Tentamen – Gedragsbeïnvloeding
Deel 1 Waarom doe je wat je doet?
Hoofdstuk 1 Denken in termen van nurture
- Als je je afvraagt in hoeverre bepaalde eigenschappen, zoals temperament of
intelligentie, aangeboren of aangeleerd zijn, begeef je je in een beroemd
debat in de wetenschap, namelijk het nature versus nurture- debat.
Nature: genen
Nurture: opvoeding/leerprocessen
1.1 Mensbeelden
- Een mensbeeld bevat ideeën over hoe je denkt dat mensen in elkaar zitten.
Dit beeld heeft consequenties voor de mate waarin je bijvoorbeeld gelooft dat
gedrag beïnvloedbaar is.
- Het verschil tussen de termen ‘genetisch gedetermineerd’ en ‘genetische
predispositie’:
De opvatting dat mensen ‘gedetermineerd’ zijn (door hun genetisch
materiaal) houdt doorgaans in dat genen bepalend zijn bij het tot uiting
komen van eigenschappen. De omgeving heeft hier geen, of slechts in
zeer beperkte mate invloed op.
De opvatting dat mensen een ‘predispositie’ hebben (door hun
genetisch materiaal) houdt doorgaans in dat iemand ‘aanleg’ heeft om
bijvoorbeeld depressief te worden. Dit betekent niet dat diegenen ook
daadwerkelijk depressief wordt; de omgeving heeft hier ook invloed op.
1.2 Impliciete theorieën: Incremental versus Entity Theories
- Als Alexander gelooft dat IQ trainbaar is, dan wordt in de psychologie gezegd
dat hij voor deze eigenschap een incremental theory heeft (een geloof dat IQ
te ontwikkelen is.
- Als Annelies gelooft dat het IQ aangeboren is, dan heeft zij voor deze
eigenschap een entity theory (een geloof dat het IQ vaststaat en dus niet
ontwikkeld kan worden.
- Of je dus voor bepaalde eigenschappen een incremental of een entity theory
hebt, heeft invloed op hoe je tegenover het testen van die eigenschap zal
staan, hoe je de testsituatie ervaart en hoe je de resultaten van de test
interpreteert.
1.3 In hoeverre zijn eigenschappen en gedrag beïnvloedbaar?
- De belangrijkste vraag is in hoeverre eigenschappen of gedrag beïnvloed kan
worden.
1.3.1 Lichamelijke kenmerken & prestaties
- Onder normale omstandigheden heb je weinig invloed op dergelijke
lichamelijke kenmerken.
- Hoe je er exact uit zult zien, is dus wel degelijk afhankelijk van je leefstijl.
- Uiteindelijk is het de wisselwerking tussen aanleg, voedselinname en
‘energieverbruik’ dat je lichaamsgewicht bepaalt.
- Al met al kan geconcludeerd worden dat hoewel sommige mensen er
daadwerkelijk meer moeite voor moeten doen om de perfecte maten te krijgen
1
, en te behouden, het daadwerkelijke gewicht grotendeels bepaald wordt door
gedrag.
- Er kan geconcludeerd worden dat hoewel sommige mensen genetisch gezien
een voordeel kunnen hebben, dit niet wil zeggen dat ze ook automatisch
succesvol zullen zijn. Andersom kan iemand die zijn genen niet helemaal ‘mee
heeft’ alsnog zeer succesvol worden door veel te oefenen en door te zetten.
1.3.2 Persoonlijkheid
- Uit vele studies is gebleken dat mensen een aangeboren verschil in
temperament vertonen. Onder verschillen in temperament verstaan we:
Stabiele, vroege optredende individuele verschillen in emotionaliteit, energie,
aandacht en volharding, reactiviteit en vriendelijkheid.
- Uit onderzoek naar de specifieke invloed van genen op temperament blijkt dat
temperament voor 40 procent toegeschreven kan worden aan genetische
variëteit. Hoewel dit aantoont dat temperament een genetische component
heeft, wil dit dus niet zeggen dat temperament volledig door genen bepaald
wordt en vanaf je geboorte vaststaat. Alsnog wordt ongeveer 60 procent van
de individuele verschillen toegeschreven aan ‘specifieke
omgevingsvariabelen’.
- Uit onderzoek naar stabiliteit van andere persoonlijkheidskenmerken,
bijvoorbeeld de mate waarin iemand neurotisch (in tegenstelling tot
emotioneel stabiel), of extravert (in tegenstelling tot introvert), of ‘psychotisch’
is, blijkt dat verschillen in deze eigenschappen ongeveer voor 50 procent
verklaard worden door genetische verschillen. Gerelateerd hieraan, is de
invloed die genen hebben op eigenschappen die de ‘Big Five’ vormen
(extraversie, neuroticisme, toegeeflijkheid, consciëntieusheid en openheid)
behoorlijk groot.
- De invloed die ‘specifieke omgevingsvariabelen’ hebben op de vorming van
bepaalde eigenschappen laat zien dat de eigenschappen niet volledig
gedetermineerd zijn (vaststaan bij de geboorte, of zelfs al bij de conceptie).
- Een persoonlijkheidsstoornis houdt in dat iemand last heeft van
persoonlijkheidskenmerken die: (a) afwijken van de populatienorm, (b)
inflexibel of star zijn en (c) leiden tot sociale en/of functionele beperkingen.
Het gaat hierbij vaak om persoonlijkheidskenmerken die ook bij andere
mensen voorkomen, zoals jaloezie, angst, verlegenheid, afhankelijkheid
enzovoorts, alleen in meer extreme mate.
1.3.3 Cognitieve capaciteiten en prestaties
- Wat betreft het IQ lijkt er sprake te zijn van een aangeboren potentieel. Uit
onderzoek blijkt dat het IQ voor 50 tot 80 procent genetisch bepaald is. Dit wil
echter niet zeggen dat je bij je geboorte al een IQ-score hebt die je vervolgens
je hele leven behoudt. Je intelligentie moet ontwikkeld worden. Of je volledig
gebruikmaakt van het aangeboren potentieel, hangt af van de mogelijkheden
die je krijgt wat betreft onderwijs en opvoeding.
- Verschillen tussen experts en amateurs kunnen volgens Ericsson dus
verklaard worden door het verschil in het aantal uren bewuste oefening.
- Onder normale omstandigheden (bijvoorbeeld de afwezigheid van genetische
afwijkingen die tot een laag IQ leiden), zijn cognitieve capaciteiten in hoge
mate trainbaar.
2
, - Het geloof in het al dan niet kunnen verbeteren van cognitieve prestaties,
hangt niet alleen af van of je al dan niet gelooft dat genen bepalend zijn voor
je ontwikkeling, maar ook van je zelfbeeld.
- Voor een gedragsbeïnvloeder is het wederom belangrijk om ervan uit te gaan
dat verbetering mogelijk is, mits de juiste oefenstrategieën toegepast wordt
(vergelijkbaar met ‘deliberate’ practice). Ook is het van belang na te gaan wat
degene wiens cognitieve prestaties je wilt verbeteren, zelf gelooft. Gelooft
iemand dat zijn capaciteiten beperkt zijn en dat verbetering niet mogelijk is,
dan is het van belang je eerst op deze opvattingen te richten en er bovendien
op te letten dat diegene de juiste copingvaardigheden heeft (of leert) en die
aanwendt voor de taken die je hem of haar geeft.
1.4 Samenvatting en conclusies
- Opvattingen zijn doorslaggevend bij de vraag of ontwikkeling en verandering
mogelijk is.
- Uiteindelijk lijkt het erop dat vooral inzet en oefening tot successen leiden,
waardoor mensen die gemotiveerd blijven om door te gaan een voordeel
hebben.
- Niet alles is met nurture te beïnvloeden.
- Wil je eigenschappen, gedrag, emoties, vaardigheden enzovoorts veranderen,
dan is het dus van belang om te weten in hoeverre ze beïnvloedbaar zijn.
- Voor een deel spelen genen altijd een rol, maar zijn het de leerervaringen die
men opdoet die bepalen hoe ze uiteindelijk tot uiting komen.
Hoofdstuk 2 Leren
- In onze westerse maatschappij hebben mensen doorgaans zelfs tussen de 16
en 24 jaar nodig om voldoende kennis en vaardigheden op te doen om zich
zelfstandig te kunnen redden.
2.1 Een aanpassingsproces aan de omgeving
- Leren kan beschouwd worden als een soort aanpassingsproces aan de
omgeving. Door te leren kan men adequater reageren op de omgeving en de
omgeving zelfs (actief) naar de eigen hand zetten. Leren kan gedefinieerd
worden als een proces waarbij een ervaring leidt tot ‘ander gedrag’ in de
toekomst. Er is dus sprake van leren als een ervaring op tijdstip 1 leidt tot
veranderd gedrag op tijdstip 2.
- Leren staat niet gelijk aan het vergaren van wijsheid en daarom is het beter
om van veranderd gedrag als consequentie van een leerproces te spreken.
2.2 Klassieke conditionering
- Bij klassieke conditionering wordt een neutrale stimulus (bijvoorbeeld de M
van McDonald’s, of het geluid van een bel) vlak voor of tegelijkertijd met een
ongeconditioneerde stimulus (een Big Mac, of vlees) aangeboden. De
neutrale stimulus, waarna de reactie op de neutrale stimulus hetzelfde wordt
als de reactie op de ongeconditioneerde stimulus (‘watertanden’). Zodra deze
koppeling tot stand is gebracht (iets wat vaak ‘automatisch’ – zonder intentie
en bewustzijn – gebeurt), wordt de neutrale stimulus een geconditioneerde
stimulus genoemd. De geconditioneerde stimulus (de gele M van McDonald’s
of het geluid van een bel) brengt dan dezelfde reactie (‘watertanden’) teweeg
als de ongeconditioneerde stimulus (Big Mac of vlees) dat deed. Bladzijde 41
3
Deel 1 Waarom doe je wat je doet?
Hoofdstuk 1 Denken in termen van nurture
- Als je je afvraagt in hoeverre bepaalde eigenschappen, zoals temperament of
intelligentie, aangeboren of aangeleerd zijn, begeef je je in een beroemd
debat in de wetenschap, namelijk het nature versus nurture- debat.
Nature: genen
Nurture: opvoeding/leerprocessen
1.1 Mensbeelden
- Een mensbeeld bevat ideeën over hoe je denkt dat mensen in elkaar zitten.
Dit beeld heeft consequenties voor de mate waarin je bijvoorbeeld gelooft dat
gedrag beïnvloedbaar is.
- Het verschil tussen de termen ‘genetisch gedetermineerd’ en ‘genetische
predispositie’:
De opvatting dat mensen ‘gedetermineerd’ zijn (door hun genetisch
materiaal) houdt doorgaans in dat genen bepalend zijn bij het tot uiting
komen van eigenschappen. De omgeving heeft hier geen, of slechts in
zeer beperkte mate invloed op.
De opvatting dat mensen een ‘predispositie’ hebben (door hun
genetisch materiaal) houdt doorgaans in dat iemand ‘aanleg’ heeft om
bijvoorbeeld depressief te worden. Dit betekent niet dat diegenen ook
daadwerkelijk depressief wordt; de omgeving heeft hier ook invloed op.
1.2 Impliciete theorieën: Incremental versus Entity Theories
- Als Alexander gelooft dat IQ trainbaar is, dan wordt in de psychologie gezegd
dat hij voor deze eigenschap een incremental theory heeft (een geloof dat IQ
te ontwikkelen is.
- Als Annelies gelooft dat het IQ aangeboren is, dan heeft zij voor deze
eigenschap een entity theory (een geloof dat het IQ vaststaat en dus niet
ontwikkeld kan worden.
- Of je dus voor bepaalde eigenschappen een incremental of een entity theory
hebt, heeft invloed op hoe je tegenover het testen van die eigenschap zal
staan, hoe je de testsituatie ervaart en hoe je de resultaten van de test
interpreteert.
1.3 In hoeverre zijn eigenschappen en gedrag beïnvloedbaar?
- De belangrijkste vraag is in hoeverre eigenschappen of gedrag beïnvloed kan
worden.
1.3.1 Lichamelijke kenmerken & prestaties
- Onder normale omstandigheden heb je weinig invloed op dergelijke
lichamelijke kenmerken.
- Hoe je er exact uit zult zien, is dus wel degelijk afhankelijk van je leefstijl.
- Uiteindelijk is het de wisselwerking tussen aanleg, voedselinname en
‘energieverbruik’ dat je lichaamsgewicht bepaalt.
- Al met al kan geconcludeerd worden dat hoewel sommige mensen er
daadwerkelijk meer moeite voor moeten doen om de perfecte maten te krijgen
1
, en te behouden, het daadwerkelijke gewicht grotendeels bepaald wordt door
gedrag.
- Er kan geconcludeerd worden dat hoewel sommige mensen genetisch gezien
een voordeel kunnen hebben, dit niet wil zeggen dat ze ook automatisch
succesvol zullen zijn. Andersom kan iemand die zijn genen niet helemaal ‘mee
heeft’ alsnog zeer succesvol worden door veel te oefenen en door te zetten.
1.3.2 Persoonlijkheid
- Uit vele studies is gebleken dat mensen een aangeboren verschil in
temperament vertonen. Onder verschillen in temperament verstaan we:
Stabiele, vroege optredende individuele verschillen in emotionaliteit, energie,
aandacht en volharding, reactiviteit en vriendelijkheid.
- Uit onderzoek naar de specifieke invloed van genen op temperament blijkt dat
temperament voor 40 procent toegeschreven kan worden aan genetische
variëteit. Hoewel dit aantoont dat temperament een genetische component
heeft, wil dit dus niet zeggen dat temperament volledig door genen bepaald
wordt en vanaf je geboorte vaststaat. Alsnog wordt ongeveer 60 procent van
de individuele verschillen toegeschreven aan ‘specifieke
omgevingsvariabelen’.
- Uit onderzoek naar stabiliteit van andere persoonlijkheidskenmerken,
bijvoorbeeld de mate waarin iemand neurotisch (in tegenstelling tot
emotioneel stabiel), of extravert (in tegenstelling tot introvert), of ‘psychotisch’
is, blijkt dat verschillen in deze eigenschappen ongeveer voor 50 procent
verklaard worden door genetische verschillen. Gerelateerd hieraan, is de
invloed die genen hebben op eigenschappen die de ‘Big Five’ vormen
(extraversie, neuroticisme, toegeeflijkheid, consciëntieusheid en openheid)
behoorlijk groot.
- De invloed die ‘specifieke omgevingsvariabelen’ hebben op de vorming van
bepaalde eigenschappen laat zien dat de eigenschappen niet volledig
gedetermineerd zijn (vaststaan bij de geboorte, of zelfs al bij de conceptie).
- Een persoonlijkheidsstoornis houdt in dat iemand last heeft van
persoonlijkheidskenmerken die: (a) afwijken van de populatienorm, (b)
inflexibel of star zijn en (c) leiden tot sociale en/of functionele beperkingen.
Het gaat hierbij vaak om persoonlijkheidskenmerken die ook bij andere
mensen voorkomen, zoals jaloezie, angst, verlegenheid, afhankelijkheid
enzovoorts, alleen in meer extreme mate.
1.3.3 Cognitieve capaciteiten en prestaties
- Wat betreft het IQ lijkt er sprake te zijn van een aangeboren potentieel. Uit
onderzoek blijkt dat het IQ voor 50 tot 80 procent genetisch bepaald is. Dit wil
echter niet zeggen dat je bij je geboorte al een IQ-score hebt die je vervolgens
je hele leven behoudt. Je intelligentie moet ontwikkeld worden. Of je volledig
gebruikmaakt van het aangeboren potentieel, hangt af van de mogelijkheden
die je krijgt wat betreft onderwijs en opvoeding.
- Verschillen tussen experts en amateurs kunnen volgens Ericsson dus
verklaard worden door het verschil in het aantal uren bewuste oefening.
- Onder normale omstandigheden (bijvoorbeeld de afwezigheid van genetische
afwijkingen die tot een laag IQ leiden), zijn cognitieve capaciteiten in hoge
mate trainbaar.
2
, - Het geloof in het al dan niet kunnen verbeteren van cognitieve prestaties,
hangt niet alleen af van of je al dan niet gelooft dat genen bepalend zijn voor
je ontwikkeling, maar ook van je zelfbeeld.
- Voor een gedragsbeïnvloeder is het wederom belangrijk om ervan uit te gaan
dat verbetering mogelijk is, mits de juiste oefenstrategieën toegepast wordt
(vergelijkbaar met ‘deliberate’ practice). Ook is het van belang na te gaan wat
degene wiens cognitieve prestaties je wilt verbeteren, zelf gelooft. Gelooft
iemand dat zijn capaciteiten beperkt zijn en dat verbetering niet mogelijk is,
dan is het van belang je eerst op deze opvattingen te richten en er bovendien
op te letten dat diegene de juiste copingvaardigheden heeft (of leert) en die
aanwendt voor de taken die je hem of haar geeft.
1.4 Samenvatting en conclusies
- Opvattingen zijn doorslaggevend bij de vraag of ontwikkeling en verandering
mogelijk is.
- Uiteindelijk lijkt het erop dat vooral inzet en oefening tot successen leiden,
waardoor mensen die gemotiveerd blijven om door te gaan een voordeel
hebben.
- Niet alles is met nurture te beïnvloeden.
- Wil je eigenschappen, gedrag, emoties, vaardigheden enzovoorts veranderen,
dan is het dus van belang om te weten in hoeverre ze beïnvloedbaar zijn.
- Voor een deel spelen genen altijd een rol, maar zijn het de leerervaringen die
men opdoet die bepalen hoe ze uiteindelijk tot uiting komen.
Hoofdstuk 2 Leren
- In onze westerse maatschappij hebben mensen doorgaans zelfs tussen de 16
en 24 jaar nodig om voldoende kennis en vaardigheden op te doen om zich
zelfstandig te kunnen redden.
2.1 Een aanpassingsproces aan de omgeving
- Leren kan beschouwd worden als een soort aanpassingsproces aan de
omgeving. Door te leren kan men adequater reageren op de omgeving en de
omgeving zelfs (actief) naar de eigen hand zetten. Leren kan gedefinieerd
worden als een proces waarbij een ervaring leidt tot ‘ander gedrag’ in de
toekomst. Er is dus sprake van leren als een ervaring op tijdstip 1 leidt tot
veranderd gedrag op tijdstip 2.
- Leren staat niet gelijk aan het vergaren van wijsheid en daarom is het beter
om van veranderd gedrag als consequentie van een leerproces te spreken.
2.2 Klassieke conditionering
- Bij klassieke conditionering wordt een neutrale stimulus (bijvoorbeeld de M
van McDonald’s, of het geluid van een bel) vlak voor of tegelijkertijd met een
ongeconditioneerde stimulus (een Big Mac, of vlees) aangeboden. De
neutrale stimulus, waarna de reactie op de neutrale stimulus hetzelfde wordt
als de reactie op de ongeconditioneerde stimulus (‘watertanden’). Zodra deze
koppeling tot stand is gebracht (iets wat vaak ‘automatisch’ – zonder intentie
en bewustzijn – gebeurt), wordt de neutrale stimulus een geconditioneerde
stimulus genoemd. De geconditioneerde stimulus (de gele M van McDonald’s
of het geluid van een bel) brengt dan dezelfde reactie (‘watertanden’) teweeg
als de ongeconditioneerde stimulus (Big Mac of vlees) dat deed. Bladzijde 41
3
