Samenvatting boek: Observeren en rapporteren

Boek: Observeren en rapporteren
Hoofdstuk 1: Observeren, eenvoudig… of toch niet?
1.1 Wat is observeren in het dagelijks leven?
1.1.1 Wat observeer je dagelijks?
 Alledaags observeren: het voortdurend en ongemerkt waarnemen, verwerken en
interpreteren van zintuiglijke prikkels.
 Verbaal gedrag: alles wat een persoon in woorden uitdrukt.
 Non-verbaal gedrag: alle signalen die we niet in woorden uitdrukken (gelaatsuitdrukking,
oogcontact, lichaamshouding, gebaren en bewegingen).
 Paraverbaal gedrag: stemhoogte, ritme en toon.
 Basisgevoelens: boosheid, vreugde, verdriet, angst, afkeer, verrassing en minachting.
 Wat je uit non-verbale signalen en fysieke kenmerken afleidt, is sterk afhankelijk van de
omgeving, plaats, tijd, cultuur en eigen persoonlijkheid/ervaringen.
1.1.2 Waarom observeer je in het leven van alledag?
 Eerste indruk: uit je allereerste waarneming van de persoon bouw je direct gedachten en
gevoelens op.
 Observeren heeft meerdere doelen. Je krijgt informatie:
- Over anderen, met wie je al da niet direct communiceert;
- Over relaties en situaties, waarbij je al dan niet betrokken bent;
- Over jezelf, vooral door zelfobservatie en zogeheten ‘afgeleide’ observatie.
 Zelfobservatie: de waarneming van je eigen gedrag en innerlijke prikkels.
 Afgeleide observatie: jouw waarneming van hoe anderen zich ten opzichte van jou
verhouden.
 Samengevat: je observeert om je eigen gedrag en dat van anderen te begrijpen. Dat helpt je
om je interacties met je omgeving direct te kunnen sturen.
1.1.3 Hoe loopt het dagelijks observeren?
 De spiegelneuronen zijn hersencellen die actief worden wanneer je observeert wat iemand
doet.
 Attributie: dit is een proces waarbij je automatisch betekenis geeft aan en zoekt naar
verklaringen voor het gedrag van anderen en jezelf. Attributie gebruikt niet zomaar toevallig,
maar volgens strategieën die vastleggen op welke manier je gedragingen meestal
interpreteert. Pas als je deze strategieën kent, begrijp je hoe je van je waarneming van een
gedrag naar de interpretatie ervan overstapt.
 Samengevat: in het leven van alledag observeer en interpreteer je continu en impliciet om je
omgeving en jezelf te begrijpen en meteen te kunnen handelen.
1.2 Hoe verschillen alledaags en professioneel observeren? Vinger aan de pols
 Waarnemen: het opnemen van prikkels met de zintuigen. Ook innerlijke gewaarwordingen
horen tot de waarneming.
 Selectiviteit van de alledaagse waarneming: ons brein kan altijd maar een deel van de
beschikbare zintuiglijke informatie verwerken.
 Subjectiviteit van de alledaagse waarneming: met name de ongemerkte verwerking van je
waarnemingen ondergaat heel wat vertekeningen.
 Door de automatische werking van je brein geef je spontaan direct richting en betekenis aan
je waarnemingen. Op deze manier kleurt bijvoorbeeld je eerste indruk ten onrechte al je
verdere observaties van iemand.
 Professioneel observeren vereist dat je vakkundig handelt. Met name dat je eerst objectief
waarneemt, er pas achteraf betekenis aan geeft en deze betekenissen ook kunt
beargumenteren.
 Professionele observatietraining: hierin leer je om je interpretaties van de waarnemingen
bewust te overdenken.

,  Samengevat: observeren in het dagelijks leven is een subjectief, continu en impliciet
persoons-, situatie en moment gebonden proces van waarneming en interpretatie. Wanneer
je beroepsmatig observeert, wil je zoveel mogelijk objectieve informatie uit je waarneming
halen om vakkundig te kunnen handelen.
1.3 Hoe leer je professioneel observeren? Vier kwaliteitseisen
 Professioneel observeren: bewust en met doelgerichte aandacht observeren, door de
zintuigen waarnemingsprikkels in je op te nemen en te verwerken.
- Je neemt dus bewust informatie op;
- Er is sprake van een doelgerichte aanpak;
- Je observeert met je zintuigen;
- In het werkveld wil je doorgaans de observaties registreren en communiceren.
 Ook bij professionele observatie maak je vooral gebruik van wat je ziet, aanvullend met wat
je hoort.

Alledaags Professioneel Verschillen Gelijkenissen
observeren observeren
Waarneming stuurt Doelgerichte Doel Doel is informatie
ongemerkt, continu waarneming vanuit je krijgen over
je denken, voelen en observatievraag die omgeving, situaties,
handelen. leidt tot een relaties, gedrag van
geïnformeerd anderen en jezelf.
handelingsbesluit. Bias door werking
zintuigen, variaties
aandacht en
geheugen, eigen
denken en voelen,
‘blinde vlekken’.
Automatische Aantoonbaar Methode
selectie, registratie standvastig en geldig
en interpretatie van waarnemen.
prikkels. Eerst waarnemen,
Fouten in de dan interpreteren.
waarneming spelen Waarnemings-, denk
ongemerkt een rol. en voelfouten
kennen en
wegwerken.
Continu handelen Interpretaties Resultaat
vanuit onbewuste verantwoorden.
interpretaties. Besluiten en
handelingen ook
systematisch
verantwoorden
vanuit je observaties.
Mondeling of
schriftelijk
rapporteren om
vraag- en
oplossingsgericht te
communiceren

,  Samengevat: om je observaties en handelingen die daaruit volgen te verantwoorden, moet je
stilstaan bij iedere stap van de waarneming en deze doelmatig begeleiden. Dat is de essentie
van professioneel observeren.
 Observeren is waarnemingsprikkels door de zintuigen opnemen en bewaren, met behulp van
je aandacht en geheugen. Zo krijg je informatie over je omgeving en jezelf, of meer precies
over:
- Het gedrag van een of meer personen;
- Interacties tussen personen.
 Behandelende begrippen:
- Afgeleide observatie;
- Alledaags observeren;
- Attributie;
- Basisgevoelens;
- Eerste indruk;
- Non-verbaal gedrag;
- Paraverbaal gedrag;
- Perceptie;
- Professioneel observeren;
- Selectiviteit van de alledaagse waarneming;
- Spiegelneuronen;
- Subjectiviteit van de alledaagse waarneming;
- Verbaal gedrag;
- Waarnemen;
- Zelfobservatie.

Hoofdstuk 2: WWW/H professioneel observeren: waarom, wanneer, wat… en hoe?
2.1 Waarom observeren?
 Observeren doe je om zicht te krijgen, letterlijk en figuurlijk, op het gedrag van anderen en
jezelf.
 Professioneel observeren is het verzamelen en het ordenen van waarneembaar gedrag,
vooral door de visuele en aanvullend de auditieve waarneming.
 Hypothese: een toetsbare verwachting of voorspelling van hoe het gedrag zich zal voordoen
in een situatie.
 Je observeert vooral om ‘waarschijnlijke samenhangen’ tussen gedragingen te ontdekken.
2.2 Wanneer en wat observeren?
 Gedrag dat zich niet afspeelt op het moment zelf, is niet geschikt voor observatie.
 Je streeft ernaar zo veel mogelijk het gedrag direct te kunnen waarnemen, of zo weinig
mogelijk te moeten interpreteren tijdens de observatie.
 Observatie wordt moeilijker wanneer de afstand groter is tussen het waarneembare gedrag
en het innerlijke proces waarover je informatie zoekt.
 Observatie en gesprek vullen elkaar zinvol aan in de praktijk.
 Een belangrijk voordeel van observatie is dat je gedrag kunt registeren zoals het zich
voordoet in de natuurlijke omgeving.
 Observeren is vooral nuttig wanneer je informatie wilt over gedrag waar mensen niet bij
stilstaan of maar deels zicht op hebben.
 Observeren doe je vooral wanneer je verwacht dat personen hun gedrag onnauwkeurig,
onvolledig of onjuist in een gesprek of vragenlijst zullen beschrijven, door cognitieve,
emotionele of situationele eigenschappen of beperkingen.
2.3 Hoe maak je gedrag meetbaar? Van psychologische eigenschappen tot observatie
 Een psychologisch construct verzamelt innerlijke en uiterlijke eigenschappen onder een term.