Samenvatting
Inleiding forensische psychiatrie en
psychologie
College 1a – Inleiding
College 1b – Inleiding strafrecht
College 2 – TBS en gevaar
College 3 – Stoornis, symptomen en psychiatrisch onderzoek
College 4 – Het klinisch onderzoek pro Justitia in het Pieter Baan
Centrum
College 5 – Testdiagnostiek en risicotaxatie
College 6 – Seksueel delict gedrag
College 7 – Psychische zorg in detentie
College 8 – Slachtoffers in de forensische psychiatrie
College 9 – Agressie in de forensische psychiatrie
College 10 – De psychische stoornis in het strafrecht
1
, Inleiding forensische psychiatrie en psychologie
College 1
I. Schuld en verantwoordelijkheid
Verantwoordelijkheid
- Het vermogen om op een bepaalde wijze te handelen
- Het vermogen om hiervoor te kiezen
Voorbeelden
Vrouw met epileptische aanval rijdt vrouw aan
- Verliest vermogen om de keuze maken om te stoppen
- Maar ze kan bijvoorbeeld wel verantwoordelijk gehouden wordt als
ze weet van de aanvallen of medicatie niet neemt.
Vrouw onder schot rijdt vrouw aan
- Ze heeft keuze, maar kan deze niet maken
- Zal waarschijnlijk niet verantwoordelijk gehouden worden
Vrouw zit op telefoon en rijdt vrouw aan
- Heeft het vermogen om te kiezen
- Wordt verantwoordelijk gehouden
Verantwoordelijkheid en schuld
Vrijheid om te handelen (tot op zekere hoogte)
Vrijheid om te kiezen (tot op zekere hoogte)
- Schuld is het gevolg van het falen om je verantwoordelijkheid waar
te maken
- In de situatie waarin je vrij bent om te handelen en vrij bent om te
kiezen
Neurobiologisch determinisme
Wij hebben ‘zelf’ geen vrije keuze doen alsof dat wel zo is
- Keuzen die wij als ‘vrij’ ervaren, zijn puur onbewuste,
deterministische breinprocessen/reactie
- Bewustzijn = commentaar achteraf
Experiment dat vrije wil niet bestaat = Libet experiment
- Persoon krijgt keuze om iets te doen
het experiment moesten proefpersonen op een willekeurig moment
een simpele handeling uitvoeren, zoals op een knop drukken, terwijl
hun hersenactiviteit werd gemeten (via EEG).
Belangrijk resultaat:
De hersenen vertoonden al voordat de proefpersoon aangaf bewust
te hebben besloten te drukken, een meetbaar signaal
(bereidheidspotentiaal).
De hersenen lijken een handeling al te “beslissen” vóórdat we ons
daarvan bewust zijn, wat vragen oproept over of vrije wil echt
bestaat.
Consequenties strafrecht
Het maakt eigenlijk niet uit, straf krijgt naar welke capaciteiten mensen
hebben (de geestelijke vermogens) ben je in staat om na te denken over
2
,wat je doet ja, dat kun je verantwoordelijk gehouden worden voor wat je
doet.
- Kijken naar capaciteitscontrole o.g.v. geestelijke vermogens (refectie
en rationaliteit)
Ontoerekeningsvatbaarheid
Normaal ontwikkelde mens kan verantwoordelijk worden gehouden =
strafbaar Rationele en controlerende vermogens
- Art. 39 Sr:
‘Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de
psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke
handicap niet kan worden toegerekend.’
Gradueel en situationeel
- Deze begrippen verwijzen naar het feit dat gedrag en
toerekeningsvatbaarheid niet altijd zwart-wit zijn, maar kunnen
verschillen in mate (gradueel) en afhankelijk van de
omstandigheden (situationeel).
- Gradueel betekent dat er gradaties zijn: iemand kan in meer of
mindere mate toerekeningsvatbaar zijn. Het is dus niet alleen “wel”
of “niet” toerekeningsvatbaar, maar er bestaan tussenvormen.
- Situationeel betekent dat het afhangt van de situatie. Iemand met
een bepaalde stoornis reageert niet in elke situatie hetzelfde.
Voorbeeld:
Iemand met een spinnenfobie ziet bij de kassa een spin, raakt in paniek en
rent weg met de boodschappen. In die situatie komt het gedrag voort uit
angst (fobie).
Maar als diezelfde persoon geen geld heeft en bewust besluit zonder te
betalen weg te lopen, is er sprake van diefstal.
Wie bepaalt dat?
Kan die persoon een vrije rationele keuze maken
- Rechter bepaalt dat
- Maar geeft opdracht aan pro justitia/gedragsdeskundige
Op deze manier laat de rechter zich informeren, maar uiteindelijk bepaalt
de rechter zelfstandig of hij de stoornis wel of niet erkent. De rechter volgt
bijna altijd het rapport van de deskundig.
De moord op Els Borst
- 10 feb 2014: Els Borst wordt dood aangetroffen in haar garage.
- Jan 2015: Na de moord op zijn zus wordt Bart van U. aangehouden;
via DNA blijkt hij ook de dader van de moord op Els Borst.
- PBC-rapport: Diagnose schizofrenie en chronische paranoïde
psychose.
- Rechtbank (2016): Oordeelt dat er sprake is van massale
doorwerking van de stoornis, dus ontoerekeningsvatbaar → TBS met
dwangverpleging.
- Hof (2017): Ziet sterk verminderde toerekeningsvatbaarheid — deels
besef van handelen aanwezig → 8 jaar gevangenisstraf + TBS met
dwangverpleging.
3
, 4
Inleiding forensische psychiatrie en
psychologie
College 1a – Inleiding
College 1b – Inleiding strafrecht
College 2 – TBS en gevaar
College 3 – Stoornis, symptomen en psychiatrisch onderzoek
College 4 – Het klinisch onderzoek pro Justitia in het Pieter Baan
Centrum
College 5 – Testdiagnostiek en risicotaxatie
College 6 – Seksueel delict gedrag
College 7 – Psychische zorg in detentie
College 8 – Slachtoffers in de forensische psychiatrie
College 9 – Agressie in de forensische psychiatrie
College 10 – De psychische stoornis in het strafrecht
1
, Inleiding forensische psychiatrie en psychologie
College 1
I. Schuld en verantwoordelijkheid
Verantwoordelijkheid
- Het vermogen om op een bepaalde wijze te handelen
- Het vermogen om hiervoor te kiezen
Voorbeelden
Vrouw met epileptische aanval rijdt vrouw aan
- Verliest vermogen om de keuze maken om te stoppen
- Maar ze kan bijvoorbeeld wel verantwoordelijk gehouden wordt als
ze weet van de aanvallen of medicatie niet neemt.
Vrouw onder schot rijdt vrouw aan
- Ze heeft keuze, maar kan deze niet maken
- Zal waarschijnlijk niet verantwoordelijk gehouden worden
Vrouw zit op telefoon en rijdt vrouw aan
- Heeft het vermogen om te kiezen
- Wordt verantwoordelijk gehouden
Verantwoordelijkheid en schuld
Vrijheid om te handelen (tot op zekere hoogte)
Vrijheid om te kiezen (tot op zekere hoogte)
- Schuld is het gevolg van het falen om je verantwoordelijkheid waar
te maken
- In de situatie waarin je vrij bent om te handelen en vrij bent om te
kiezen
Neurobiologisch determinisme
Wij hebben ‘zelf’ geen vrije keuze doen alsof dat wel zo is
- Keuzen die wij als ‘vrij’ ervaren, zijn puur onbewuste,
deterministische breinprocessen/reactie
- Bewustzijn = commentaar achteraf
Experiment dat vrije wil niet bestaat = Libet experiment
- Persoon krijgt keuze om iets te doen
het experiment moesten proefpersonen op een willekeurig moment
een simpele handeling uitvoeren, zoals op een knop drukken, terwijl
hun hersenactiviteit werd gemeten (via EEG).
Belangrijk resultaat:
De hersenen vertoonden al voordat de proefpersoon aangaf bewust
te hebben besloten te drukken, een meetbaar signaal
(bereidheidspotentiaal).
De hersenen lijken een handeling al te “beslissen” vóórdat we ons
daarvan bewust zijn, wat vragen oproept over of vrije wil echt
bestaat.
Consequenties strafrecht
Het maakt eigenlijk niet uit, straf krijgt naar welke capaciteiten mensen
hebben (de geestelijke vermogens) ben je in staat om na te denken over
2
,wat je doet ja, dat kun je verantwoordelijk gehouden worden voor wat je
doet.
- Kijken naar capaciteitscontrole o.g.v. geestelijke vermogens (refectie
en rationaliteit)
Ontoerekeningsvatbaarheid
Normaal ontwikkelde mens kan verantwoordelijk worden gehouden =
strafbaar Rationele en controlerende vermogens
- Art. 39 Sr:
‘Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de
psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke
handicap niet kan worden toegerekend.’
Gradueel en situationeel
- Deze begrippen verwijzen naar het feit dat gedrag en
toerekeningsvatbaarheid niet altijd zwart-wit zijn, maar kunnen
verschillen in mate (gradueel) en afhankelijk van de
omstandigheden (situationeel).
- Gradueel betekent dat er gradaties zijn: iemand kan in meer of
mindere mate toerekeningsvatbaar zijn. Het is dus niet alleen “wel”
of “niet” toerekeningsvatbaar, maar er bestaan tussenvormen.
- Situationeel betekent dat het afhangt van de situatie. Iemand met
een bepaalde stoornis reageert niet in elke situatie hetzelfde.
Voorbeeld:
Iemand met een spinnenfobie ziet bij de kassa een spin, raakt in paniek en
rent weg met de boodschappen. In die situatie komt het gedrag voort uit
angst (fobie).
Maar als diezelfde persoon geen geld heeft en bewust besluit zonder te
betalen weg te lopen, is er sprake van diefstal.
Wie bepaalt dat?
Kan die persoon een vrije rationele keuze maken
- Rechter bepaalt dat
- Maar geeft opdracht aan pro justitia/gedragsdeskundige
Op deze manier laat de rechter zich informeren, maar uiteindelijk bepaalt
de rechter zelfstandig of hij de stoornis wel of niet erkent. De rechter volgt
bijna altijd het rapport van de deskundig.
De moord op Els Borst
- 10 feb 2014: Els Borst wordt dood aangetroffen in haar garage.
- Jan 2015: Na de moord op zijn zus wordt Bart van U. aangehouden;
via DNA blijkt hij ook de dader van de moord op Els Borst.
- PBC-rapport: Diagnose schizofrenie en chronische paranoïde
psychose.
- Rechtbank (2016): Oordeelt dat er sprake is van massale
doorwerking van de stoornis, dus ontoerekeningsvatbaar → TBS met
dwangverpleging.
- Hof (2017): Ziet sterk verminderde toerekeningsvatbaarheid — deels
besef van handelen aanwezig → 8 jaar gevangenisstraf + TBS met
dwangverpleging.
3
, 4
