PENOLOGIE EN PENITENTIAIRRECHT
Tom Daems
2025-2026
,Penologie en Penitentiair Recht
INLEIDING TOT DE CURSUS
• Belangrijk om ook de actualiteit te volgen.
• Straffen is een heel ingrijpende iets, vandaar ook de straffilosofie.
• Opnamen blijven drie weken op Toledo staan.
(1) TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES
(1.1) STRAFFEN IN VERGELIJKEND EN HISTORISCH PERSPECTIEF
DETENTIERATIO
= drukt uit hoeveel mensen er opgesloten zijn per 100.000 inwoners in een bepaald
land.
• Voorbeeld: een ratio van 35 betekent dat er 35 gedetineerden zijn op
100.000 inwoners.
• Het is een manier om landen met elkaar te vergelijken, ongeacht hun
bevolkingsaantal.
• De cijfers die we gebruiken komen van de Noorse criminoloog Nils Christie,
die uitgebreid onderzoek deed naar straf en opsluiting.
709
400-630
300-400
150-300
138
131
102
70-90
50-70
35
Christie benadrukt dat er enorme verschillen zijn tussen landen.
• De VS zijn duidelijk een land dat veel opsluit à 709
• IJsland zit aan de andere kant van het spectrum met zeer lage cijfers à 35
2
,Penologie en Penitentiair Recht
• De vraag is: hoe komt dat verschil?
o Waarom sluit de ene samenleving meer op dan de andere? Komt dat
door meer criminaliteit?
Christie’s antwoord:
• Het is niet te verklaren door meer of minder criminaliteit.
• Criminaliteit kan onmogelijk de kloof tussen 709 (VS) en 35 (IJsland) verklaren.
• Straf is geen “natuurlijke” reactie op misdaad. Het is een sociaal en cultureel
bepaald fenomeen.
• Er spelen andere factoren mee: politieke keuzes, geschiedenis, sociale
structuren.
Christie onderzoekt dus de band tussen criminaliteit en straf en toont dat die band
veel minder vanzelfsprekend is dan we vaak denken. Dit blijkt zowel uit een
vergelijkend perspectief (landen onderling) als uit een historisch perspectief (evolutie
van straffen doorheen de tijd).
GEOGRAFISCHE VERSCHILLEN OP DE KAART
De detentieratio’s zijn ook weergegeven op kaarten. Donkere kleuren staan voor
hogere cijfers.
• In Azië zijn de cijfers vaak hoger dan in West-Europa.
• Canada heeft opvallend lagere cijfers dan de VS, hoewel ze veel gemeen
hebben (taal, cultuur). Dit wijst opnieuw op verschillen in strafpraktijken, niet in
criminaliteit.
• Binnen de VS zelf zijn er ook regionale verschillen: het zuiden is donkerder
ingekleurd dan het noorden.
o Een verklaring is dat de doodstraf in het zuiden nog steeds toegepast
wordt.
3
, Penologie en Penitentiair Recht
Belangrijk: het gaat niet enkel om kwantiteit (hoeveel mensen opgesloten worden),
maar ook om kwaliteit (op welke manier de straf wordt uitgevoerd).
GEVANGENISSEN IN VLAANDEREN VOORBEELDEN
• Leuven: twee gevangenissen – de Centrale Gevangenis en de hulpgevangenis.
o Centrale gebouw volgens het Ducpétiaux-model: een centraal punt met
vleugels eromheen, een typisch 19e-eeuws ontwerp.
• Hasselt: gevangenis ligt buiten de stad, op een bedrijventerrein.
o Van buitenaf lijkt het gebouw eerder op een bedrijfspand.
o Het is veel minder herkenbaar als gevangenis dan Leuven.
EVOLUTIE IN ARCHITECTUUR EN BETEKENIS
• De straf (opsluiting) blijft dezelfde, maar de plaats en zichtbaarheid veranderen.
• Gevangenissen worden steeds meer “gecamoufleerd” in de samenleving.
• Volgens John Pratt betekent dit niet dat straffen verdwijnen, maar wel dat ze
uit het publieke oog verdwijnen.
o In de 19e eeuw waren straffen zichtbaar en publiek: ophanging,
lijfstraffen.
o Vandaag voeren we straffen uit achter muren, ver weg van het centrum.
o Dit toont een proces van “beschaving”: straffen zijn minder spectaculair
en meer verborgen.
ALTERNATIEVE STRAFFEN EN EVOLUTIES
ELEKTRONISCH TOEZICHT – DE ENKELBAND
• Eerste toepassing in 1983 door rechter Jack Love, die naar verluidt
geïnspireerd werd door een Spider-Man-strip.
4
Tom Daems
2025-2026
,Penologie en Penitentiair Recht
INLEIDING TOT DE CURSUS
• Belangrijk om ook de actualiteit te volgen.
• Straffen is een heel ingrijpende iets, vandaar ook de straffilosofie.
• Opnamen blijven drie weken op Toledo staan.
(1) TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES
(1.1) STRAFFEN IN VERGELIJKEND EN HISTORISCH PERSPECTIEF
DETENTIERATIO
= drukt uit hoeveel mensen er opgesloten zijn per 100.000 inwoners in een bepaald
land.
• Voorbeeld: een ratio van 35 betekent dat er 35 gedetineerden zijn op
100.000 inwoners.
• Het is een manier om landen met elkaar te vergelijken, ongeacht hun
bevolkingsaantal.
• De cijfers die we gebruiken komen van de Noorse criminoloog Nils Christie,
die uitgebreid onderzoek deed naar straf en opsluiting.
709
400-630
300-400
150-300
138
131
102
70-90
50-70
35
Christie benadrukt dat er enorme verschillen zijn tussen landen.
• De VS zijn duidelijk een land dat veel opsluit à 709
• IJsland zit aan de andere kant van het spectrum met zeer lage cijfers à 35
2
,Penologie en Penitentiair Recht
• De vraag is: hoe komt dat verschil?
o Waarom sluit de ene samenleving meer op dan de andere? Komt dat
door meer criminaliteit?
Christie’s antwoord:
• Het is niet te verklaren door meer of minder criminaliteit.
• Criminaliteit kan onmogelijk de kloof tussen 709 (VS) en 35 (IJsland) verklaren.
• Straf is geen “natuurlijke” reactie op misdaad. Het is een sociaal en cultureel
bepaald fenomeen.
• Er spelen andere factoren mee: politieke keuzes, geschiedenis, sociale
structuren.
Christie onderzoekt dus de band tussen criminaliteit en straf en toont dat die band
veel minder vanzelfsprekend is dan we vaak denken. Dit blijkt zowel uit een
vergelijkend perspectief (landen onderling) als uit een historisch perspectief (evolutie
van straffen doorheen de tijd).
GEOGRAFISCHE VERSCHILLEN OP DE KAART
De detentieratio’s zijn ook weergegeven op kaarten. Donkere kleuren staan voor
hogere cijfers.
• In Azië zijn de cijfers vaak hoger dan in West-Europa.
• Canada heeft opvallend lagere cijfers dan de VS, hoewel ze veel gemeen
hebben (taal, cultuur). Dit wijst opnieuw op verschillen in strafpraktijken, niet in
criminaliteit.
• Binnen de VS zelf zijn er ook regionale verschillen: het zuiden is donkerder
ingekleurd dan het noorden.
o Een verklaring is dat de doodstraf in het zuiden nog steeds toegepast
wordt.
3
, Penologie en Penitentiair Recht
Belangrijk: het gaat niet enkel om kwantiteit (hoeveel mensen opgesloten worden),
maar ook om kwaliteit (op welke manier de straf wordt uitgevoerd).
GEVANGENISSEN IN VLAANDEREN VOORBEELDEN
• Leuven: twee gevangenissen – de Centrale Gevangenis en de hulpgevangenis.
o Centrale gebouw volgens het Ducpétiaux-model: een centraal punt met
vleugels eromheen, een typisch 19e-eeuws ontwerp.
• Hasselt: gevangenis ligt buiten de stad, op een bedrijventerrein.
o Van buitenaf lijkt het gebouw eerder op een bedrijfspand.
o Het is veel minder herkenbaar als gevangenis dan Leuven.
EVOLUTIE IN ARCHITECTUUR EN BETEKENIS
• De straf (opsluiting) blijft dezelfde, maar de plaats en zichtbaarheid veranderen.
• Gevangenissen worden steeds meer “gecamoufleerd” in de samenleving.
• Volgens John Pratt betekent dit niet dat straffen verdwijnen, maar wel dat ze
uit het publieke oog verdwijnen.
o In de 19e eeuw waren straffen zichtbaar en publiek: ophanging,
lijfstraffen.
o Vandaag voeren we straffen uit achter muren, ver weg van het centrum.
o Dit toont een proces van “beschaving”: straffen zijn minder spectaculair
en meer verborgen.
ALTERNATIEVE STRAFFEN EN EVOLUTIES
ELEKTRONISCH TOEZICHT – DE ENKELBAND
• Eerste toepassing in 1983 door rechter Jack Love, die naar verluidt
geïnspireerd werd door een Spider-Man-strip.
4
