COLLEGE 1.1: Inleiding Gezondheid & Maatschappij
Biomedische model:
- Scheiding van lichaam en geest.
- Ziekte = storing in het lichaam met duidelijke symptomen (biologische oorzaken).
- Lichaam kan gerepareerd worden.
- Patiënt is passief, arts is expert.
➔ Kritiek op biomedisch model:
- Overschatting medische wetenschap.
- Sociaal maatschappelijke invloeden minstens net zo belangrijk (hygiëne, voeding, welvaart).
Sociaal model:
- Holistische kijk (kijkt naar de hele mens): lichaam, geest en omgeving.
- Ziekte en gezondheid = ook sociaal-maatschappelijk.
- Burger is actief, meerdere experts betrokken.
- Zorg kan ook buiten het ziekenhuis plaatsvinden.
Definities van gezondheid:
1. Gezondheid is afwezigheid van ziekte.
2. Gezondheid is een toestand van volledig fysiek, mentaal en maatschappelijk welbevinden
(WHO, 1948).
3. Gezondheid is het vermogen om lichamelijk, geestelijk, sociaal (en spiritueel) te functioneren
in de samenleving (WHO, 1988) → VERMOGEN OM TE FUNCTIONEREN.
4. Het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen van het leven (Huber et al., 2011) → VERMOGEN OM ZICH
AAN TE PASSEN.
Public Health is het vakgebied dat zich bezighoudt met het beschrijven, begrijpen en verbeteren van
de volksgezondheid.
- Etiologie: invloed van de omgeving op gezondheid.
- Diagnostiek: vergelijking tussen bevolkingsgroepen.
- Therapie: omgeving gezonder maken (preventie = voorkomen).
Health Promotion: mensen of groepen helpen meer grip te krijgen over de determinanten van hun
gezondheid → factoren die invloed hebben op gezondheid of gedrag (WHO, 1986).
Determinanten van gezondheid zijn factoren die invloed hebben op hoe gezond iemand is.
1. Gezondheidszorgsysteem
o Voorzieningen op gebied van: genezing, zorg en preventie.
2. Biologische en genetische factoren
o Erfelijke factoren: geslacht en genetische aanleg.
o Verworven somatische (lichamelijke) factoren: ontstaan door leefstijl of ervaringen
o Verworven psychische factoren: gevormd door omgeving en ervaringen.
3. Leefstijl en gedrag
o Dagelijkse gewoontes die (in)direct gezondheid beïnvloeden
4. Fysieke en sociale omgeving
o Invloeden uit de leefomgeving, zoals luchtkwaliteit of sociale contacten
Preventie staat centraal: door sport en bewegen gezondheid verbeteren, gezondheidsverschillen
verkleinen en zorgvraag verminderen.
,COLLEGE 1.2: Denken over ziekte, gezondheid en welzijn
Ziekte = Geleidelijke of plotselinge ontstane, kort- of langdurige aandoening die plaatselijk kan zijn
maar ook het hele lichaam betreffen met verschijnselen waarvan de oorzaak bekend is.
➔ Diagnose door een arts
ICD: Internationale lijst voor het classificeren van ziekten.
ICF: Richt zich op functioneren, inclusief lichamelijke, sociale en persoonlijke factoren.
DSM: Richt zich op het indelen van psychische stoornissen.
Objectieve ziekte: meetbaar via tests zoals bloedwaarden of temperatuur.
Subjectieve ziekte: hoe iemand klachten ervaart, zoals pijn, verschilt per persoon, is lastig meetbaar.
Disease = medisch vastgestelde ziekte.
Illness = hoe je je ziekte ervaart.
Sickness = hoe je ziekte sociaal wordt gezien (ziekenrol).
Je kunt een ziekte (disease) hebben zonder je ziek te voelen (illness) → Kanker in een vroeg stadium.
Ziekteverloop: klacht → ziek voelen (illness) → ziekenrol (sickness) → ziekte (disease).
Ziektypes:
- Voorwaardelijk: tijdelijk (bv. bronchitis).
- Onvoorwaardelijk: chronisch (bv. kanker).
- Onrechtmatig: gezien als eigen schuld (bv. alcoholisme).
Gezondheid is een continuüm, geen zwart-wit situatie (je bent niet ziek OF gezond).
Gezondheid - 9 subthema’s:
1. Compleet welbevinden (afwezigheid ziekte)
2. Welbevinden
3. Aanpassingsvermogen
4. Meerdere dimensies (lichamelijk, mentaal, sociaal)
5. Zelf-manangement
6. Participeren
7. Kwaliteit van leven
8. Ervaren gezondheid → weerspiegelt het oordeel over de eigen gezondheid
9. Dagelijks functioneren
Perspectieven gezondheid:
- Burgers: brede kijk, alle dimensies.
- Zorgverleners: alle dimensies, focus op compleet welbevinden.
- Patiënt: dagelijks functioneren in de maatschappij.
- Ouderen: aanpassingsvermogen, niet afhankelijk van anderen (zelfredzaamheid).
Medicalisering: Steeds meer gewone levensproblemen worden als medisch gezien en behandeld,
zoals bevallen in het ziekenhuis of relatieproblemen bij de huisarts.
➔ Medicalisering groeit door meer kennis, social media, technologie en specialisten.
Pathogenese: oorzaak van ziekte, hoe een ziekte ontstaat (longontsteking → bacteriële infectie).
Iatrogenese: schade door artsen of medische behandeling, zoals fouten of onnodige behandelingen.
- Klinisch: bijwerkingen en sterfte door medische ingrepen. (infectie door operatie)
- Sociaal: twijfel over wat wel of geen ziekte is. (verdriet is stoornis die behandelt moet worden)
- Structureel: maatschappelijke opvattingen over medicatie. (mensen worden afhankelijk van zorg)
Salutogenese: oorzaak van gezondheid, wat gezondheid bevordert. (sociale steun bevordert herstel)
, COLLEGE 1.3: Indicatoren voor gezondheid en ziekte
1. Indicator LEVENSVERWACHTING
Levensverwachting = Het gemiddelde aantal jaren dat mensen verwachten te leven, meestal gemeten
bij geboorte. → Dit wordt berekend op basis van sterftecijfers, dus kan door bijvoorbeeld oorlogen of
pandemieën worden beïnvloed.
In Nederland (2024) is de levensverwachting 80,5 jaar voor mannen en 83,3 jaar voor vrouwen
(genetisch). Vroeger was de levensverwachting lager door factoren zoals roken. In landen als
Afghanistan is de levensverwachting laag door hoge kindersterfte en geweld.
2. Indicator STERFTE
Sterfte is een belangrijke volksgezondheidsindicator, betrouwbaar en per doodsoorzaak meetbaar.
Er zijn twee soorten: absolute sterfte (totaal aantal overledenen) en relatieve sterfte (gecorrigeerd
voor leeftijd). Artsen registreren de doodsoorzaak.
Zuigelingensterfte krijgt veel aandacht omdat het iets zegt over het zorgsysteem,
levensomstandigheden en de levensverwachting beïnvloedt. Bijvoorbeeld, in Nederland zorgen veel
thuisbevallingen voor hogere zuigelingensterfte.
3. Indicator ZIEKTE EN AANDOENINGEN: incidentie
Incidentie is het aantal nieuwe ziektegevallen binnen een jaar. Hoge incidentie zie je bij nek- en
rugklachten, privé-ongevallen, luchtweginfecties, contacteczeem en griep.
Prevalentie is het totaal aantal mensen met een ziekte (nieuw en oud). Dit kan op één moment
(puntprevalentie) of over een periode (bijv. jaarprevalentie) zijn. Hoge prevalentie is er bij artrose,
diabetes, slechthorendheid, nek- en rugklachten, en hartziekten.
4. Indicator FUNCTIONEREN EN KWALITEIT VAN LEVEN
Functionele beperkingen: problemen met slapen, werken of sociaal leven (moeilijk objectief te
meten, vaak via vragen).
Kwaliteit van leven: fysieke, mentale en sociale gezondheid (subjectief, wordt gemeten via vragen
zoals “Hoe ervaart u uw gezondheid?”)
→ Slechte gezondheidsbeleving voorspelt vaak een hogere sterfte.
Samengestelde indicatoren voor volksgezondheid combineren sterftecijfers met functioneren en
kwaliteit van leven.
DALY kwantificeert gezondheidsverlies (ziektelast) → hoe iemand de ‘ziekte’ ervaart.
- 1 DALY = verlies van 1 gezond levensjaar
- Combineert sterfte en kwaliteit van leven
Berekening: aantal mensen dat aan de ziekte lijdt, ernst van de ziekte (vermindering kwaliteit van
leven), kans op sterfte, leeftijd sterfte.
Biomedische model:
- Scheiding van lichaam en geest.
- Ziekte = storing in het lichaam met duidelijke symptomen (biologische oorzaken).
- Lichaam kan gerepareerd worden.
- Patiënt is passief, arts is expert.
➔ Kritiek op biomedisch model:
- Overschatting medische wetenschap.
- Sociaal maatschappelijke invloeden minstens net zo belangrijk (hygiëne, voeding, welvaart).
Sociaal model:
- Holistische kijk (kijkt naar de hele mens): lichaam, geest en omgeving.
- Ziekte en gezondheid = ook sociaal-maatschappelijk.
- Burger is actief, meerdere experts betrokken.
- Zorg kan ook buiten het ziekenhuis plaatsvinden.
Definities van gezondheid:
1. Gezondheid is afwezigheid van ziekte.
2. Gezondheid is een toestand van volledig fysiek, mentaal en maatschappelijk welbevinden
(WHO, 1948).
3. Gezondheid is het vermogen om lichamelijk, geestelijk, sociaal (en spiritueel) te functioneren
in de samenleving (WHO, 1988) → VERMOGEN OM TE FUNCTIONEREN.
4. Het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen van het leven (Huber et al., 2011) → VERMOGEN OM ZICH
AAN TE PASSEN.
Public Health is het vakgebied dat zich bezighoudt met het beschrijven, begrijpen en verbeteren van
de volksgezondheid.
- Etiologie: invloed van de omgeving op gezondheid.
- Diagnostiek: vergelijking tussen bevolkingsgroepen.
- Therapie: omgeving gezonder maken (preventie = voorkomen).
Health Promotion: mensen of groepen helpen meer grip te krijgen over de determinanten van hun
gezondheid → factoren die invloed hebben op gezondheid of gedrag (WHO, 1986).
Determinanten van gezondheid zijn factoren die invloed hebben op hoe gezond iemand is.
1. Gezondheidszorgsysteem
o Voorzieningen op gebied van: genezing, zorg en preventie.
2. Biologische en genetische factoren
o Erfelijke factoren: geslacht en genetische aanleg.
o Verworven somatische (lichamelijke) factoren: ontstaan door leefstijl of ervaringen
o Verworven psychische factoren: gevormd door omgeving en ervaringen.
3. Leefstijl en gedrag
o Dagelijkse gewoontes die (in)direct gezondheid beïnvloeden
4. Fysieke en sociale omgeving
o Invloeden uit de leefomgeving, zoals luchtkwaliteit of sociale contacten
Preventie staat centraal: door sport en bewegen gezondheid verbeteren, gezondheidsverschillen
verkleinen en zorgvraag verminderen.
,COLLEGE 1.2: Denken over ziekte, gezondheid en welzijn
Ziekte = Geleidelijke of plotselinge ontstane, kort- of langdurige aandoening die plaatselijk kan zijn
maar ook het hele lichaam betreffen met verschijnselen waarvan de oorzaak bekend is.
➔ Diagnose door een arts
ICD: Internationale lijst voor het classificeren van ziekten.
ICF: Richt zich op functioneren, inclusief lichamelijke, sociale en persoonlijke factoren.
DSM: Richt zich op het indelen van psychische stoornissen.
Objectieve ziekte: meetbaar via tests zoals bloedwaarden of temperatuur.
Subjectieve ziekte: hoe iemand klachten ervaart, zoals pijn, verschilt per persoon, is lastig meetbaar.
Disease = medisch vastgestelde ziekte.
Illness = hoe je je ziekte ervaart.
Sickness = hoe je ziekte sociaal wordt gezien (ziekenrol).
Je kunt een ziekte (disease) hebben zonder je ziek te voelen (illness) → Kanker in een vroeg stadium.
Ziekteverloop: klacht → ziek voelen (illness) → ziekenrol (sickness) → ziekte (disease).
Ziektypes:
- Voorwaardelijk: tijdelijk (bv. bronchitis).
- Onvoorwaardelijk: chronisch (bv. kanker).
- Onrechtmatig: gezien als eigen schuld (bv. alcoholisme).
Gezondheid is een continuüm, geen zwart-wit situatie (je bent niet ziek OF gezond).
Gezondheid - 9 subthema’s:
1. Compleet welbevinden (afwezigheid ziekte)
2. Welbevinden
3. Aanpassingsvermogen
4. Meerdere dimensies (lichamelijk, mentaal, sociaal)
5. Zelf-manangement
6. Participeren
7. Kwaliteit van leven
8. Ervaren gezondheid → weerspiegelt het oordeel over de eigen gezondheid
9. Dagelijks functioneren
Perspectieven gezondheid:
- Burgers: brede kijk, alle dimensies.
- Zorgverleners: alle dimensies, focus op compleet welbevinden.
- Patiënt: dagelijks functioneren in de maatschappij.
- Ouderen: aanpassingsvermogen, niet afhankelijk van anderen (zelfredzaamheid).
Medicalisering: Steeds meer gewone levensproblemen worden als medisch gezien en behandeld,
zoals bevallen in het ziekenhuis of relatieproblemen bij de huisarts.
➔ Medicalisering groeit door meer kennis, social media, technologie en specialisten.
Pathogenese: oorzaak van ziekte, hoe een ziekte ontstaat (longontsteking → bacteriële infectie).
Iatrogenese: schade door artsen of medische behandeling, zoals fouten of onnodige behandelingen.
- Klinisch: bijwerkingen en sterfte door medische ingrepen. (infectie door operatie)
- Sociaal: twijfel over wat wel of geen ziekte is. (verdriet is stoornis die behandelt moet worden)
- Structureel: maatschappelijke opvattingen over medicatie. (mensen worden afhankelijk van zorg)
Salutogenese: oorzaak van gezondheid, wat gezondheid bevordert. (sociale steun bevordert herstel)
, COLLEGE 1.3: Indicatoren voor gezondheid en ziekte
1. Indicator LEVENSVERWACHTING
Levensverwachting = Het gemiddelde aantal jaren dat mensen verwachten te leven, meestal gemeten
bij geboorte. → Dit wordt berekend op basis van sterftecijfers, dus kan door bijvoorbeeld oorlogen of
pandemieën worden beïnvloed.
In Nederland (2024) is de levensverwachting 80,5 jaar voor mannen en 83,3 jaar voor vrouwen
(genetisch). Vroeger was de levensverwachting lager door factoren zoals roken. In landen als
Afghanistan is de levensverwachting laag door hoge kindersterfte en geweld.
2. Indicator STERFTE
Sterfte is een belangrijke volksgezondheidsindicator, betrouwbaar en per doodsoorzaak meetbaar.
Er zijn twee soorten: absolute sterfte (totaal aantal overledenen) en relatieve sterfte (gecorrigeerd
voor leeftijd). Artsen registreren de doodsoorzaak.
Zuigelingensterfte krijgt veel aandacht omdat het iets zegt over het zorgsysteem,
levensomstandigheden en de levensverwachting beïnvloedt. Bijvoorbeeld, in Nederland zorgen veel
thuisbevallingen voor hogere zuigelingensterfte.
3. Indicator ZIEKTE EN AANDOENINGEN: incidentie
Incidentie is het aantal nieuwe ziektegevallen binnen een jaar. Hoge incidentie zie je bij nek- en
rugklachten, privé-ongevallen, luchtweginfecties, contacteczeem en griep.
Prevalentie is het totaal aantal mensen met een ziekte (nieuw en oud). Dit kan op één moment
(puntprevalentie) of over een periode (bijv. jaarprevalentie) zijn. Hoge prevalentie is er bij artrose,
diabetes, slechthorendheid, nek- en rugklachten, en hartziekten.
4. Indicator FUNCTIONEREN EN KWALITEIT VAN LEVEN
Functionele beperkingen: problemen met slapen, werken of sociaal leven (moeilijk objectief te
meten, vaak via vragen).
Kwaliteit van leven: fysieke, mentale en sociale gezondheid (subjectief, wordt gemeten via vragen
zoals “Hoe ervaart u uw gezondheid?”)
→ Slechte gezondheidsbeleving voorspelt vaak een hogere sterfte.
Samengestelde indicatoren voor volksgezondheid combineren sterftecijfers met functioneren en
kwaliteit van leven.
DALY kwantificeert gezondheidsverlies (ziektelast) → hoe iemand de ‘ziekte’ ervaart.
- 1 DALY = verlies van 1 gezond levensjaar
- Combineert sterfte en kwaliteit van leven
Berekening: aantal mensen dat aan de ziekte lijdt, ernst van de ziekte (vermindering kwaliteit van
leven), kans op sterfte, leeftijd sterfte.
