Staatsrecht
Inhoudsopgave
Deel 1: Algemene beginselen van het Belgische staatsrecht..................................................6
Begrip en situering van het staatsrecht...................................................................................6
1. Wat is ‘recht’?...................................................................................................................... 7
2. Wat is ‘staatsrecht’?............................................................................................................ 7
Algemene beginselen van het Belgische staatsrecht..............................................................8
1. België is een staat. Wat is een staat?..................................................................................9
1.1. Het ontstaan van België................................................................................................9
1.2. De Grondwet: basis van het Belgische staatsrecht.....................................................10
2. De kenmerken van de Belgische staat..............................................................................11
2.1. België is een monarchie..............................................................................................11
2.2. De scheiding der machten..........................................................................................12
2.3. België is een representatieve en parlementaire democratie........................................14
2.4. België is een rechtsstaat.............................................................................................16
2.5. België is een meergelaagde staat...............................................................................17
2.5.1. Een federale staat................................................................................................17
2.5.2. Gedecentraliseerde overheden............................................................................20
2.5.3. Staat in internationale rechtsorde.........................................................................20
2.6. België is een verzorgingsstaat en actieve welvaartsstaat...........................................20
3. Soorten en hiërarchie van de rechtsnormen......................................................................21
Deel 2: De federale overheid.................................................................................................22
1. Inleiding............................................................................................................................. 22
2. De federale wetgevende macht (WM)...............................................................................22
2.1. Samenstelling.............................................................................................................22
2.1.1. Samenstelling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers................................22
2.1.2. Samenstelling van de Senaat...............................................................................25
2.1.3. Taalgroepen......................................................................................................... 26
2.1.4. De federale kamers – algemeen principe.............................................................27
2.2. Bevoegdheden............................................................................................................27
2.2.1. Wetten maken......................................................................................................27
2.2.2. Verdragen goedkeuren (zelfstudie)......................................................................30
2.2.3. Uitvoerende macht controleren............................................................................31
2.2.4. Onderzoekscommissies oprichten (zelfstudie).....................................................36
2.2.5. Wijzigen van de Grondwet...................................................................................37
2.3. Werkwijze................................................................................................................... 37
1
, Staatsrecht
2.3.1. Hoe komen wetten tot stand?...............................................................................37
2.3.2. Enkele bijzonderheden.........................................................................................40
2.4. Werkwijze als grondwetgevende macht......................................................................41
2.4.1. Grondwetswijziging..............................................................................................41
2.5. Statuut van de parlementsleden.................................................................................43
2.5.1. Duur mandaat......................................................................................................43
2.5.2. Onverenigbaarheden............................................................................................44
2.5.3. Parlementaire immuniteit (Kamer én Senaat).......................................................44
2.6. Toekomst Senaat?......................................................................................................45
3. De federale uitvoerende macht.........................................................................................45
3.1. Samenstelling.............................................................................................................46
3.1.1. Koning.................................................................................................................. 46
3.1.2. Federale regering.................................................................................................46
3.1.3. Regeringsvorming in de praktijk...........................................................................48
3.2. Bevoegdheden............................................................................................................51
3.2.1. Beleidsvoering......................................................................................................51
3.2.2. Uitvoering wetten federale wetgevende macht.....................................................52
3.3. Werkwijze................................................................................................................... 53
3.3.1. Politieke organen (“vergadingen”)........................................................................53
3.3.2. Federale administratie..........................................................................................55
3.3.3. Besluitvorming......................................................................................................55
3.4. Statuut van de leden...................................................................................................57
3.4.1. Koning.................................................................................................................. 57
3.4.2. Ministers en staatssecretarissen..........................................................................58
4. De rechterlijke macht.........................................................................................................60
4.1. Samenstelling.............................................................................................................60
4.1.1. Algemeen.............................................................................................................60
4.1.2. Soorten rechtscolleges.........................................................................................61
4.2. Bevoegdheden............................................................................................................62
4.2.1. Algemeen.............................................................................................................62
4.2.2. Bevoegdheden van de Raad van State................................................................63
4.2.3. Bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof..........................................................66
4.2.4. Bevoegdheden van de gewone hoven en rechtbanken........................................68
4.2.5. Samenvattend overzicht: rechtsbescherming door de rechterlijke macht tegen de
wetgevende macht en de uitvoerende macht.................................................................68
4.3. Andere instellingen.....................................................................................................69
2
, Staatsrecht
4.3.1. Rekenhof.............................................................................................................. 69
4.3.2. Hoge Raad voor de Justitie..................................................................................69
4.3.3. Justitiehuizen.......................................................................................................70
Deel 3: Gemeenschappen en gewesten................................................................................70
0. Korte historiek................................................................................................................... 70
0.1. Eenheidsstaat vs federale staat..................................................................................70
0.2. België… evolutie sinds 1830.......................................................................................71
0.3. Vanaf 1970: 6 staatshervormingen.............................................................................71
0.3.1. De staatshervormingen........................................................................................71
0.3.2. Gevolg van de staatshervormingen: diverse rechtsbronnen.................................72
1. Algemene principes: 3 gemeenschappen en 3 gewesten..................................................73
1.1. Territoriale bevoegdheidsafbakening..........................................................................73
1.2. Materiële bevoegdheidsafbakening............................................................................73
1.3. Drie gewesten.............................................................................................................74
1.4. Drie gemeenschappen................................................................................................74
2. Asymmetrische structuur van federaal België....................................................................74
2.1. Basisprincipes.............................................................................................................74
2.2. 3 uitzonderingen......................................................................................................... 74
2.2.1. Vlaamse fusie.......................................................................................................75
2.3. 5 deelstaatparlementen en -regeringen......................................................................75
3. Bevoegdheden.................................................................................................................. 76
3.1. Algemeen................................................................................................................... 76
3.1.1. Federale vs deelstaatbevoegdheden....................................................................77
3.2. Residuaire vs toegewezen bevoegdheden.................................................................77
3.2.1. Materieel.............................................................................................................. 77
3.2.2. Territoriaal............................................................................................................ 78
3.3. Toegewezen bevoegdheden deelstaten.....................................................................78
3.3.1. Gemeenschapsbevoegdheden.............................................................................78
3.3.2. Gewestbevoegdheden.........................................................................................80
3.4. Toegewezen bevoegdheden federale overheid..........................................................81
3.5. Specifieke bevoegdheden deelstaten.........................................................................81
3.5.1. Internationale betrekkingen..................................................................................81
3.5.2. Impliciete bevoegdheden.....................................................................................81
3.5.3. Beperkte grondwettelijke bevoegdheden..............................................................81
3.6. Overleg en samenwerking tussen federale overheid en deelstaten............................82
3.6.1. Federale loyauteit.................................................................................................82
3
, Staatsrecht
3.6.2. Belangenconflicten...............................................................................................82
3.6.3. Bevoegdheidsconflicten.......................................................................................83
3.6.4. Samenwerkingsprocedures..................................................................................84
4. Werkwijze.......................................................................................................................... 84
4.1. Algemeen................................................................................................................... 84
4.2. Wetgevende macht – deelstaatparlementen...............................................................84
4.2.1. Samenstelling.......................................................................................................84
4.2.2. Bevoegdheden.....................................................................................................86
4.2.3. Werkwijze.............................................................................................................86
4.2.4. Statuut van de parlementsleden...........................................................................88
4.3. Uitvoerende macht – deelstaatregeringen..................................................................88
4.3.1. Samenstelling.......................................................................................................88
4.3.2. Bevoegdheden.....................................................................................................91
4.3.3. Werkwijze.............................................................................................................92
4.3.4. Statuut van de regeringsleden..............................................................................93
5. Bijzonderheden over de Brusselse instellingen.................................................................94
5.1. Bevoegdheidsverdeling – territoriaal...........................................................................94
5.2. Bevoegdheidsverdeling – materieel............................................................................94
5.3. Gewestbevoegdheden................................................................................................94
5.4. Samenstelling Brusselse Gewestregering...................................................................95
5.5. Gemeenschapsbevoegdheden...................................................................................95
Deel 4: Gemeenten, provincies en OCMWs..........................................................................96
1. Inleiding............................................................................................................................. 96
1.1. Situering..................................................................................................................... 97
1.2. (Grond)wettelijke basis...............................................................................................97
2. Gemeenten....................................................................................................................... 98
2.1. Gemeentelijke bevoegdheden....................................................................................98
2.1.1. Kleinste bestuursniveau.......................................................................................98
2.1.2. Terminologie........................................................................................................ 98
2.1.3. Behartiging gemeentelijke belangen.....................................................................98
2.1.4. Medebewindstaken..............................................................................................99
2.2. Organen...................................................................................................................... 99
2.2.1. Gemeenteraad.....................................................................................................99
2.2.2. Burgemeester.....................................................................................................100
2.2.3. College burgemeester en schepenen.................................................................101
2.2.4. Burgerparticipatie...............................................................................................102
4
Inhoudsopgave
Deel 1: Algemene beginselen van het Belgische staatsrecht..................................................6
Begrip en situering van het staatsrecht...................................................................................6
1. Wat is ‘recht’?...................................................................................................................... 7
2. Wat is ‘staatsrecht’?............................................................................................................ 7
Algemene beginselen van het Belgische staatsrecht..............................................................8
1. België is een staat. Wat is een staat?..................................................................................9
1.1. Het ontstaan van België................................................................................................9
1.2. De Grondwet: basis van het Belgische staatsrecht.....................................................10
2. De kenmerken van de Belgische staat..............................................................................11
2.1. België is een monarchie..............................................................................................11
2.2. De scheiding der machten..........................................................................................12
2.3. België is een representatieve en parlementaire democratie........................................14
2.4. België is een rechtsstaat.............................................................................................16
2.5. België is een meergelaagde staat...............................................................................17
2.5.1. Een federale staat................................................................................................17
2.5.2. Gedecentraliseerde overheden............................................................................20
2.5.3. Staat in internationale rechtsorde.........................................................................20
2.6. België is een verzorgingsstaat en actieve welvaartsstaat...........................................20
3. Soorten en hiërarchie van de rechtsnormen......................................................................21
Deel 2: De federale overheid.................................................................................................22
1. Inleiding............................................................................................................................. 22
2. De federale wetgevende macht (WM)...............................................................................22
2.1. Samenstelling.............................................................................................................22
2.1.1. Samenstelling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers................................22
2.1.2. Samenstelling van de Senaat...............................................................................25
2.1.3. Taalgroepen......................................................................................................... 26
2.1.4. De federale kamers – algemeen principe.............................................................27
2.2. Bevoegdheden............................................................................................................27
2.2.1. Wetten maken......................................................................................................27
2.2.2. Verdragen goedkeuren (zelfstudie)......................................................................30
2.2.3. Uitvoerende macht controleren............................................................................31
2.2.4. Onderzoekscommissies oprichten (zelfstudie).....................................................36
2.2.5. Wijzigen van de Grondwet...................................................................................37
2.3. Werkwijze................................................................................................................... 37
1
, Staatsrecht
2.3.1. Hoe komen wetten tot stand?...............................................................................37
2.3.2. Enkele bijzonderheden.........................................................................................40
2.4. Werkwijze als grondwetgevende macht......................................................................41
2.4.1. Grondwetswijziging..............................................................................................41
2.5. Statuut van de parlementsleden.................................................................................43
2.5.1. Duur mandaat......................................................................................................43
2.5.2. Onverenigbaarheden............................................................................................44
2.5.3. Parlementaire immuniteit (Kamer én Senaat).......................................................44
2.6. Toekomst Senaat?......................................................................................................45
3. De federale uitvoerende macht.........................................................................................45
3.1. Samenstelling.............................................................................................................46
3.1.1. Koning.................................................................................................................. 46
3.1.2. Federale regering.................................................................................................46
3.1.3. Regeringsvorming in de praktijk...........................................................................48
3.2. Bevoegdheden............................................................................................................51
3.2.1. Beleidsvoering......................................................................................................51
3.2.2. Uitvoering wetten federale wetgevende macht.....................................................52
3.3. Werkwijze................................................................................................................... 53
3.3.1. Politieke organen (“vergadingen”)........................................................................53
3.3.2. Federale administratie..........................................................................................55
3.3.3. Besluitvorming......................................................................................................55
3.4. Statuut van de leden...................................................................................................57
3.4.1. Koning.................................................................................................................. 57
3.4.2. Ministers en staatssecretarissen..........................................................................58
4. De rechterlijke macht.........................................................................................................60
4.1. Samenstelling.............................................................................................................60
4.1.1. Algemeen.............................................................................................................60
4.1.2. Soorten rechtscolleges.........................................................................................61
4.2. Bevoegdheden............................................................................................................62
4.2.1. Algemeen.............................................................................................................62
4.2.2. Bevoegdheden van de Raad van State................................................................63
4.2.3. Bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof..........................................................66
4.2.4. Bevoegdheden van de gewone hoven en rechtbanken........................................68
4.2.5. Samenvattend overzicht: rechtsbescherming door de rechterlijke macht tegen de
wetgevende macht en de uitvoerende macht.................................................................68
4.3. Andere instellingen.....................................................................................................69
2
, Staatsrecht
4.3.1. Rekenhof.............................................................................................................. 69
4.3.2. Hoge Raad voor de Justitie..................................................................................69
4.3.3. Justitiehuizen.......................................................................................................70
Deel 3: Gemeenschappen en gewesten................................................................................70
0. Korte historiek................................................................................................................... 70
0.1. Eenheidsstaat vs federale staat..................................................................................70
0.2. België… evolutie sinds 1830.......................................................................................71
0.3. Vanaf 1970: 6 staatshervormingen.............................................................................71
0.3.1. De staatshervormingen........................................................................................71
0.3.2. Gevolg van de staatshervormingen: diverse rechtsbronnen.................................72
1. Algemene principes: 3 gemeenschappen en 3 gewesten..................................................73
1.1. Territoriale bevoegdheidsafbakening..........................................................................73
1.2. Materiële bevoegdheidsafbakening............................................................................73
1.3. Drie gewesten.............................................................................................................74
1.4. Drie gemeenschappen................................................................................................74
2. Asymmetrische structuur van federaal België....................................................................74
2.1. Basisprincipes.............................................................................................................74
2.2. 3 uitzonderingen......................................................................................................... 74
2.2.1. Vlaamse fusie.......................................................................................................75
2.3. 5 deelstaatparlementen en -regeringen......................................................................75
3. Bevoegdheden.................................................................................................................. 76
3.1. Algemeen................................................................................................................... 76
3.1.1. Federale vs deelstaatbevoegdheden....................................................................77
3.2. Residuaire vs toegewezen bevoegdheden.................................................................77
3.2.1. Materieel.............................................................................................................. 77
3.2.2. Territoriaal............................................................................................................ 78
3.3. Toegewezen bevoegdheden deelstaten.....................................................................78
3.3.1. Gemeenschapsbevoegdheden.............................................................................78
3.3.2. Gewestbevoegdheden.........................................................................................80
3.4. Toegewezen bevoegdheden federale overheid..........................................................81
3.5. Specifieke bevoegdheden deelstaten.........................................................................81
3.5.1. Internationale betrekkingen..................................................................................81
3.5.2. Impliciete bevoegdheden.....................................................................................81
3.5.3. Beperkte grondwettelijke bevoegdheden..............................................................81
3.6. Overleg en samenwerking tussen federale overheid en deelstaten............................82
3.6.1. Federale loyauteit.................................................................................................82
3
, Staatsrecht
3.6.2. Belangenconflicten...............................................................................................82
3.6.3. Bevoegdheidsconflicten.......................................................................................83
3.6.4. Samenwerkingsprocedures..................................................................................84
4. Werkwijze.......................................................................................................................... 84
4.1. Algemeen................................................................................................................... 84
4.2. Wetgevende macht – deelstaatparlementen...............................................................84
4.2.1. Samenstelling.......................................................................................................84
4.2.2. Bevoegdheden.....................................................................................................86
4.2.3. Werkwijze.............................................................................................................86
4.2.4. Statuut van de parlementsleden...........................................................................88
4.3. Uitvoerende macht – deelstaatregeringen..................................................................88
4.3.1. Samenstelling.......................................................................................................88
4.3.2. Bevoegdheden.....................................................................................................91
4.3.3. Werkwijze.............................................................................................................92
4.3.4. Statuut van de regeringsleden..............................................................................93
5. Bijzonderheden over de Brusselse instellingen.................................................................94
5.1. Bevoegdheidsverdeling – territoriaal...........................................................................94
5.2. Bevoegdheidsverdeling – materieel............................................................................94
5.3. Gewestbevoegdheden................................................................................................94
5.4. Samenstelling Brusselse Gewestregering...................................................................95
5.5. Gemeenschapsbevoegdheden...................................................................................95
Deel 4: Gemeenten, provincies en OCMWs..........................................................................96
1. Inleiding............................................................................................................................. 96
1.1. Situering..................................................................................................................... 97
1.2. (Grond)wettelijke basis...............................................................................................97
2. Gemeenten....................................................................................................................... 98
2.1. Gemeentelijke bevoegdheden....................................................................................98
2.1.1. Kleinste bestuursniveau.......................................................................................98
2.1.2. Terminologie........................................................................................................ 98
2.1.3. Behartiging gemeentelijke belangen.....................................................................98
2.1.4. Medebewindstaken..............................................................................................99
2.2. Organen...................................................................................................................... 99
2.2.1. Gemeenteraad.....................................................................................................99
2.2.2. Burgemeester.....................................................................................................100
2.2.3. College burgemeester en schepenen.................................................................101
2.2.4. Burgerparticipatie...............................................................................................102
4