Hoorcollege 1 – Venice, Byzantium and the Greek World (584–1126)
Dit vak gaat om een relatief onbekende periode van de Europese middeleeuwse
geschiedenis, namelijk de interactie tussen Venetië, het Byzantijnse Rijk en de
Griekse wereld. Niet de standaard “West-Europese middeleeuwen”, maar een
multiculturele en multireligieuze mediterrane wereld.
Centrale thema’s van het vak zijn:
• identiteitsvorming
• culturele uitwisseling en co-existentie
• conflict en oorlog
• diplomatieke en politieke relaties
• het functioneren van middeleeuwse rijken
Het vak is nadrukkelijk interdisciplinair. Er wordt geput uit:
• kunstgeschiedenis en archeologie (architectuur, iconen, objecten)
• politieke en sociaaleconomische geschiedenis
• recht en diplomatie
• literaire en archiefbronnen
• actuele vragen rond oorlog, vrede en identiteit
De onderliggende boodschap is duidelijk: veel problemen die wij als “modern”
zien – migratie, religieuze spanningen, machtsverhoudingen – bestonden ook al
in de middeleeuwen, alleen binnen een imperiale context in plaats van
natiestaten.
Opzet van het hoorcollege
Dit eerste college behandelt:
1. praktische informatie over de cursus
2. noodzakelijke definities
3. een brede historische context
4. de eerste contacten tussen Venetië en Byzantium
5. het verdrag van 1082 en de hernieuwing in 1126
6. de Eerste Kruistocht
Kernbegrippen en definities
Byzantium / Byzantijnse Rijk
• Byzantium is de moderne benaming voor het Oost-Romeinse Rijk
• De term “Byzantijns” werd pas in de 16e eeuw geïntroduceerd en raakte
vooral in de 19e eeuw ingeburgerd
• De inwoners noemden zichzelf Romeinen, niet “Byzantijnen”
Belangrijke verschillen met het West-Romeinse Rijk:
• Taal: Grieks in het oosten, Latijn in het westen
• Religie: Oosters-orthodox in Byzantium, rooms-katholiek in het westen
• Bestaan: het West-Romeinse Rijk viel in 476, Byzantium bleef bestaan tot
1453
,De Griekse wereld
Met de “Greek World(s)” worden bedoeld:
• Griekssprekende gebieden
• orthodox-christelijke regio’s
• vooral in het oostelijke Middellandse Zeegebied
Dit begrip is belangrijk omdat Venetië later grote delen van deze Griekse wereld
bestuurt, zonder zelf Grieks of orthodox te zijn.
Het Romeinse Rijk en de splitsing
In 395 wordt het Romeinse Rijk definitief gesplitst in:
• het West-Romeinse Rijk
• het Oost-Romeinse (Byzantijnse) Rijk
Het westen stort in door invasies en politieke instabiliteit (476), terwijl het
oosten blijft voortbestaan. In de 6e eeuw, onder keizer Justinianus, wordt zelfs
tijdelijk een deel van het oude West-Romeinse grondgebied heroverd.
Belangrijk punt: Byzantium ziet zichzelf niet als een nieuw rijk, maar als de
rechtmatige voortzetting van het Romeinse Rijk.
Venetië: ligging en ontstaan
Venetië ontstaat in een lagune met tientallen eilanden aan de Adriatische Zee.
Deze ligging is cruciaal:
• moeilijk te veroveren
• ideaal voor handel en scheepvaart
• sterk gericht op zee in plaats van land
De stad ontwikkelt zich als:
• eerst een Byzantijnse provincie (vanaf ca. 568)
• later een autonome stadstaat
• uiteindelijk een maritieme grootmacht
Belangrijke eilanden en gebieden:
• Rialto en het Canal Grande (economisch hart)
• Lido (toegang tot zee)
• Murano (glasindustrie)
• Burano (visserij en textiel)
• San Michele (begraafplaats)
• Torcello (vroeg centrum)
Venetiaanse geschiedenis in vogelvlucht
De grote lijnen:
• 568: Venetië als Byzantijnse provincie
• 9e–12e eeuw: groei naar zelfstandige stadstaat
• 11e–18e eeuw: maritiem rijk (Stato da Mar)
• 14e–16e eeuw: uitbreiding op het vasteland (Terraferma)
• 1797: einde van de republiek door Napoleon
de nadruk ligt vooral op de vroege fase, wanneer Venetië zich losmaakt van
Byzantium maar er tegelijk afhankelijk van blijft.
,Van Byzantijnse provincie naar autonome stadstaat
Venetië begon als een Byzantijnse provincie. Formeel hoorde de stad bij het
Byzantijnse Rijk, maar door haar ligging in de lagune kreeg ze al vroeg een grote
mate van autonomie. Constantinopel zat ver weg en had belangrijkere
problemen dan wat eilandjes in de Adriatische Zee.
Vanaf ongeveer de 9e eeuw ontwikkelt Venetië zich tot een zelfbesturende
stadstaat, met eigen politieke instellingen:
• de Doge als leider
• de Grote Raad
• later ook de Raad van Tien
Belangrijk: Venetië is geen democratie maar een oligarchie, bestuurd door een
kleine groep patricische families. Macht circuleert binnen een elite. Verrassend
stabiel, opvallend efficiënt en moreel gezien discutabel, maar dat laatste was
geen criterium.
Venetië als handelsrepubliek
De kern van Venetiaanse macht is handel. Alles draait om:
• veilige zeeroutes
• toegang tot havens
• lage of geen belastingen
• uitschakeling van concurrenten
Venetië ontwikkelt zich tot een maritieme republiek met een extreem sterke
vloot. De staat investeert rechtstreeks in scheepsbouw, vooral in het Arsenale,
een enorm staatswerfcomplex waar duizenden schepen gebouwd en
onderhouden konden worden. Dit was een vroeg voorbeeld van bijna industriële
massaproductie. Handel betekent macht. En macht betekent conflicten.
Belangen in de Adriatische Zee
Een eerste prioriteit is controle over de Adriatische Zee. Piraterij vormt daar een
groot probleem, vooral langs de kust van:
• Istrië
• Dalmatië
• Albanië
Venetië presenteert zich als de beschermer van veilige vaarroutes, maar in de
praktijk betekent dit:
• militaire interventies
• politieke overheersing
• economische dominantie
De Doge voert zelfs de titel “Duke of Dalmatia”, wat duidelijk maakt dat Venetië
zichzelf als regionale macht ziet, niet als ondergeschikte provincie.
, Concurrentie met andere machten
Venetië opereert niet in een vacuüm. Er is voortdurende concurrentie met:
• Genua
• Pisa
• Hongarije
Dit zijn allemaal maritieme of territoriale machten met vergelijkbare belangen.
Geen vriendschappen, alleen tijdelijke samenwerkingen zolang ze winst
opleveren.
Daarnaast is er Byzantium zelf: officieel de oude beschermheer, maar in de
praktijk steeds meer een partner, rivaal en instrument tegelijk.
Handel in Constantinopel
Constantinopel is het economische hart van het Byzantijnse Rijk en daarmee
essentieel voor Venetiaanse ambities. Wie toegang heeft tot deze stad,
controleert een groot deel van de oost-westhandel.
Venetië wil:
• een vaste handelsbasis in Constantinopel
• lage of geen invoerrechten
• voorrang op andere Italiaanse steden
Vanaf het einde van de 10e eeuw lukt dit steeds beter. De Venetiaanse
kooplieden krijgen privileges in ruil voor maritieme steun aan Byzantium.
De chrysobulls van 992
Een cruciaal moment is 992, wanneer keizers Basilios II en Constantijn VIII
Venetiaanse handelaren belangrijke privileges verlenen via een keizerlijk decreet,
een chrysobull (gouden zegel).
De afspraken:
• verlaging van douanerechten
• vooral in de havens van Constantinopel en Abydos
• in ruil voor Venetiaanse vlootsteun tegen vijanden, vooral de Normandiërs
in Zuid-Italië
Dit is het begin van een structurele asymmetrische relatie:
• Byzantium heeft militaire steun nodig
• Venetië gebruikt dit om economische voordelen af te dwingen
De 11e eeuw: grote veranderingen
De 11e eeuw vormt een breukmoment.
Belangrijke gebeurtenissen:
• 1054: het Grote Schisma → De breuk tussen de rooms-katholieke kerk
(Rome) en de oosters-orthodoxe kerk (Constantinopel). Religieuze
verschillen worden politieke spanningen.
• 1080: de Komnenen-dynastie → Keizer Alexios I Komnenos komt aan de
macht. Hij regeert bijna 40 jaar en staat voor enorme militaire
uitdagingen.
Dit vak gaat om een relatief onbekende periode van de Europese middeleeuwse
geschiedenis, namelijk de interactie tussen Venetië, het Byzantijnse Rijk en de
Griekse wereld. Niet de standaard “West-Europese middeleeuwen”, maar een
multiculturele en multireligieuze mediterrane wereld.
Centrale thema’s van het vak zijn:
• identiteitsvorming
• culturele uitwisseling en co-existentie
• conflict en oorlog
• diplomatieke en politieke relaties
• het functioneren van middeleeuwse rijken
Het vak is nadrukkelijk interdisciplinair. Er wordt geput uit:
• kunstgeschiedenis en archeologie (architectuur, iconen, objecten)
• politieke en sociaaleconomische geschiedenis
• recht en diplomatie
• literaire en archiefbronnen
• actuele vragen rond oorlog, vrede en identiteit
De onderliggende boodschap is duidelijk: veel problemen die wij als “modern”
zien – migratie, religieuze spanningen, machtsverhoudingen – bestonden ook al
in de middeleeuwen, alleen binnen een imperiale context in plaats van
natiestaten.
Opzet van het hoorcollege
Dit eerste college behandelt:
1. praktische informatie over de cursus
2. noodzakelijke definities
3. een brede historische context
4. de eerste contacten tussen Venetië en Byzantium
5. het verdrag van 1082 en de hernieuwing in 1126
6. de Eerste Kruistocht
Kernbegrippen en definities
Byzantium / Byzantijnse Rijk
• Byzantium is de moderne benaming voor het Oost-Romeinse Rijk
• De term “Byzantijns” werd pas in de 16e eeuw geïntroduceerd en raakte
vooral in de 19e eeuw ingeburgerd
• De inwoners noemden zichzelf Romeinen, niet “Byzantijnen”
Belangrijke verschillen met het West-Romeinse Rijk:
• Taal: Grieks in het oosten, Latijn in het westen
• Religie: Oosters-orthodox in Byzantium, rooms-katholiek in het westen
• Bestaan: het West-Romeinse Rijk viel in 476, Byzantium bleef bestaan tot
1453
,De Griekse wereld
Met de “Greek World(s)” worden bedoeld:
• Griekssprekende gebieden
• orthodox-christelijke regio’s
• vooral in het oostelijke Middellandse Zeegebied
Dit begrip is belangrijk omdat Venetië later grote delen van deze Griekse wereld
bestuurt, zonder zelf Grieks of orthodox te zijn.
Het Romeinse Rijk en de splitsing
In 395 wordt het Romeinse Rijk definitief gesplitst in:
• het West-Romeinse Rijk
• het Oost-Romeinse (Byzantijnse) Rijk
Het westen stort in door invasies en politieke instabiliteit (476), terwijl het
oosten blijft voortbestaan. In de 6e eeuw, onder keizer Justinianus, wordt zelfs
tijdelijk een deel van het oude West-Romeinse grondgebied heroverd.
Belangrijk punt: Byzantium ziet zichzelf niet als een nieuw rijk, maar als de
rechtmatige voortzetting van het Romeinse Rijk.
Venetië: ligging en ontstaan
Venetië ontstaat in een lagune met tientallen eilanden aan de Adriatische Zee.
Deze ligging is cruciaal:
• moeilijk te veroveren
• ideaal voor handel en scheepvaart
• sterk gericht op zee in plaats van land
De stad ontwikkelt zich als:
• eerst een Byzantijnse provincie (vanaf ca. 568)
• later een autonome stadstaat
• uiteindelijk een maritieme grootmacht
Belangrijke eilanden en gebieden:
• Rialto en het Canal Grande (economisch hart)
• Lido (toegang tot zee)
• Murano (glasindustrie)
• Burano (visserij en textiel)
• San Michele (begraafplaats)
• Torcello (vroeg centrum)
Venetiaanse geschiedenis in vogelvlucht
De grote lijnen:
• 568: Venetië als Byzantijnse provincie
• 9e–12e eeuw: groei naar zelfstandige stadstaat
• 11e–18e eeuw: maritiem rijk (Stato da Mar)
• 14e–16e eeuw: uitbreiding op het vasteland (Terraferma)
• 1797: einde van de republiek door Napoleon
de nadruk ligt vooral op de vroege fase, wanneer Venetië zich losmaakt van
Byzantium maar er tegelijk afhankelijk van blijft.
,Van Byzantijnse provincie naar autonome stadstaat
Venetië begon als een Byzantijnse provincie. Formeel hoorde de stad bij het
Byzantijnse Rijk, maar door haar ligging in de lagune kreeg ze al vroeg een grote
mate van autonomie. Constantinopel zat ver weg en had belangrijkere
problemen dan wat eilandjes in de Adriatische Zee.
Vanaf ongeveer de 9e eeuw ontwikkelt Venetië zich tot een zelfbesturende
stadstaat, met eigen politieke instellingen:
• de Doge als leider
• de Grote Raad
• later ook de Raad van Tien
Belangrijk: Venetië is geen democratie maar een oligarchie, bestuurd door een
kleine groep patricische families. Macht circuleert binnen een elite. Verrassend
stabiel, opvallend efficiënt en moreel gezien discutabel, maar dat laatste was
geen criterium.
Venetië als handelsrepubliek
De kern van Venetiaanse macht is handel. Alles draait om:
• veilige zeeroutes
• toegang tot havens
• lage of geen belastingen
• uitschakeling van concurrenten
Venetië ontwikkelt zich tot een maritieme republiek met een extreem sterke
vloot. De staat investeert rechtstreeks in scheepsbouw, vooral in het Arsenale,
een enorm staatswerfcomplex waar duizenden schepen gebouwd en
onderhouden konden worden. Dit was een vroeg voorbeeld van bijna industriële
massaproductie. Handel betekent macht. En macht betekent conflicten.
Belangen in de Adriatische Zee
Een eerste prioriteit is controle over de Adriatische Zee. Piraterij vormt daar een
groot probleem, vooral langs de kust van:
• Istrië
• Dalmatië
• Albanië
Venetië presenteert zich als de beschermer van veilige vaarroutes, maar in de
praktijk betekent dit:
• militaire interventies
• politieke overheersing
• economische dominantie
De Doge voert zelfs de titel “Duke of Dalmatia”, wat duidelijk maakt dat Venetië
zichzelf als regionale macht ziet, niet als ondergeschikte provincie.
, Concurrentie met andere machten
Venetië opereert niet in een vacuüm. Er is voortdurende concurrentie met:
• Genua
• Pisa
• Hongarije
Dit zijn allemaal maritieme of territoriale machten met vergelijkbare belangen.
Geen vriendschappen, alleen tijdelijke samenwerkingen zolang ze winst
opleveren.
Daarnaast is er Byzantium zelf: officieel de oude beschermheer, maar in de
praktijk steeds meer een partner, rivaal en instrument tegelijk.
Handel in Constantinopel
Constantinopel is het economische hart van het Byzantijnse Rijk en daarmee
essentieel voor Venetiaanse ambities. Wie toegang heeft tot deze stad,
controleert een groot deel van de oost-westhandel.
Venetië wil:
• een vaste handelsbasis in Constantinopel
• lage of geen invoerrechten
• voorrang op andere Italiaanse steden
Vanaf het einde van de 10e eeuw lukt dit steeds beter. De Venetiaanse
kooplieden krijgen privileges in ruil voor maritieme steun aan Byzantium.
De chrysobulls van 992
Een cruciaal moment is 992, wanneer keizers Basilios II en Constantijn VIII
Venetiaanse handelaren belangrijke privileges verlenen via een keizerlijk decreet,
een chrysobull (gouden zegel).
De afspraken:
• verlaging van douanerechten
• vooral in de havens van Constantinopel en Abydos
• in ruil voor Venetiaanse vlootsteun tegen vijanden, vooral de Normandiërs
in Zuid-Italië
Dit is het begin van een structurele asymmetrische relatie:
• Byzantium heeft militaire steun nodig
• Venetië gebruikt dit om economische voordelen af te dwingen
De 11e eeuw: grote veranderingen
De 11e eeuw vormt een breukmoment.
Belangrijke gebeurtenissen:
• 1054: het Grote Schisma → De breuk tussen de rooms-katholieke kerk
(Rome) en de oosters-orthodoxe kerk (Constantinopel). Religieuze
verschillen worden politieke spanningen.
• 1080: de Komnenen-dynastie → Keizer Alexios I Komnenos komt aan de
macht. Hij regeert bijna 40 jaar en staat voor enorme militaire
uitdagingen.
