SAMENVATTING CAPITA SELECTA:
KINDEREN EN JONGEREN
In dit opleidingsonderdeel duik je in de wereld van de klinische ontwikkelingspsychologie. Je focust op psychische
problemen bij kinderen en jongeren via vier thema’s: eetproblemen, angst, depressie en KOPP. Je ontdekt oorzaak,
diagnose en aanpak in de praktijk van de psychologisch consulent.
NIET VAN BUITEN KENNEN: CIJFERS
KLINISCHE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE (KLOP)
SITUERING OPLEIDINGSONDERDEEL
- Wat is de impact van de ontwikkelingsfase op (probleem)gedrag?
- Uiten psychische problemen bij kinderen zich anders dan bij volwassenen?
- Welke risicofactoren en protectieve factoren zijn er bij het ontwikkelen van een bepaald probleem?
- Hoe kunnen psychische problemen bij kinderen worden opgespoord, worden vastgesteld, worden voorkomen en
worden verholpen?
Opbouw lessenreeks: volgens vast stramien per thema
- Omkadering probleem bij jonge doelgroep
- Diagnostiek
- Preventie en/of protocollaire behandeling
- → Stevige theoretische basis om op terug te vallen maar steeds met de focus op praktijkgericht gebruik door de
psychologisch consulent
Doelstellingen opleidingsonderdeel
- Diepgaande kennis van:
o Begrippen
o Uitingsvormen
o Etiologie
o Prognose
- Diagnostiek
- Preventie en (protocollaire behandelingen)
In dit opleidingsonderdeel duik je in de wereld van de klinische ontwikkelingspsychologie. Je focust op psychische
problemen bij kinderen en jongeren via vier thema’s: eetproblemen, angst, depressie en KOPP. Je ontdekt oorzaak,
diagnose en aanpak in de praktijk van de psychologisch consulent.
Hoe studeren?
- (Bewust ☺) uitgebreide slides en toelichting
- Cursusteksten vullen eventueel aan
- Blok regelmatig en denk na over verbanden tussen thema’s, voorbeelden, onderbouwde meningen, toepassing in
casus (Wat aan de hand? Hoe onderzoeken? Hoe begeleiden?)
- Kennis
- Toepassing/inzicht → mening onderbouwen, verbanden duiden, voorbeelden kunnen geven, ‘uitleggen’ aan
een cliënt, casus
- Leerdoelen per les als houvast
- Proefexamen (casus), voorbeeldvragen en aandachtspunten doorheen de lessenreeks
- Aan te raden: vakplanner gebruiken + herhalingslussen inbouwen + (luidop) uitleggen + braindumps + mindmaps
- 3 STP = 75 à 90 uur les + verwerking
1
,Wat te kennen en kunnen?
- Alles wat in de les wordt besproken = leerstof (tenzij anders aangegeven tijdens de les).
- Leerdoelen/lesdoelen staan per lesbeurt aangegeven: zorg dat je elk leerdoel kunt beantwoorden om je klaar te
stomen voor het examen.
- Begrippen + etiologische modellen:
o Kunnen uitleggen (schema’s ook kunnen tekenen).
o Voorbeelden kunnen geven.
o Psycho-educatie kunnen geven: 'zoals je het aan een cliënt zou vertellen'.
o Geen actieve kennis nodig van namen auteurs, wél van etiologische modellen (bv tripartite-model,
transdiagnostisch model…).
- Geen prevalentiecijfers te kennen.
- Risicofactoren kunnen herkennen in casus + benoemen + uitleggen (NIET: risicofactoren per stoornis
opsommen).
- Diagnostiek:
o Bijlage van brochure ‘gedrag en emotie’ wordt uitgedeeld tijdens het examen. Deze staat ook op Canvas +
leer zelf de overige diagnostische instrumenten die we tijdens de les behandeld hebben.
o Let op MMMI en de andere besproken criteria (bv. meetpretentie, leeftijdsrange, alle hypothesen
afdekken, van screenen tot diagnose...) bij uitwerken van je voorstel tot diagnostische aanpak.
o Te kennen per test: naam en afkorting, ruw de meetpretentie, leeftijdsrange.
- Behandeling:
o Onderdelen van de behandelingsprotocollen actief kunnen benoemen + uitleggen.
o Doelen van de verschillende componenten in een protocol actief kunnen benoemen + uitleggen.
o Kunnen uitleggen waarom een component deel uitmaakt van een behandelingsprotocol (actief link
kunnen leggen met etiologie stoornis + uitleggen).
o Voorbeelden van interventies kunnen geven en uitleggen (per component).
o Actief de link kunnen leggen tussen de componenten bij de behandeling van angst + depressie (waarom
deels vergelijkbare componenten?)
KLOP: DEFINITIE EN SITUERING
KLOP = Onderzoeken van afwijkende ontwikkeling bij kinderen en jongeren, de diagnostiek, behandeling en preventie
ervan
2 grote doelen KLOP
1. Verklaringsmodellen opstellen
o Studie van afwijking van normale ontwikkeling = ontwikkelingspsychopathologie
2. Bestuderen van implicaties van verworven inzichten
o Aanknopingspunten aanreiken voor preventie of interventie
➔ Linken aan etiologie en risicofactoren
➔ Door die onderliggende factoren dat die behandelingsprotocollen gaan inwerken bij kinderen en jongeren
o Verklaren
o Info gebruiken voor praktijk
PREVALENTIE KINDERPSYCHOPATHOLOGIE
Tot 55% van de Belgische jongeren kampt met (meerdere) psychische klachten: voelen zich echt niet goed, niet per se
stoornis ofzo
1 op 5 kampt met psychische stoornis
Jaarlijks > 130 000 Vlaamse adolescenten in hulpverlening
- Ouders die stap moeten zetten naar hulpverlening, doen dit pas als problematiek heel erg is, ook pas als er
schooluitval is, …
- Voor eetstoornissen kan je tot een jaar w opgenomen
2
,Niet iedereen zoekt/krijgt hulp… afhankelijk van?
- Kind afhankelijk van ouders om in begeleiding te komen
- Ernst problematiek
- Effect op gezinsfunctioneren en schools functioneren
- Wachtlijsten
- …
Belang van herkennen signaalpunten
Grote variatie prevalentie per stoornis
- Bv. AN (anorexia nervosa): <5 % tussen 5 en 17 jaar
- Bv. Angst op problematische manier: 30 % tussen 5 en 17 jaar
WAT IS ‘NORMAAL’?
Voor bepaalde stoornissen ‘makkelijker’ te bepalen dan voor andere
- Psychose gedragsproblemen
Hoge (en stijgende) lifetime prevalentiecijfers psychopathologie (DSM-gebaseerd) →
- Bv. 30% voor angst/depressie
- Bv. 17% middelenmisbruik
Is normaliteit de volledige afwezigheid van psychische moeilijkheden?
- W onderzoek naar gedaan, o.a. door Russ Harris: doet onderzoek naar act theorie: acceptance en commitment
theory: gaan onderzoeken wat eigenlijk te verwachten is aan emotiebeleving? Is het zo dat we ons altijd gelukkig
voelen? Is dat de norm? Nee
3 mythes rond geluk die hij ontkracht: Happiness myth (Dr. Russ Harris)
- Geluk is niet de ‘normale staat van zijn’
o Golven van allerlei emoties = normale staat van zijn
- Geluk is niet je ‘steeds goed voelen’
o Waardevol leven geeft je veel pijnlijke en leuke emoties
o Als je bepaalt wat waardevol is voor jou, wat jou een waardevol leven geeft, dingen doet die er voor jou
toe doen, dan ga je dicht bij jezelf komen
- Als je je niet (steeds) gelukkig voelt, is er niks mis met je, het leven is uitdagend en moeilijk
o Leven is geen ponykamp x
o Geeft goed inzicht in normaliteit, ook in normaliteit gaan emoties golven en gaan negatieve emoties
aanwezig zijn, wat er dan moet gebeuren is leren hoe je je emoties kan reguleren en je eigen veerkracht
leren versterken
o Ondersteunen in het liever zijn voor zichzelf
Het menselijke brein = tricky ☺ (MacLean)
- Reptielenbrein (fight/flight/freeze): overleven en reflexen
- Zoogdierenbrein (limbisch systeem): emoties en sociaal gedrag
- Neo-cortex: geeft ons taal, maakt dat we kunnen anticiperen, nadenken, … → onderscheidt ons van de dieren!
Maar daardoor gaan we soms ook overdenken, piekeren, … → brein is erop getraind om in te zoomen op
problemen, ons brein maakt het ons niet gemakkelijk
Kadert binnen ruimer ethisch/maatschappelijk debat → past binnen heel maatschappelijk kader:
- Jezelf als norm?
3
, - Gerelateerd aan evoluerende maatschappelijke dominante normen en waarden en wetenschappelijk
voortschrijdend inzicht
o Maatschappijkritische psychologen/filosofen: de maatschappij definieert en veroorzaakt haar eigen
afwijkingen (bv. Verhaeghe): maatschappij gaat soms haar eigen pathologieën creëren: bv. burn-out, is
geen toeval, heeft te maken met prestatiemaatschappij
o Sommige dingen worden als norm gezien, maar jaren geleden of jaren verder niet meer
o Ander vb.: is nog hypothese: AI kan beelden manipuleren
Is dit normaal of niet?
- Een 11-jarige die spijbelt.
- Een 12-jarige die wel eens rookt.
- Een 12-jarige die wel eens vapet.
- Een 14-jarige die indrinkt.
- Een 16-jarige die op de trein zit maar die wil niet aan het raam zitten o.b.v. bacteriën en dat is vies en
onaangenaam.
- Een 17-jarige die naar een feestje gaat, haar haar krult, krultang uittrekt, naar beneden gaat, niet meer weet of die
krultang heeft uitgetrokken, terug naar boven gaat om te checken en dan nog eens checken.
We gaan met deze stellingen onszelf een stuk als norm nemen, we doen dit als mens van nature
2 benaderingen voor grens ‘normaliteit – stoornis’
- Categoriale benadering (wel/geen probleem)
o Cf. DSM
o Aantal labels stijgt (180 -> > 500)
- Dimensionele benadering
o Continuüm van ‘geen problemen tot veel problemen’
o Vb. dimensie externaliserende problemen en dimensie internaliserende problemen (Cf. ASEBA –
Achenbach)
o Persoon in meer of mindere mate kenmerken van een bepaald probleem
o Belangrijk voor psychologisch consulent!
KLOP gaat ervan uit dat beide benaderingen elkaar aanvullen!
- Binnen bepaalde diagnose meer of minder symptomen (en andere uitingsvormen)
EN neemt ontwikkelingsperspectief mee om te bepalen of gedrag normatief, risicovol of problematisch is
CENTRALE TERMEN BINNEN KLOP
Risicofactoren
- = factor die een negatieve invloed heeft op de (normale) ontwikkeling van een kind en die de kans op een
bepaalde (maladaptieve) ontwikkelingsuitkomst verhoogt.
- Ze weet dat we dat kennen, maar we gaan daar even kanttekening bij plaatsen
- Risicofactor geeft steeds kansuitspraak
o 2 soorten risicofactoren/markers:
▪ Gefixeerde markers: ‘niet’ veranderbaar/beïnvloedbaar: bv. zuurstoftekort bij geboorte
▪ Variabele markers: wel veranderbaar: hier zijn we vooral geïnteresseerd -> kunnen we daar iets
aan wijzigen? Veerkracht versterken?
- Risicoperioden
o Bv. Agressie die ontstaat voor en na adolescentie (Patterson heeft dit onderzocht)
▪ Vroege agressie (agressie die zich vroeg in het leven ontwikkelt) is ernstiger/stabieler en meer
voorspellend voor latere problemen, later in het leven. I.p.v. agressie die pas in adolescentie
ontwikkelt, dan is dat minder voorspellend
- Als we hierop inzoomen, dan is zo een risicofactor een KANSuitspraak
- Risicofactor: als je dat hebt, dan heb je meer risico om bepaalde pathologie te ontwikkelen
4
KINDEREN EN JONGEREN
In dit opleidingsonderdeel duik je in de wereld van de klinische ontwikkelingspsychologie. Je focust op psychische
problemen bij kinderen en jongeren via vier thema’s: eetproblemen, angst, depressie en KOPP. Je ontdekt oorzaak,
diagnose en aanpak in de praktijk van de psychologisch consulent.
NIET VAN BUITEN KENNEN: CIJFERS
KLINISCHE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE (KLOP)
SITUERING OPLEIDINGSONDERDEEL
- Wat is de impact van de ontwikkelingsfase op (probleem)gedrag?
- Uiten psychische problemen bij kinderen zich anders dan bij volwassenen?
- Welke risicofactoren en protectieve factoren zijn er bij het ontwikkelen van een bepaald probleem?
- Hoe kunnen psychische problemen bij kinderen worden opgespoord, worden vastgesteld, worden voorkomen en
worden verholpen?
Opbouw lessenreeks: volgens vast stramien per thema
- Omkadering probleem bij jonge doelgroep
- Diagnostiek
- Preventie en/of protocollaire behandeling
- → Stevige theoretische basis om op terug te vallen maar steeds met de focus op praktijkgericht gebruik door de
psychologisch consulent
Doelstellingen opleidingsonderdeel
- Diepgaande kennis van:
o Begrippen
o Uitingsvormen
o Etiologie
o Prognose
- Diagnostiek
- Preventie en (protocollaire behandelingen)
In dit opleidingsonderdeel duik je in de wereld van de klinische ontwikkelingspsychologie. Je focust op psychische
problemen bij kinderen en jongeren via vier thema’s: eetproblemen, angst, depressie en KOPP. Je ontdekt oorzaak,
diagnose en aanpak in de praktijk van de psychologisch consulent.
Hoe studeren?
- (Bewust ☺) uitgebreide slides en toelichting
- Cursusteksten vullen eventueel aan
- Blok regelmatig en denk na over verbanden tussen thema’s, voorbeelden, onderbouwde meningen, toepassing in
casus (Wat aan de hand? Hoe onderzoeken? Hoe begeleiden?)
- Kennis
- Toepassing/inzicht → mening onderbouwen, verbanden duiden, voorbeelden kunnen geven, ‘uitleggen’ aan
een cliënt, casus
- Leerdoelen per les als houvast
- Proefexamen (casus), voorbeeldvragen en aandachtspunten doorheen de lessenreeks
- Aan te raden: vakplanner gebruiken + herhalingslussen inbouwen + (luidop) uitleggen + braindumps + mindmaps
- 3 STP = 75 à 90 uur les + verwerking
1
,Wat te kennen en kunnen?
- Alles wat in de les wordt besproken = leerstof (tenzij anders aangegeven tijdens de les).
- Leerdoelen/lesdoelen staan per lesbeurt aangegeven: zorg dat je elk leerdoel kunt beantwoorden om je klaar te
stomen voor het examen.
- Begrippen + etiologische modellen:
o Kunnen uitleggen (schema’s ook kunnen tekenen).
o Voorbeelden kunnen geven.
o Psycho-educatie kunnen geven: 'zoals je het aan een cliënt zou vertellen'.
o Geen actieve kennis nodig van namen auteurs, wél van etiologische modellen (bv tripartite-model,
transdiagnostisch model…).
- Geen prevalentiecijfers te kennen.
- Risicofactoren kunnen herkennen in casus + benoemen + uitleggen (NIET: risicofactoren per stoornis
opsommen).
- Diagnostiek:
o Bijlage van brochure ‘gedrag en emotie’ wordt uitgedeeld tijdens het examen. Deze staat ook op Canvas +
leer zelf de overige diagnostische instrumenten die we tijdens de les behandeld hebben.
o Let op MMMI en de andere besproken criteria (bv. meetpretentie, leeftijdsrange, alle hypothesen
afdekken, van screenen tot diagnose...) bij uitwerken van je voorstel tot diagnostische aanpak.
o Te kennen per test: naam en afkorting, ruw de meetpretentie, leeftijdsrange.
- Behandeling:
o Onderdelen van de behandelingsprotocollen actief kunnen benoemen + uitleggen.
o Doelen van de verschillende componenten in een protocol actief kunnen benoemen + uitleggen.
o Kunnen uitleggen waarom een component deel uitmaakt van een behandelingsprotocol (actief link
kunnen leggen met etiologie stoornis + uitleggen).
o Voorbeelden van interventies kunnen geven en uitleggen (per component).
o Actief de link kunnen leggen tussen de componenten bij de behandeling van angst + depressie (waarom
deels vergelijkbare componenten?)
KLOP: DEFINITIE EN SITUERING
KLOP = Onderzoeken van afwijkende ontwikkeling bij kinderen en jongeren, de diagnostiek, behandeling en preventie
ervan
2 grote doelen KLOP
1. Verklaringsmodellen opstellen
o Studie van afwijking van normale ontwikkeling = ontwikkelingspsychopathologie
2. Bestuderen van implicaties van verworven inzichten
o Aanknopingspunten aanreiken voor preventie of interventie
➔ Linken aan etiologie en risicofactoren
➔ Door die onderliggende factoren dat die behandelingsprotocollen gaan inwerken bij kinderen en jongeren
o Verklaren
o Info gebruiken voor praktijk
PREVALENTIE KINDERPSYCHOPATHOLOGIE
Tot 55% van de Belgische jongeren kampt met (meerdere) psychische klachten: voelen zich echt niet goed, niet per se
stoornis ofzo
1 op 5 kampt met psychische stoornis
Jaarlijks > 130 000 Vlaamse adolescenten in hulpverlening
- Ouders die stap moeten zetten naar hulpverlening, doen dit pas als problematiek heel erg is, ook pas als er
schooluitval is, …
- Voor eetstoornissen kan je tot een jaar w opgenomen
2
,Niet iedereen zoekt/krijgt hulp… afhankelijk van?
- Kind afhankelijk van ouders om in begeleiding te komen
- Ernst problematiek
- Effect op gezinsfunctioneren en schools functioneren
- Wachtlijsten
- …
Belang van herkennen signaalpunten
Grote variatie prevalentie per stoornis
- Bv. AN (anorexia nervosa): <5 % tussen 5 en 17 jaar
- Bv. Angst op problematische manier: 30 % tussen 5 en 17 jaar
WAT IS ‘NORMAAL’?
Voor bepaalde stoornissen ‘makkelijker’ te bepalen dan voor andere
- Psychose gedragsproblemen
Hoge (en stijgende) lifetime prevalentiecijfers psychopathologie (DSM-gebaseerd) →
- Bv. 30% voor angst/depressie
- Bv. 17% middelenmisbruik
Is normaliteit de volledige afwezigheid van psychische moeilijkheden?
- W onderzoek naar gedaan, o.a. door Russ Harris: doet onderzoek naar act theorie: acceptance en commitment
theory: gaan onderzoeken wat eigenlijk te verwachten is aan emotiebeleving? Is het zo dat we ons altijd gelukkig
voelen? Is dat de norm? Nee
3 mythes rond geluk die hij ontkracht: Happiness myth (Dr. Russ Harris)
- Geluk is niet de ‘normale staat van zijn’
o Golven van allerlei emoties = normale staat van zijn
- Geluk is niet je ‘steeds goed voelen’
o Waardevol leven geeft je veel pijnlijke en leuke emoties
o Als je bepaalt wat waardevol is voor jou, wat jou een waardevol leven geeft, dingen doet die er voor jou
toe doen, dan ga je dicht bij jezelf komen
- Als je je niet (steeds) gelukkig voelt, is er niks mis met je, het leven is uitdagend en moeilijk
o Leven is geen ponykamp x
o Geeft goed inzicht in normaliteit, ook in normaliteit gaan emoties golven en gaan negatieve emoties
aanwezig zijn, wat er dan moet gebeuren is leren hoe je je emoties kan reguleren en je eigen veerkracht
leren versterken
o Ondersteunen in het liever zijn voor zichzelf
Het menselijke brein = tricky ☺ (MacLean)
- Reptielenbrein (fight/flight/freeze): overleven en reflexen
- Zoogdierenbrein (limbisch systeem): emoties en sociaal gedrag
- Neo-cortex: geeft ons taal, maakt dat we kunnen anticiperen, nadenken, … → onderscheidt ons van de dieren!
Maar daardoor gaan we soms ook overdenken, piekeren, … → brein is erop getraind om in te zoomen op
problemen, ons brein maakt het ons niet gemakkelijk
Kadert binnen ruimer ethisch/maatschappelijk debat → past binnen heel maatschappelijk kader:
- Jezelf als norm?
3
, - Gerelateerd aan evoluerende maatschappelijke dominante normen en waarden en wetenschappelijk
voortschrijdend inzicht
o Maatschappijkritische psychologen/filosofen: de maatschappij definieert en veroorzaakt haar eigen
afwijkingen (bv. Verhaeghe): maatschappij gaat soms haar eigen pathologieën creëren: bv. burn-out, is
geen toeval, heeft te maken met prestatiemaatschappij
o Sommige dingen worden als norm gezien, maar jaren geleden of jaren verder niet meer
o Ander vb.: is nog hypothese: AI kan beelden manipuleren
Is dit normaal of niet?
- Een 11-jarige die spijbelt.
- Een 12-jarige die wel eens rookt.
- Een 12-jarige die wel eens vapet.
- Een 14-jarige die indrinkt.
- Een 16-jarige die op de trein zit maar die wil niet aan het raam zitten o.b.v. bacteriën en dat is vies en
onaangenaam.
- Een 17-jarige die naar een feestje gaat, haar haar krult, krultang uittrekt, naar beneden gaat, niet meer weet of die
krultang heeft uitgetrokken, terug naar boven gaat om te checken en dan nog eens checken.
We gaan met deze stellingen onszelf een stuk als norm nemen, we doen dit als mens van nature
2 benaderingen voor grens ‘normaliteit – stoornis’
- Categoriale benadering (wel/geen probleem)
o Cf. DSM
o Aantal labels stijgt (180 -> > 500)
- Dimensionele benadering
o Continuüm van ‘geen problemen tot veel problemen’
o Vb. dimensie externaliserende problemen en dimensie internaliserende problemen (Cf. ASEBA –
Achenbach)
o Persoon in meer of mindere mate kenmerken van een bepaald probleem
o Belangrijk voor psychologisch consulent!
KLOP gaat ervan uit dat beide benaderingen elkaar aanvullen!
- Binnen bepaalde diagnose meer of minder symptomen (en andere uitingsvormen)
EN neemt ontwikkelingsperspectief mee om te bepalen of gedrag normatief, risicovol of problematisch is
CENTRALE TERMEN BINNEN KLOP
Risicofactoren
- = factor die een negatieve invloed heeft op de (normale) ontwikkeling van een kind en die de kans op een
bepaalde (maladaptieve) ontwikkelingsuitkomst verhoogt.
- Ze weet dat we dat kennen, maar we gaan daar even kanttekening bij plaatsen
- Risicofactor geeft steeds kansuitspraak
o 2 soorten risicofactoren/markers:
▪ Gefixeerde markers: ‘niet’ veranderbaar/beïnvloedbaar: bv. zuurstoftekort bij geboorte
▪ Variabele markers: wel veranderbaar: hier zijn we vooral geïnteresseerd -> kunnen we daar iets
aan wijzigen? Veerkracht versterken?
- Risicoperioden
o Bv. Agressie die ontstaat voor en na adolescentie (Patterson heeft dit onderzocht)
▪ Vroege agressie (agressie die zich vroeg in het leven ontwikkelt) is ernstiger/stabieler en meer
voorspellend voor latere problemen, later in het leven. I.p.v. agressie die pas in adolescentie
ontwikkelt, dan is dat minder voorspellend
- Als we hierop inzoomen, dan is zo een risicofactor een KANSuitspraak
- Risicofactor: als je dat hebt, dan heb je meer risico om bepaalde pathologie te ontwikkelen
4
