Talen in de klassieke wereld: Latijn
Inhoud
1 Italië tijdens de Bronstijd (3000 – 800 v.C.) .................................................................................... 2
1.1 Komst niet-Italische volkeren .................................................................................................. 2
1.2 Verhalen over de stichting van Rome ..................................................................................... 2
2 Vorming van het Romeinse Rijk ...................................................................................................... 3
2.1 Romeins koninkrijk (750 – 509 v.C.) ........................................................................................ 4
2.2 Romeinse republiek (509 – 27 v.C.) ......................................................................................... 4
2.3 Romeins keizerrijk (31 v.C. – 395 n.C.) .................................................................................... 8
3 Romeinse cultuur .......................................................................................................................... 10
3.1 Alfabet ................................................................................................................................... 10
3.1.1 Alfabet ten tijde van het einde van de republiek (31 v.C.) ............................................ 10
3.1.2 Toegevoegde tekens tijdens de keizertijd en later........................................................ 11
3.2 Literatuur ............................................................................................................................... 11
3.2.1 Literatuur tijdens de republiek ...................................................................................... 11
3.2.2 Literatuur tijdens de keizertijd (regime van Augustus) ................................................. 12
4 Italische talen ................................................................................................................................ 13
4.1 Oskisch-Umbrisch .................................................................................................................. 13
4.2 Latijn ...................................................................................................................................... 14
4.2.1 Datering: oudste attestatie ........................................................................................... 14
4.2.2 Archaïsch Latijn.............................................................................................................. 14
4.2.3 Klassiek Latijn ................................................................................................................ 16
4.3 Volkslatijn: de gesproken taal ............................................................................................... 18
4.3.1 Fonologisch .................................................................................................................... 18
4.3.2 Morfologisch.................................................................................................................. 20
4.3.3 Lexicografisch ................................................................................................................ 20
4.4 Christelijk Latijn ..................................................................................................................... 21
5 JOEPIE, een hoofdstuk afgerond! PAUZEEEEEE ........................................................................ 21
1
,1 Italië tijdens de Bronstijd (3000 – 800 v.C.)
1.1 Komst niet-Italische volkeren
De niet-Italische volkeren die belangrijk zijn voor de
ontwikkeling van Italië zijn allemaal vrij recente
immigranten: de Bronstijd was immers al een hele tijd
bezig. We onderscheiden drie verschillende
bevolkingsgroepen, in chronologische volgorde:
- 12E v.C.: de Etrusken zijn vanuit Lydië naar Italië
geëmigreerd vanwege een hongersnood. De bron
voor deze informatie is Herodotus. We vinden ze
terug in centraal-Italië.
- 8E v.C.: de Grieken kenden in eigen land een
overbevolking, daarom emigreerden er velen naar
Italië. We vinden ze terug in Zuid-Italië en Sicilië.
- 5E v.C.: de Kelten vestigen zich in Noord-Italië,
meer specifiek in de streek ten noorden en zuiden
van de Po.
1.2 Verhalen over de stichting van Rome Figuur 1: bevolking Italië tijdens Bronstijd
Dido was getrouwd met een rijke man, Sychaeus genaamd.
Sychaeus was de broer van de koning van Tyrus. Deze broer was jaloers op het koppel omdat ze het
zo goed hadden en bedreigde hen daarom. Dido en Sychaeus besloten daarom te vluchten, maar
daarbij kwam de man om het leven. Op die plek stichtte Dido een stad, Qart-ḥadašt genaamd,
oftewel Carthago. Carthago bevindt zich aan de kusten van Noord-Afrika.
In Carthago ontmoette ze Aeneas, op wie ze al snel verliefd werd. Aeneas was een Trojaanse held die
gevlucht was na de Trojaanse oorlog en met de opdracht bezoldigd was om een nieuwe stad op te
richten, evenwaardig aan het Troje van weleer. Aeneas was ook verliefd op Dido, maar werd door de
goden (meer specifiek: Mercurius) aangespoord om zijn opdracht verder te zetten en te vertrekken
uit Carthago. Dido was uitermate droevig om zijn vertrek en liet daarom een brandstapel aanleggen,
waarin ze alle spullen verbrandde die haar aan hem deden denken en ze zichzelf bovendien ook in
liet neervallen. Zo stierf Dido.
Aeneas zette zijn tocht verder en kwam aan in de landstreek Latium, het koninkrijk van de Latijnen
(zie figuur 1). Daar trouwt hij met Lavinia, de dochter van de Latijnse koning. Ter ere van deze vrouw
sticht hij de stad Lavinium. Aeneas’ zoon Ascanius sticht niet ver van Lavinium de stad Alba Longa.
Deze gebeurtenissen worden volgens de mythologie gesitueerd in de 12E v.C..
Na enkele eeuwen waarin de nakomelingen van Aeneas het gebied rond de Tiber beheersten,
belanden we in de 8E v.C.. Rhea Silva, een nakomelinge van Aeneas en Ascanius en priesteres bij de
Vestaalse maagden, was zwanger van de oorlogsgod Mars. De pasgeboren Romulus en Remus
werden echter meteen door de vijandige Aemulius in een mandje op de Tiber gezet, in een poging
hen zo te vermoorden. Wonder boven wonder redde de tweeling het: ze werden opgevoed door een
wolvin en later ook door een herderskoppel. Beide jongens zijn zich onbewust van hun koninklijke
2
, afkomst, maar blijken we te beschikken over uitzonderlijke leiderscapaciteiten. Wanneer ze de
waarheid te weten komen, doden ze Aemulius. Ze willen Alba Longa echter niet opnieuw innemen en
besluiten een nieuwe stad te stichten. De twee maken echter ruzie over de exacte plaats waar de
nieuwe stad moet komen (Romulus: Palatijn, Remus: Aventijn). De ruzie loopt uit tot een waar
gevecht, waarin Romulus zijn broer doodt. Hij noemt de nieuwe stad naar zichzelf: Rome. De
mythologische stichtingsdatum van Rome is 753 v.C..
De Sabijnse Maagdenroof is een mythisch voorval net
na de stichting van Rome, en komt later veelvuldig
terug in allerlei kunstwerken. Romulus moest zijn stad
vullen met mensen en stelde Rome daarom voor als
toevluchtsoord voor allen die een nieuw leven wilden
beginnen. Daarop kwamen natuurlijk vooral
criminelen, moordenaars, bannelingen en gevluchte
slaven af. Een nieuw probleem stelde zich: er waren Figuur 2: Romulus en Remus + wolvin
bijna geen vrouwen in Rome. Daarom bedacht
Romulus een list. Hij zou spelen organiseren en de Figuur 3: JD David- Sabijnse Maagdenroof
naburige Sabijnen uitnodigen als gasten. De Sabijnen
brachten hun vrouwen mee. Op een afgesproken teken overvielen de Romeinen echter de Sabijnen
en roofden ze al hun vrouwen. De Sabijnen zonnen op wraak en trokken na een negental maanden
opnieuw naar Rome om hun vrouwen opnieuw op te eisen, maar daar aangekomen bleken de
meeste al een nieuw gezin gesticht te hebben. Zo voorzag Romulus zijn stad van de eerste inwoners:
Rome was klaar voor een toekomst als hoofdrolspeler in Italië.
Enkele literaire werken zijn gelinkt aan deze verhalencyclus:
- Bellum Punicum – Gnaeus Naevius (261 – 201 v.C.):
semi-historisch epos over de eerste Punische Oorlog, door de Romeinen beschouwd als nationaal
epos.
(De Punische Oorlogen waren drie oorlogen tussen Rome en Carthago om de hegemonie in het
E E
westelijke deel van het Middellandse Zeebekken in de 3 en 2 v.C.. De schrijver verweef geschiedenis
met mythologie: de figuur van Aeneas linkte de twee plaatsen mooi aan elkaar.)
- Divina Commedia – Dante Alighieri (begin 14E):
veel citaten uit de Aeneis van Vergilius
- Franciade – Pierre Ronsard (16E):
onvoltooid epos over het ontstaan van Frankrijk – gelijkaardige motieven, want opnieuw krijgt een
Trojaanse held de opdracht elders een nieuwe stad te stichten.
- The Faerie Queene – Edmund Spenser (16E):
arturiaans verhaal, waarin twaalf ridders evenveel queestes aangaan en telkens een andere deugd van
het elizabethaanse Engeland voorstellen.
- Paradise Lost – John Milton (17E):
Milton werd voor dit epos beïnvloed door schrijvers als Vergilus, Dante Alighieri en Edmund Spenser.
2 Vorming van het Romeinse Rijk
Rome zou uitgroeien tot de hoofdstad van het Romeinse Rijk. Deze evolutie gaat gepaard met
verschillende regeervormen.
3
Inhoud
1 Italië tijdens de Bronstijd (3000 – 800 v.C.) .................................................................................... 2
1.1 Komst niet-Italische volkeren .................................................................................................. 2
1.2 Verhalen over de stichting van Rome ..................................................................................... 2
2 Vorming van het Romeinse Rijk ...................................................................................................... 3
2.1 Romeins koninkrijk (750 – 509 v.C.) ........................................................................................ 4
2.2 Romeinse republiek (509 – 27 v.C.) ......................................................................................... 4
2.3 Romeins keizerrijk (31 v.C. – 395 n.C.) .................................................................................... 8
3 Romeinse cultuur .......................................................................................................................... 10
3.1 Alfabet ................................................................................................................................... 10
3.1.1 Alfabet ten tijde van het einde van de republiek (31 v.C.) ............................................ 10
3.1.2 Toegevoegde tekens tijdens de keizertijd en later........................................................ 11
3.2 Literatuur ............................................................................................................................... 11
3.2.1 Literatuur tijdens de republiek ...................................................................................... 11
3.2.2 Literatuur tijdens de keizertijd (regime van Augustus) ................................................. 12
4 Italische talen ................................................................................................................................ 13
4.1 Oskisch-Umbrisch .................................................................................................................. 13
4.2 Latijn ...................................................................................................................................... 14
4.2.1 Datering: oudste attestatie ........................................................................................... 14
4.2.2 Archaïsch Latijn.............................................................................................................. 14
4.2.3 Klassiek Latijn ................................................................................................................ 16
4.3 Volkslatijn: de gesproken taal ............................................................................................... 18
4.3.1 Fonologisch .................................................................................................................... 18
4.3.2 Morfologisch.................................................................................................................. 20
4.3.3 Lexicografisch ................................................................................................................ 20
4.4 Christelijk Latijn ..................................................................................................................... 21
5 JOEPIE, een hoofdstuk afgerond! PAUZEEEEEE ........................................................................ 21
1
,1 Italië tijdens de Bronstijd (3000 – 800 v.C.)
1.1 Komst niet-Italische volkeren
De niet-Italische volkeren die belangrijk zijn voor de
ontwikkeling van Italië zijn allemaal vrij recente
immigranten: de Bronstijd was immers al een hele tijd
bezig. We onderscheiden drie verschillende
bevolkingsgroepen, in chronologische volgorde:
- 12E v.C.: de Etrusken zijn vanuit Lydië naar Italië
geëmigreerd vanwege een hongersnood. De bron
voor deze informatie is Herodotus. We vinden ze
terug in centraal-Italië.
- 8E v.C.: de Grieken kenden in eigen land een
overbevolking, daarom emigreerden er velen naar
Italië. We vinden ze terug in Zuid-Italië en Sicilië.
- 5E v.C.: de Kelten vestigen zich in Noord-Italië,
meer specifiek in de streek ten noorden en zuiden
van de Po.
1.2 Verhalen over de stichting van Rome Figuur 1: bevolking Italië tijdens Bronstijd
Dido was getrouwd met een rijke man, Sychaeus genaamd.
Sychaeus was de broer van de koning van Tyrus. Deze broer was jaloers op het koppel omdat ze het
zo goed hadden en bedreigde hen daarom. Dido en Sychaeus besloten daarom te vluchten, maar
daarbij kwam de man om het leven. Op die plek stichtte Dido een stad, Qart-ḥadašt genaamd,
oftewel Carthago. Carthago bevindt zich aan de kusten van Noord-Afrika.
In Carthago ontmoette ze Aeneas, op wie ze al snel verliefd werd. Aeneas was een Trojaanse held die
gevlucht was na de Trojaanse oorlog en met de opdracht bezoldigd was om een nieuwe stad op te
richten, evenwaardig aan het Troje van weleer. Aeneas was ook verliefd op Dido, maar werd door de
goden (meer specifiek: Mercurius) aangespoord om zijn opdracht verder te zetten en te vertrekken
uit Carthago. Dido was uitermate droevig om zijn vertrek en liet daarom een brandstapel aanleggen,
waarin ze alle spullen verbrandde die haar aan hem deden denken en ze zichzelf bovendien ook in
liet neervallen. Zo stierf Dido.
Aeneas zette zijn tocht verder en kwam aan in de landstreek Latium, het koninkrijk van de Latijnen
(zie figuur 1). Daar trouwt hij met Lavinia, de dochter van de Latijnse koning. Ter ere van deze vrouw
sticht hij de stad Lavinium. Aeneas’ zoon Ascanius sticht niet ver van Lavinium de stad Alba Longa.
Deze gebeurtenissen worden volgens de mythologie gesitueerd in de 12E v.C..
Na enkele eeuwen waarin de nakomelingen van Aeneas het gebied rond de Tiber beheersten,
belanden we in de 8E v.C.. Rhea Silva, een nakomelinge van Aeneas en Ascanius en priesteres bij de
Vestaalse maagden, was zwanger van de oorlogsgod Mars. De pasgeboren Romulus en Remus
werden echter meteen door de vijandige Aemulius in een mandje op de Tiber gezet, in een poging
hen zo te vermoorden. Wonder boven wonder redde de tweeling het: ze werden opgevoed door een
wolvin en later ook door een herderskoppel. Beide jongens zijn zich onbewust van hun koninklijke
2
, afkomst, maar blijken we te beschikken over uitzonderlijke leiderscapaciteiten. Wanneer ze de
waarheid te weten komen, doden ze Aemulius. Ze willen Alba Longa echter niet opnieuw innemen en
besluiten een nieuwe stad te stichten. De twee maken echter ruzie over de exacte plaats waar de
nieuwe stad moet komen (Romulus: Palatijn, Remus: Aventijn). De ruzie loopt uit tot een waar
gevecht, waarin Romulus zijn broer doodt. Hij noemt de nieuwe stad naar zichzelf: Rome. De
mythologische stichtingsdatum van Rome is 753 v.C..
De Sabijnse Maagdenroof is een mythisch voorval net
na de stichting van Rome, en komt later veelvuldig
terug in allerlei kunstwerken. Romulus moest zijn stad
vullen met mensen en stelde Rome daarom voor als
toevluchtsoord voor allen die een nieuw leven wilden
beginnen. Daarop kwamen natuurlijk vooral
criminelen, moordenaars, bannelingen en gevluchte
slaven af. Een nieuw probleem stelde zich: er waren Figuur 2: Romulus en Remus + wolvin
bijna geen vrouwen in Rome. Daarom bedacht
Romulus een list. Hij zou spelen organiseren en de Figuur 3: JD David- Sabijnse Maagdenroof
naburige Sabijnen uitnodigen als gasten. De Sabijnen
brachten hun vrouwen mee. Op een afgesproken teken overvielen de Romeinen echter de Sabijnen
en roofden ze al hun vrouwen. De Sabijnen zonnen op wraak en trokken na een negental maanden
opnieuw naar Rome om hun vrouwen opnieuw op te eisen, maar daar aangekomen bleken de
meeste al een nieuw gezin gesticht te hebben. Zo voorzag Romulus zijn stad van de eerste inwoners:
Rome was klaar voor een toekomst als hoofdrolspeler in Italië.
Enkele literaire werken zijn gelinkt aan deze verhalencyclus:
- Bellum Punicum – Gnaeus Naevius (261 – 201 v.C.):
semi-historisch epos over de eerste Punische Oorlog, door de Romeinen beschouwd als nationaal
epos.
(De Punische Oorlogen waren drie oorlogen tussen Rome en Carthago om de hegemonie in het
E E
westelijke deel van het Middellandse Zeebekken in de 3 en 2 v.C.. De schrijver verweef geschiedenis
met mythologie: de figuur van Aeneas linkte de twee plaatsen mooi aan elkaar.)
- Divina Commedia – Dante Alighieri (begin 14E):
veel citaten uit de Aeneis van Vergilius
- Franciade – Pierre Ronsard (16E):
onvoltooid epos over het ontstaan van Frankrijk – gelijkaardige motieven, want opnieuw krijgt een
Trojaanse held de opdracht elders een nieuwe stad te stichten.
- The Faerie Queene – Edmund Spenser (16E):
arturiaans verhaal, waarin twaalf ridders evenveel queestes aangaan en telkens een andere deugd van
het elizabethaanse Engeland voorstellen.
- Paradise Lost – John Milton (17E):
Milton werd voor dit epos beïnvloed door schrijvers als Vergilus, Dante Alighieri en Edmund Spenser.
2 Vorming van het Romeinse Rijk
Rome zou uitgroeien tot de hoofdstad van het Romeinse Rijk. Deze evolutie gaat gepaard met
verschillende regeervormen.
3
