen leven
• Cellen verliezen vermogen om te kunnen delen
o " Veel ≠ tussen weefsels
Soorten cellen
- Labiele cellen
• Kenmerken
o Prolifereren continu na geboorte
o Korte levensduur/snelle turnover
o Zeer gevoelig aan beschadiging
o Bv. bloedvormende cellen en epitheelcellen
- Stabiele cellen
• Kenmerken
o Celdeling voor vervanging van beschadigde, verloren gegane cellen
o Bv. levercellen, endocriene cellen en bindweefselcellen
- Permanente cellen
• Kenmerken
o Geen celdeling en regeneratie
§ Enkel deling bij foetaal leven
§ Geen vervanging bij verlies
o Bv. zenuwcellen, hart- en skeletspiercellen
Groei
- Normale groei
• Fysiologisch
• Evenwicht tussen celdood en -groei
• Toename in
o #cellen via celdeling
o Omvang
o Extracellulaire matrix (ECM)
- Abnormale groei
• Pathologisch
• Onevenwicht tussen celdood en -groei
• Afwijkingen
o Hypertrofie
§ Kenmerken
o Toename in omvang door toename celgrootte
· Zonder celdeling
§ Oorzaken
o # Trofische signalen
· Via hormonen
· Bv. borstgroei bij zwangere vrouw voor melksecretie
o # Belasting
· Bv. spierontwikkeling bij gewrichten
o Overvoeding
Hypertrofie bij hartspier Groter worden hartspiervezels
Bv. bij verhoogde bloeddruk
3
, Indien deel van nier uitvalt "
harder werken overgebleven
glomeruli " vergroten
o Hyperplasie
§ Kenmerken
o Toename in omvang door toename aantal cellen
§ Oorzaken
o # Trofische signalen
· Voorbeelden
◊ Indien overgewicht bij man of antihormonale therapie" te veel
oestrogeen " borstgroei
◊ Hyperplasie prostaat " plasproblemen
o # Fysiologische vereisten
· Bv. hyperplasie RBC
◊ Op grote hoogte " minder O2 in lucht " meer aanmaak HIF-
factor " meer aanmaak epo door nier " stimulatie beenmerg
" stimulatie aanmaak RBC " meer RBC
◊ Indien doping " meer RBC " meer O2 aan spieren " meer
spierkracht en betere prestaties
p Nadeel " dikker worden bloed " evt. klontervorming
o Bij persisterende celbeschadiging
· Bv. constante druk bij tandprothese " hyperplasie slijmvlies
o Hypertrofie + hyperplasie
o Atrofie
§ Vermindering in omvang, door minder
o #cellen
o Volume
o Extracellulaire matrix
§ Oorzaken
o Pathologisch
· $ Bloedtoevoer
· $ Gebruik
· Wegvallen bezenuwing
· Tekort aan hormonen
· Lokale druk
· Afsluiting lozingsgang
· Chronische beschadiging
o Fysiologisch
· Verouderingsproces
Spieratrofie Hersenatrofie
Normale vs kleinere spiervezels
4
SAMENVATTING
1 GROEI EN DIFFERENTIATIE
CELCYCLUS
Fasen
- G0
• Rustfase
• Hier zitten cellen tijdelijk of definitief
• Terminaal gedifferentieerde cellen
• Leidt soms tot celdood
- Interfase
• G1
o Aanmaak van eiwitten en celorganellen
o Duur celcyclus
§ Darmepitheel: 8h
§ Levercel: 100d
§ Bepaald door G1-fase
• S
o Synthese van nieuw DNA en duplicatie centrosoom
• G2
o Controle van nieuw DNA
- Mitose
• Verloop
o Condensatie chromatide
o Zichtbaar worden chromatide + vorming spoelfiguur
o Schikken chromosomen in equatoriaal/midden van spoelfiguur
o Migratie chromosomen naar polen
o Vorming 2 dochtercellen (zelfde DNA als moedercel) + vorming
kernenveloppe
Regulatie
- Activators
• Bv. cycline
o ≠ Soorten die actief zijn tijdens ≠ fasen in celcyclus
o Bv. in G1-fase " actief zijn van CDK4+6 samen met cycline D
§ CDK = cycline afhankelijk kinase
- Inhibitoren
1
, • Bv. cycline dependent kinase inhibitoren
• 2 groepen
o p21, p27, p57
§ Controleren grootste gedeelte van celcyclus
o p16, p15, p18, p19
§ Controleren mn G1-fase
Checkpoints
- Controleposten
• Zorgen dat alles goed verloopt
• Fouten worden opgepikt
• CDK-inhibitoren remmen evt. cyclus af
- Soorten
• Metafase checkpoint
o Controle van
§ Spoelvorming
Normaal, chromosomen in equatoriale vlak Abnormaal mitosefiguur, chromosomen niet mooi
gerangschikt in equatoriaal vlak
• G1 checkpoint
o Controle van
§ Voldoende beschikbare nutriënten en groeifactoren (GF)
§ DNA-schade
o Mbv retinoblastoom proteïne (Rb)
§ Verloop
o Indien Rb gebonden op transcriptiefactor (TF) van genen van cycline A
en E " geen transcriptie " geen vorming cycline A en E
o Indien fosforylatie Rb " niet binden aan TF " wel transcriptie "
vorming cycline A en E " activatie celcyclus
o Indien fout " CDK-inhibitoren " opheven fosforylatie Rb " geen
transcriptie " geen activatie celcyclus
• G2 checkpoints
o Controle van
§ Celgrootte en correcte DNA-replicatie
o Mbv p53 en DNA-herstelgenen
§ Verloop
o Indien fout in DNA na replicatie " fosforylatie p53 " loskomen MDM2
" stimulatie productie p21 " activatie CDK-inhibitoren " afremmen
celcyclus " herstel DNA door DNA-herstelgenen
o Indien te grote schade " celdood/apoptose door p53
GROEI EN VERNIEUWING CELLEN
Leeftijd
- Foetus
• Hoge celdelingscapaciteit
o Snelle groei van weefsels en cellen
2
, - Na geboorte + volwassen leven
• Cellen verliezen vermogen om te kunnen delen
o " Veel ≠ tussen weefsels
Soorten cellen
- Labiele cellen
• Kenmerken
o Prolifereren continu na geboorte
o Korte levensduur/snelle turnover
o Zeer gevoelig aan beschadiging
o Bv. bloedvormende cellen en epitheelcellen
- Stabiele cellen
• Kenmerken
o Celdeling voor vervanging van beschadigde, verloren gegane cellen
o Bv. levercellen, endocriene cellen en bindweefselcellen
- Permanente cellen
• Kenmerken
o Geen celdeling en regeneratie
§ Enkel deling bij foetaal leven
§ Geen vervanging bij verlies
o Bv. zenuwcellen, hart- en skeletspiercellen
Groei
- Normale groei
• Fysiologisch
• Evenwicht tussen celdood en -groei
• Toename in
o #cellen via celdeling
o Omvang
o Extracellulaire matrix (ECM)
- Abnormale groei
• Pathologisch
• Onevenwicht tussen celdood en -groei
• Afwijkingen
o Hypertrofie
§ Kenmerken
o Toename in omvang door toename celgrootte
· Zonder celdeling
§ Oorzaken
o # Trofische signalen
· Via hormonen
· Bv. borstgroei bij zwangere vrouw voor melksecretie
o # Belasting
· Bv. spierontwikkeling bij gewrichten
o Overvoeding
Hypertrofie bij hartspier Groter worden hartspiervezels
Bv. bij verhoogde bloeddruk
3
, Indien deel van nier uitvalt "
harder werken overgebleven
glomeruli " vergroten
o Hyperplasie
§ Kenmerken
o Toename in omvang door toename aantal cellen
§ Oorzaken
o # Trofische signalen
· Voorbeelden
◊ Indien overgewicht bij man of antihormonale therapie" te veel
oestrogeen " borstgroei
◊ Hyperplasie prostaat " plasproblemen
o # Fysiologische vereisten
· Bv. hyperplasie RBC
◊ Op grote hoogte " minder O2 in lucht " meer aanmaak HIF-
factor " meer aanmaak epo door nier " stimulatie beenmerg
" stimulatie aanmaak RBC " meer RBC
◊ Indien doping " meer RBC " meer O2 aan spieren " meer
spierkracht en betere prestaties
p Nadeel " dikker worden bloed " evt. klontervorming
o Bij persisterende celbeschadiging
· Bv. constante druk bij tandprothese " hyperplasie slijmvlies
o Hypertrofie + hyperplasie
o Atrofie
§ Vermindering in omvang, door minder
o #cellen
o Volume
o Extracellulaire matrix
§ Oorzaken
o Pathologisch
· $ Bloedtoevoer
· $ Gebruik
· Wegvallen bezenuwing
· Tekort aan hormonen
· Lokale druk
· Afsluiting lozingsgang
· Chronische beschadiging
o Fysiologisch
· Verouderingsproces
Spieratrofie Hersenatrofie
Normale vs kleinere spiervezels
4
