Gezin, Opvoeding en Hulpverlening
Week 1
Hoorcollege 1 – 27/10/2025
Kinderen hebben recht op een veilige en evenwichtige ontwikkeling en moeten de kans
krijgen zich te ontplooien.
Kinderen hebben het recht om in het gezin op te groeien met de benodigde
basisvoorzieningen zoals onderdak, kleding en voldoende eten, evenals het recht op
bescherming, onderwijs, gezondheidszorg, spelen en het uiten van een eigen mening.
Het sociaalecologisch model (ook wel het ecologisch model) is een theorie die wordt
gebruikt om menselijk gedrag en gezondheid te begrijpen. Het gaat ervan uit dat gedrag niet
alleen wordt beïnvloed door persoonlijke eigenschappen, maar ook door de omgeving en
sociale structuren eromheen.
1. Microsysteem → de directe omgeving van het kind: gezin, school, vriendjes, opvang.
Dit zijn de mensen en situaties waar het kind dagelijks mee te maken heeft.
2. Mesosysteem → de relaties tussen de microsystemen. Bijvoorbeeld: hoe ouders en
school samenwerken, of hoe vrienden elkaar beïnvloeden.
3. Exosysteem → systemen waar het kind niet direct in zit, maar die wel invloed hebben.
Denk aan het werk van ouders (werktijden, stress).
4. Macrosysteem → de bredere maatschappelijke en culturele context: waarden, normen,
wetten, cultuur en religie.
5. Chronosysteem → de factor tijd. Ontwikkeling en omgeving veranderen door de jaren
heen, bijvoorbeeld door verhuizing, scheiding, of maatschappelijke veranderingen.
Theorieën (kernpunten: volgorde en richting): zijn een verzameling van algemene wetten of
principes die een specifieke situatie of gedrag kunnen verklaren. Daarnaast organiseren ze
kennis, zoeken ze regelmatigheden en patronen en voegen deze samen tot algemene principes.
Sensation seeking: grenzen opzoeken en kijken naar uitdagingen
Leesvragen (empirische artikelen)
Wat is het doel van het artikel?
- Het overkoepelende doel van de studie: wat willen de onderzoekers bereiken?
- Haal de informatie uit de inleiding
Wat zijn de centrale concepten in het onderzoek?
- Haal de informatie uit de inleiding
- Wat zijn de onderzoeksvragen?
Dit kunnen ook hypothesen zijn
- Haal de informatie uit de inleiding
Wat zijn de conclusies ten aanzien van de onderzoeksvragen?
- De antwoorden op de onderzoeksvragen/hypothesen
- Haal de informatie uit de resultaten: lopende tekst, tabellen, figuren.
Wat zijn de implicaties?
- Wat betekenen de onderzoeksresultaten voor gezinnen, ouders, kinderen, professionals
die met gezinnen werken?
- Haal de informatie uit de discussie
,Week 2
Kennisclip gehechtheidstheorie Schuengel et al. (2012)
Gehechtheidsgedrag = gedrag dat kinderen laten zien om nabijheid en aandacht van een
gehechtheidsfiguur (meestal de ouder) te verkrijgen en te behouden. Dit doen ze vooral
wanneer ze zich onzeker, angstig of gestrest voelen.
Voorbeelden van gehechtheidsgedrag:
• Een ouder volgen
• Zich vastklampen
• Huilen om troost
• Op schoot kruipen
Bij de Strange Situation Procedure (Ainsworth) wordt gehechtheidsgedrag geobserveerd aan
de hand van verschillende gedragingen, zoals:
• Nabijheid zoeken
• Contact proberen te behouden
• Vermijden van de ouder
• Afweren van contact
Bij gedesorganiseerd gedrag laat een kind tegenstrijdige reacties zien. Bijvoorbeeld naar de
ouder toe lopen maar ondertussen ook terugdeinzen. Bewegingen die bevriezen of niet logisch
passen bij de situatie. Dit gedrag ontstaat vaak wanneer de ouder tegelijkertijd bron van troost
en bron van angst of onveiligheid is.
Gehechtheidsrelatie = wanneer een persoon gehechtheidsgedrag richting een ander vertoont
en de ander hierop reageert. Deze relatie ontstaat vaak tussen ouder en kind, maar kan ook
voorkomen tussen volwassenen, bijvoorbeeld in romantische relaties.
Hechtingspatronen (in de kindertijd)
- Veilig gehecht: het kind vertrouwt erop dat de ouder beschikbaar is
- Onveilig vermijdend: het kind zoekt weinig troost bij de ouder en lijkt zelfstandiger
dan het is
- Onveilig afwerend/ambivalent: kinderen zoeken wel nabijheid, maar reageren boos of
moeilijk te troosten
- Gedesorganiseerd: er is geen consistent patroon, gedrag is chaotisch of tegenstrijdig
Gehechtheidsband = verwijst naar de gevoelsmatige, emotionele verbinding tussen twee
personen. Het gaat om het gevoel dat iemand ‘speciaal’ is en steun biedt wanneer dat nodig is.
Verschil met gehechtheidsrelatie:
• Gehechtheidsband → gaat om het gevoel en de emotionele verbinding
• Gehechtheidsrelatie → gaat om het gedrag en hoe beiden op elkaar reageren
Een kind kan dus een band voelen met een ouder, maar door omstandigheden toch niet
kunnen rekenen op steun of bescherming.
Gehechtheidsrepresentatie (state of mind) = beschrijven hoe volwassenen terugkijken op
hun eigen gehechtheidsrelaties en wat ze verwachten in relaties met anderen. Deze ontstaan
door ervaringen met gehechtheidsfiguren.
Meting: Adult Attachment Interview (AAI)
Dit is een semi-gestructureerd interview waarin volwassenen vertellen over hun jeugd,
opvoeding en belangrijke relaties. Op basis hiervan worden verschillende ‘status of mind’
onderscheiden:
A. Dismissing (gereserveerd)
, a. Mensen idealiseren hun ouders, maar geven weinig concrete voorbeelden
b. Ze bagatelliseren soms de invloed van opvoeding
c. Voorbeeld: ‘mijn jeugd was prima, maar ik kan eigenlijk geen voorbeelden
geven.’
B. Autonoom
a. Zij kunnen helder, samenhangend en met voorbeelden zowel positieve als
negatieve ervaringen bespreken
b. Reflecterend en realistisch
c. Voorbeeld: ‘Mijn moeder was vaak streng, maar ik snap nu dat zij het beste
met me voor had.’
C. Preoccupied (gepreoccupeerd)
a. Beschrijvingen kunnen emotioneel, chaotisch of moeilijk te volgen zijn
b. Negatieve ervaringen overheersen
c. Voorbeeld: ‘Mijn vader… ja… hij was nooit te vertrouwen. Nou ja, soms ook
weer wel. Het was allemaal zo lastig en het blijft me maar bezighouden.’
D. Onverwerkt trauma of verlies
a. Kenmerkend zijn tegenstrijdigheden, verwarring of abrupte, onsamenhangende
uitspraken wanneer wordt er gepraat over verlies of mishandeling
b. Voorbeeld: ‘Iemand praat over een overleden ouder alsof die nog leeft, of valt
stil en lijkt de draad kwijt te raken.’
Gehechtheidsstijl = beschrijft de verwachtingen die mensen in latere relaties hebben,
gebaseerd op eerdere gehechtheidservaringen.
Als een kind gewend is dat verzorgers beschikbaar en responsief zijn, verwacht het ook in
latere relaties steun en veiligheid.
Wie onzekerheid, afwijzing of onvoorspelbaarheid heeft ervaren, kan moeite hebben met
vertrouwen of afhankelijkheid.
- Vermijdende stijl: moeite met vertrouwen, nabijheid voelt ongemakkelijk
- Angstige stijl: bang voor verlating en voortdurend bevestiging willen
In de psychiatrie bestaan twee hechtingsstoornissen:
1. Reactieve hechtingsstoornis: kinderen laten weinig of geen gehechtheidsgedrag
richting verzorgers zien, zoeken geen troost (zelfs niet bij stress).
2. Ontremde hechtingsstoornis: kinderen tonen geen terughoudendheid tegenover
onbekende volwassenen, gedragen zich te open (zomaar knuffelen of meegaan met
onbekenden). Dit past niet bij de leeftijd of sociale normen.
Beide kunnen ontstaan bij ernstige verwaarlozing of wisselende verzorgers. Daarnaast wordt
er soms gesproken over overdiagnostiek, omdat veel kinderen in moeilijke omstandigheden
onveilig gehecht kunnen zijn zonder dat er sprake is van een stoornis.
Kennisclip intergenerationele overdracht van kindermishandeling Van Wert et al.
(2019)
Onderzoeksvraag: ‘kan kindermishandeling voorspellen hoe ouders later zelf hun kinderen
opvoeden?’
• Nurture: rol van omgeving en opvoeding
• Nature: rol van biologie en genetica
Het onderzoek richt zich vooral op lichamelijke mishandeling en verwaarlozing.
Week 1
Hoorcollege 1 – 27/10/2025
Kinderen hebben recht op een veilige en evenwichtige ontwikkeling en moeten de kans
krijgen zich te ontplooien.
Kinderen hebben het recht om in het gezin op te groeien met de benodigde
basisvoorzieningen zoals onderdak, kleding en voldoende eten, evenals het recht op
bescherming, onderwijs, gezondheidszorg, spelen en het uiten van een eigen mening.
Het sociaalecologisch model (ook wel het ecologisch model) is een theorie die wordt
gebruikt om menselijk gedrag en gezondheid te begrijpen. Het gaat ervan uit dat gedrag niet
alleen wordt beïnvloed door persoonlijke eigenschappen, maar ook door de omgeving en
sociale structuren eromheen.
1. Microsysteem → de directe omgeving van het kind: gezin, school, vriendjes, opvang.
Dit zijn de mensen en situaties waar het kind dagelijks mee te maken heeft.
2. Mesosysteem → de relaties tussen de microsystemen. Bijvoorbeeld: hoe ouders en
school samenwerken, of hoe vrienden elkaar beïnvloeden.
3. Exosysteem → systemen waar het kind niet direct in zit, maar die wel invloed hebben.
Denk aan het werk van ouders (werktijden, stress).
4. Macrosysteem → de bredere maatschappelijke en culturele context: waarden, normen,
wetten, cultuur en religie.
5. Chronosysteem → de factor tijd. Ontwikkeling en omgeving veranderen door de jaren
heen, bijvoorbeeld door verhuizing, scheiding, of maatschappelijke veranderingen.
Theorieën (kernpunten: volgorde en richting): zijn een verzameling van algemene wetten of
principes die een specifieke situatie of gedrag kunnen verklaren. Daarnaast organiseren ze
kennis, zoeken ze regelmatigheden en patronen en voegen deze samen tot algemene principes.
Sensation seeking: grenzen opzoeken en kijken naar uitdagingen
Leesvragen (empirische artikelen)
Wat is het doel van het artikel?
- Het overkoepelende doel van de studie: wat willen de onderzoekers bereiken?
- Haal de informatie uit de inleiding
Wat zijn de centrale concepten in het onderzoek?
- Haal de informatie uit de inleiding
- Wat zijn de onderzoeksvragen?
Dit kunnen ook hypothesen zijn
- Haal de informatie uit de inleiding
Wat zijn de conclusies ten aanzien van de onderzoeksvragen?
- De antwoorden op de onderzoeksvragen/hypothesen
- Haal de informatie uit de resultaten: lopende tekst, tabellen, figuren.
Wat zijn de implicaties?
- Wat betekenen de onderzoeksresultaten voor gezinnen, ouders, kinderen, professionals
die met gezinnen werken?
- Haal de informatie uit de discussie
,Week 2
Kennisclip gehechtheidstheorie Schuengel et al. (2012)
Gehechtheidsgedrag = gedrag dat kinderen laten zien om nabijheid en aandacht van een
gehechtheidsfiguur (meestal de ouder) te verkrijgen en te behouden. Dit doen ze vooral
wanneer ze zich onzeker, angstig of gestrest voelen.
Voorbeelden van gehechtheidsgedrag:
• Een ouder volgen
• Zich vastklampen
• Huilen om troost
• Op schoot kruipen
Bij de Strange Situation Procedure (Ainsworth) wordt gehechtheidsgedrag geobserveerd aan
de hand van verschillende gedragingen, zoals:
• Nabijheid zoeken
• Contact proberen te behouden
• Vermijden van de ouder
• Afweren van contact
Bij gedesorganiseerd gedrag laat een kind tegenstrijdige reacties zien. Bijvoorbeeld naar de
ouder toe lopen maar ondertussen ook terugdeinzen. Bewegingen die bevriezen of niet logisch
passen bij de situatie. Dit gedrag ontstaat vaak wanneer de ouder tegelijkertijd bron van troost
en bron van angst of onveiligheid is.
Gehechtheidsrelatie = wanneer een persoon gehechtheidsgedrag richting een ander vertoont
en de ander hierop reageert. Deze relatie ontstaat vaak tussen ouder en kind, maar kan ook
voorkomen tussen volwassenen, bijvoorbeeld in romantische relaties.
Hechtingspatronen (in de kindertijd)
- Veilig gehecht: het kind vertrouwt erop dat de ouder beschikbaar is
- Onveilig vermijdend: het kind zoekt weinig troost bij de ouder en lijkt zelfstandiger
dan het is
- Onveilig afwerend/ambivalent: kinderen zoeken wel nabijheid, maar reageren boos of
moeilijk te troosten
- Gedesorganiseerd: er is geen consistent patroon, gedrag is chaotisch of tegenstrijdig
Gehechtheidsband = verwijst naar de gevoelsmatige, emotionele verbinding tussen twee
personen. Het gaat om het gevoel dat iemand ‘speciaal’ is en steun biedt wanneer dat nodig is.
Verschil met gehechtheidsrelatie:
• Gehechtheidsband → gaat om het gevoel en de emotionele verbinding
• Gehechtheidsrelatie → gaat om het gedrag en hoe beiden op elkaar reageren
Een kind kan dus een band voelen met een ouder, maar door omstandigheden toch niet
kunnen rekenen op steun of bescherming.
Gehechtheidsrepresentatie (state of mind) = beschrijven hoe volwassenen terugkijken op
hun eigen gehechtheidsrelaties en wat ze verwachten in relaties met anderen. Deze ontstaan
door ervaringen met gehechtheidsfiguren.
Meting: Adult Attachment Interview (AAI)
Dit is een semi-gestructureerd interview waarin volwassenen vertellen over hun jeugd,
opvoeding en belangrijke relaties. Op basis hiervan worden verschillende ‘status of mind’
onderscheiden:
A. Dismissing (gereserveerd)
, a. Mensen idealiseren hun ouders, maar geven weinig concrete voorbeelden
b. Ze bagatelliseren soms de invloed van opvoeding
c. Voorbeeld: ‘mijn jeugd was prima, maar ik kan eigenlijk geen voorbeelden
geven.’
B. Autonoom
a. Zij kunnen helder, samenhangend en met voorbeelden zowel positieve als
negatieve ervaringen bespreken
b. Reflecterend en realistisch
c. Voorbeeld: ‘Mijn moeder was vaak streng, maar ik snap nu dat zij het beste
met me voor had.’
C. Preoccupied (gepreoccupeerd)
a. Beschrijvingen kunnen emotioneel, chaotisch of moeilijk te volgen zijn
b. Negatieve ervaringen overheersen
c. Voorbeeld: ‘Mijn vader… ja… hij was nooit te vertrouwen. Nou ja, soms ook
weer wel. Het was allemaal zo lastig en het blijft me maar bezighouden.’
D. Onverwerkt trauma of verlies
a. Kenmerkend zijn tegenstrijdigheden, verwarring of abrupte, onsamenhangende
uitspraken wanneer wordt er gepraat over verlies of mishandeling
b. Voorbeeld: ‘Iemand praat over een overleden ouder alsof die nog leeft, of valt
stil en lijkt de draad kwijt te raken.’
Gehechtheidsstijl = beschrijft de verwachtingen die mensen in latere relaties hebben,
gebaseerd op eerdere gehechtheidservaringen.
Als een kind gewend is dat verzorgers beschikbaar en responsief zijn, verwacht het ook in
latere relaties steun en veiligheid.
Wie onzekerheid, afwijzing of onvoorspelbaarheid heeft ervaren, kan moeite hebben met
vertrouwen of afhankelijkheid.
- Vermijdende stijl: moeite met vertrouwen, nabijheid voelt ongemakkelijk
- Angstige stijl: bang voor verlating en voortdurend bevestiging willen
In de psychiatrie bestaan twee hechtingsstoornissen:
1. Reactieve hechtingsstoornis: kinderen laten weinig of geen gehechtheidsgedrag
richting verzorgers zien, zoeken geen troost (zelfs niet bij stress).
2. Ontremde hechtingsstoornis: kinderen tonen geen terughoudendheid tegenover
onbekende volwassenen, gedragen zich te open (zomaar knuffelen of meegaan met
onbekenden). Dit past niet bij de leeftijd of sociale normen.
Beide kunnen ontstaan bij ernstige verwaarlozing of wisselende verzorgers. Daarnaast wordt
er soms gesproken over overdiagnostiek, omdat veel kinderen in moeilijke omstandigheden
onveilig gehecht kunnen zijn zonder dat er sprake is van een stoornis.
Kennisclip intergenerationele overdracht van kindermishandeling Van Wert et al.
(2019)
Onderzoeksvraag: ‘kan kindermishandeling voorspellen hoe ouders later zelf hun kinderen
opvoeden?’
• Nurture: rol van omgeving en opvoeding
• Nature: rol van biologie en genetica
Het onderzoek richt zich vooral op lichamelijke mishandeling en verwaarlozing.
