Samenvattingen van: Psychiatrie, van diagnose tot behandeling H 1 t/m 20
Hoofdstuk 1: Psychiatrie en de maatschappij
Het experiment van Rosenhan toont aan hoe moeilijk het is om psychische stoornissen objectief vast
te stellen. Wat als abnormaliteit geldt, wordt bepaald door cultuur, tijd en normen. Afwijkend gedrag
is dus niet automatisch een stoornis of ziekte; pas wanneer het iemand zelf of de omgeving stoort,
spreken we van een psychische stoornis. Omdat dit oordeel subjectief is, bestaat het risico op politiek
misbruik, bijvoorbeeld door afwijkende meningen te bestempelen als psychisch ziek. Daarom zijn
wetenschappelijke consensus en repliceerbaarheid essentieel: deskundigen moeten onafhankelijk
dezelfde diagnose kunnen stellen. De psychiatrie baseert zich op psychopathologie, de
wetenschappelijke studie van psychisch lijden. Zij werkt volgens het medisch model, waarin men
stoornissen ordent (diagnose), zoekt naar oorzaken (verklaring), het verdere verloop inschat
(prognose) en passende behandeling kiest (therapie). Met preventie probeert men problemen te
voorkomen. Tegenwoordig wordt dit aangevuld met aandacht voor het cliëntperspectief, herstel en
ervaringsdeskundigheid, waarbij mensen met eigen ervaring anderen ondersteunen. Ook organisaties
voor cliënten en hun naasten dragen bij aan betere zorg en destigmatisering.
De geestelijke gezondheidszorg (ggz) bestaat uit verschillende zorgvormen. Door ambulantisering
vindt steeds meer hulp plaats in de eigen omgeving (ambulante zorg). Alleen wanneer noodzakelijk
volgt opname (intramurale zorg), terwijl tussenvormen zoals beschermd wonen semimuraal zijn.
Binnen de huidige structuur is de basis-ggz bedoeld voor lichte klachten, vaak behandeld via de
huisarts of POH-ggz. De generalistische basis-ggz richt zich op mild tot matig ernstige stoornissen. Bij
meer complexe of langdurige problematiek volgt verwijzing naar de specialistische ggz, en bij zeer
complexe problematiek naar de hoog-specialistische ggz. Hierbij wordt soms gewerkt via stepped
care (lichtste behandeling eerst), maar steeds vaker via matched care, waarbij direct de best
passende zorg wordt ingezet. De Wet BIG bepaalt wie bevoegd is om zorg te verlenen. Onvrijwillige
opname werd geregeld via de Wet BOPZ, nu via de Wvggz, die verplichte zorg ook ambulant toestaat.
In de forensische psychiatrie beoordeelt men of iemand ontoerekeningsvatbaar is en zo nodig tbs
krijgt om herhaling te voorkomen.
Hoofdstuk 2: Diagnose
Psychiatrische diagnostiek begint met het vaststellen van een diagnose, oftewel het nauwkeurig
beschrijven van klachten. Dit gebeurt via diagnostiek, de systematische werkwijze waarmee
symptomen worden onderzocht en geordend. De psychiatrie gebruikt een categoriale classificatie,
waarbij stoornissen worden ingedeeld in syndromen: samenhangende clusters van symptomen. Een
symptoom is één zichtbaar kenmerk, een syndroom de verzameling ervan. Deze indeling volgt het
medisch model, waarin men eerst beschrijft, daarna verklaart en behandelt.
Het bekendste classificatiesysteem is de DSM-5, die stoornissen ordent op basis van leeftijd van
voorkomen, verwantschap en ernst. De DSM-5 is nuttig voor communicatie en onderzoek, maar krijgt
kritiek omdat het te veel labelt, te weinig rekening houdt met context en de grens met normaal
gedrag soms onduidelijk maakt. Daarom groeit de aandacht voor gepersonaliseerde zorg en
persoonlijke diagnostiek, waarbij minder de vraag “welk label past hierbij?” centraal staat, maar
eerder: wat heeft deze cliënt nodig, wat is zijn kwetsbaarheid, veerkracht en gewenste richting?
, De bekostiging van de ggz hangt samen met diagnostiek. Voorheen gebeurde dit via dbc’s (Diagnose
Behandeling Combinaties), waarin diagnose en behandelduur werden vastgelegd. Deze worden
vervangen door zorgclusters, indelingen op basis van zorgvraag en ernst. Hiermee probeert men meer
aan te sluiten bij de werkelijke behoeften van cliënten.
Diagnostiek verloopt via meerdere onderzoeksmethoden. Het belangrijkste instrument is het
diagnostisch interview, waarin via anamnese (persoonlijke voorgeschiedenis) en heteroanamnese
(informatie van naasten) inzicht wordt verkregen. Daarnaast beoordeelt de zorgverlener actief de
psychische toestand. Soms is lichamelijk onderzoek nodig om lichamelijke oorzaken uit te sluiten of
biologische factoren te begrijpen, ondersteund door biologische onderzoeksmethoden zoals
hersenscans, EEG of genetisch onderzoek. Verder maakt men gebruik van psychodiagnostisch
onderzoek, zoals vragenlijsten en tests. Daarbij zijn betrouwbaarheid (herhaalbaarheid) en validiteit
(meet het wat het moet meten?) essentieel. Een moderne methode is de Experience Sampling
Methode (ESM), waarbij cliënten gedurende de dag via apps hun stemming en functioneren
registreren, wat helpt bij nauwkeurige en persoonlijke diagnostiek.
Hoofdstuk 3: Verklaring
Mensen zoeken graag verklaringen voor opvallend of afwijkend gedrag. Daarom richt de psychiatrie
zich niet alleen op het vaststellen wat iemand heeft, maar vooral op waardoor klachten zijn ontstaan.
Via psycho-educatie wisselen zorgverlener en cliënt informatie uit, waardoor beide partijen hun visie
op de problematiek afstemmen. Dit vergroot het inzicht van de cliënt en ondersteunt het
herstelproces. Er bestaan verschillende verklaringsmodellen voor psychische stoornissen. Het lineair-
causale model gaat uit van één duidelijke oorzaak die leidt tot één gevolg. Het circulair
interactiemodel ziet problemen daarentegen als resultaat van wederzijdse beïnvloeding tussen
individu en omgeving. In de praktijk gebruikt men vooral het biopsychosociaal model, waarin
biologische, psychologische en sociale verklaringen elkaar aanvullen. Binnen dit model onderscheiden
we vier soorten factoren: voorbeschikking (aanleg of kwetsbaarheid), uitlokking (triggers die klachten
op gang brengen), bestendiging (factoren die problemen in stand houden) en bescherming (aspecten
zoals steun of veerkracht die klachten verzachten).
De biologische theorie bestudeert erfelijkheid, hersenen en prikkeloverdracht. Erfelijkheid wordt
onderzocht via familiestudies, tweelingstudies en adoptiestudies, die laten zien in welke mate
kwetsbaarheid genetisch wordt gedeeld. In de hersenen communiceren zenuwcellen via de synaps en
de synaptische spleet: het presynaptisch neuron geeft een signaal door dat het postsynaptisch
neuron opvangt via neurotransmitters zoals dopamine (beloning, motivatie, psychose), serotonine
(stemming, impulscontrole) en noradrenaline (stress en angst). Psychofarmaca beïnvloeden de
beschikbaarheid en werking van deze stoffen, maar een puur biologische verklaring is onvoldoende
omdat gedrag en gedachten altijd een rol spelen.
De leertheorie legt uit hoe gedrag ontstaat door klassieke en operante conditionering, en vormt de
basis voor gedragstherapie. De cognitieve theorie stelt dat gevoelens en gedrag worden bepaald door
gedachten. Irrationele cognities zijn onlogische overtuigingen die niet overeenkomen met de
werkelijkheid, terwijl disfunctionele cognities denkpatronen zijn die iemand belemmeren in
functioneren. Cognitieve therapie helpt cliënten deze gedachten te herkennen en realistischer te
maken. Tot slot bieden sociale verklaringen vanuit de systeemtheorie (met gezinsstructuren,
communicatiepatronen, intergenerationele invloeden) en de milieutheorie (met antipsychiatrie,
socialisatie, sociale psychiatrie, transculturele psychiatrie, genderspecifieke zorg) inzicht in hoe gezin,
cultuur en maatschappij psychische problematiek beïnvloeden.
Hoofdstuk 1: Psychiatrie en de maatschappij
Het experiment van Rosenhan toont aan hoe moeilijk het is om psychische stoornissen objectief vast
te stellen. Wat als abnormaliteit geldt, wordt bepaald door cultuur, tijd en normen. Afwijkend gedrag
is dus niet automatisch een stoornis of ziekte; pas wanneer het iemand zelf of de omgeving stoort,
spreken we van een psychische stoornis. Omdat dit oordeel subjectief is, bestaat het risico op politiek
misbruik, bijvoorbeeld door afwijkende meningen te bestempelen als psychisch ziek. Daarom zijn
wetenschappelijke consensus en repliceerbaarheid essentieel: deskundigen moeten onafhankelijk
dezelfde diagnose kunnen stellen. De psychiatrie baseert zich op psychopathologie, de
wetenschappelijke studie van psychisch lijden. Zij werkt volgens het medisch model, waarin men
stoornissen ordent (diagnose), zoekt naar oorzaken (verklaring), het verdere verloop inschat
(prognose) en passende behandeling kiest (therapie). Met preventie probeert men problemen te
voorkomen. Tegenwoordig wordt dit aangevuld met aandacht voor het cliëntperspectief, herstel en
ervaringsdeskundigheid, waarbij mensen met eigen ervaring anderen ondersteunen. Ook organisaties
voor cliënten en hun naasten dragen bij aan betere zorg en destigmatisering.
De geestelijke gezondheidszorg (ggz) bestaat uit verschillende zorgvormen. Door ambulantisering
vindt steeds meer hulp plaats in de eigen omgeving (ambulante zorg). Alleen wanneer noodzakelijk
volgt opname (intramurale zorg), terwijl tussenvormen zoals beschermd wonen semimuraal zijn.
Binnen de huidige structuur is de basis-ggz bedoeld voor lichte klachten, vaak behandeld via de
huisarts of POH-ggz. De generalistische basis-ggz richt zich op mild tot matig ernstige stoornissen. Bij
meer complexe of langdurige problematiek volgt verwijzing naar de specialistische ggz, en bij zeer
complexe problematiek naar de hoog-specialistische ggz. Hierbij wordt soms gewerkt via stepped
care (lichtste behandeling eerst), maar steeds vaker via matched care, waarbij direct de best
passende zorg wordt ingezet. De Wet BIG bepaalt wie bevoegd is om zorg te verlenen. Onvrijwillige
opname werd geregeld via de Wet BOPZ, nu via de Wvggz, die verplichte zorg ook ambulant toestaat.
In de forensische psychiatrie beoordeelt men of iemand ontoerekeningsvatbaar is en zo nodig tbs
krijgt om herhaling te voorkomen.
Hoofdstuk 2: Diagnose
Psychiatrische diagnostiek begint met het vaststellen van een diagnose, oftewel het nauwkeurig
beschrijven van klachten. Dit gebeurt via diagnostiek, de systematische werkwijze waarmee
symptomen worden onderzocht en geordend. De psychiatrie gebruikt een categoriale classificatie,
waarbij stoornissen worden ingedeeld in syndromen: samenhangende clusters van symptomen. Een
symptoom is één zichtbaar kenmerk, een syndroom de verzameling ervan. Deze indeling volgt het
medisch model, waarin men eerst beschrijft, daarna verklaart en behandelt.
Het bekendste classificatiesysteem is de DSM-5, die stoornissen ordent op basis van leeftijd van
voorkomen, verwantschap en ernst. De DSM-5 is nuttig voor communicatie en onderzoek, maar krijgt
kritiek omdat het te veel labelt, te weinig rekening houdt met context en de grens met normaal
gedrag soms onduidelijk maakt. Daarom groeit de aandacht voor gepersonaliseerde zorg en
persoonlijke diagnostiek, waarbij minder de vraag “welk label past hierbij?” centraal staat, maar
eerder: wat heeft deze cliënt nodig, wat is zijn kwetsbaarheid, veerkracht en gewenste richting?
, De bekostiging van de ggz hangt samen met diagnostiek. Voorheen gebeurde dit via dbc’s (Diagnose
Behandeling Combinaties), waarin diagnose en behandelduur werden vastgelegd. Deze worden
vervangen door zorgclusters, indelingen op basis van zorgvraag en ernst. Hiermee probeert men meer
aan te sluiten bij de werkelijke behoeften van cliënten.
Diagnostiek verloopt via meerdere onderzoeksmethoden. Het belangrijkste instrument is het
diagnostisch interview, waarin via anamnese (persoonlijke voorgeschiedenis) en heteroanamnese
(informatie van naasten) inzicht wordt verkregen. Daarnaast beoordeelt de zorgverlener actief de
psychische toestand. Soms is lichamelijk onderzoek nodig om lichamelijke oorzaken uit te sluiten of
biologische factoren te begrijpen, ondersteund door biologische onderzoeksmethoden zoals
hersenscans, EEG of genetisch onderzoek. Verder maakt men gebruik van psychodiagnostisch
onderzoek, zoals vragenlijsten en tests. Daarbij zijn betrouwbaarheid (herhaalbaarheid) en validiteit
(meet het wat het moet meten?) essentieel. Een moderne methode is de Experience Sampling
Methode (ESM), waarbij cliënten gedurende de dag via apps hun stemming en functioneren
registreren, wat helpt bij nauwkeurige en persoonlijke diagnostiek.
Hoofdstuk 3: Verklaring
Mensen zoeken graag verklaringen voor opvallend of afwijkend gedrag. Daarom richt de psychiatrie
zich niet alleen op het vaststellen wat iemand heeft, maar vooral op waardoor klachten zijn ontstaan.
Via psycho-educatie wisselen zorgverlener en cliënt informatie uit, waardoor beide partijen hun visie
op de problematiek afstemmen. Dit vergroot het inzicht van de cliënt en ondersteunt het
herstelproces. Er bestaan verschillende verklaringsmodellen voor psychische stoornissen. Het lineair-
causale model gaat uit van één duidelijke oorzaak die leidt tot één gevolg. Het circulair
interactiemodel ziet problemen daarentegen als resultaat van wederzijdse beïnvloeding tussen
individu en omgeving. In de praktijk gebruikt men vooral het biopsychosociaal model, waarin
biologische, psychologische en sociale verklaringen elkaar aanvullen. Binnen dit model onderscheiden
we vier soorten factoren: voorbeschikking (aanleg of kwetsbaarheid), uitlokking (triggers die klachten
op gang brengen), bestendiging (factoren die problemen in stand houden) en bescherming (aspecten
zoals steun of veerkracht die klachten verzachten).
De biologische theorie bestudeert erfelijkheid, hersenen en prikkeloverdracht. Erfelijkheid wordt
onderzocht via familiestudies, tweelingstudies en adoptiestudies, die laten zien in welke mate
kwetsbaarheid genetisch wordt gedeeld. In de hersenen communiceren zenuwcellen via de synaps en
de synaptische spleet: het presynaptisch neuron geeft een signaal door dat het postsynaptisch
neuron opvangt via neurotransmitters zoals dopamine (beloning, motivatie, psychose), serotonine
(stemming, impulscontrole) en noradrenaline (stress en angst). Psychofarmaca beïnvloeden de
beschikbaarheid en werking van deze stoffen, maar een puur biologische verklaring is onvoldoende
omdat gedrag en gedachten altijd een rol spelen.
De leertheorie legt uit hoe gedrag ontstaat door klassieke en operante conditionering, en vormt de
basis voor gedragstherapie. De cognitieve theorie stelt dat gevoelens en gedrag worden bepaald door
gedachten. Irrationele cognities zijn onlogische overtuigingen die niet overeenkomen met de
werkelijkheid, terwijl disfunctionele cognities denkpatronen zijn die iemand belemmeren in
functioneren. Cognitieve therapie helpt cliënten deze gedachten te herkennen en realistischer te
maken. Tot slot bieden sociale verklaringen vanuit de systeemtheorie (met gezinsstructuren,
communicatiepatronen, intergenerationele invloeden) en de milieutheorie (met antipsychiatrie,
socialisatie, sociale psychiatrie, transculturele psychiatrie, genderspecifieke zorg) inzicht in hoe gezin,
cultuur en maatschappij psychische problematiek beïnvloeden.
