Volledige samenvatting - Inleiding tot het recht

RECHT
DEEL 1 – INLEIDING TOT HET RECHT

ALGEMENE INLEIDING


HET BEGRIP RECHT
Hoewel het moeilijk is om een sluitende definitie van het begrip "recht" te geven, kunnen
er enkele gemeenschappelijke kenmerken worden geïdentificeerd:

 Het recht bestaat uit algemeen geldende normatieve regels.
 Deze regels zijn opgelegd of erkend door de samenleving.
 Ze regelen het maatschappelijk gedrag.
 Het recht is afdwingbaar.


EEN GEHEEL VAN ALGEMEEN GELDENDE NORMATIEVE REGELS
Recht bestaat uit gedragsregels die gelden voor iedereen in de samenleving.

VERBODS-, GEBODS-, TOELATINGS- EN ORGANIEKE REGELS
Rechtsregels kunnen:

 Verbieden,
 Gebieden,
 Toelaten,
 Of de organisatie regelen (organieke regels).

Gebods- of verbodsregels: Gebieden of verbieden handelingen. Bijvoorbeeld:

 "Je moet" iets doen.
 "Je mag niet" iets doen.

Toelatingsregels: Regels die iets toestaan, vaak geformuleerd als "Je mag".

Organieke regels: Regels die de organisatie van instellingen of procedures regelen, zoals
de oprichting van rechtbanken of het aantal volksvertegenwoordigers.

AANVULLEND OF DWINGEND RECHT
Er is een onderscheid tussen aanvullend recht en dwingend recht:
Aanvullend recht mag je aanpassen of negeren bij overeenkomst.
Dwingend recht moet altijd worden nageleefd.

Dwingende bepalingen:

 Moeten verplicht worden nageleefd.
 Bij schending volgt een sanctie.
 Zijn dus bindend.



Er zijn twee soorten dwingend recht:

,  Regels van openbare orde: essentieel voor het functioneren van de maatschappij.
 Regels ter bescherming van zwakkere personen.

Dwingend recht beschermt kwetsbare personen, bijvoorbeeld:

 Minderjarigen
 Geesteszieken
 Consumenten
 Personen die onder dwaling of bedrog een overeenkomst sloten

Aanvullend recht:

 Geldt alleen als partijen niets anders hebben afgesproken.
 Is flexibel: je mag er van afwijken.
 Voorziet in standaardoplossingen als partijen iets niet zelf regelen.

Belang van het onderscheid dwingend vs. aanvullend recht:

Het verschil is cruciaal: als partijen een overeenkomst sluiten die afwijkt van dwingend
recht, is die afwijking nietig. Daarom is het in de praktijk belangrijk te weten of een regel
dwingend of aanvullend is.

ALGEMENE OF INDIVIDUELE NORMEN
Algemene normen gelden voor alle rechtssubjecten die zich in dezelfde omstandigheden
bevinden.

 Een regel is algemeen, maar soms blijft onduidelijk of hij in een concreet geval van
toepassing is.
 Rechters concretiseren de toepassing.
 Er bestaan weinig individuele normen (bv. benoeming in parlement).


DOOR DE STAAT OPGELEGDE OF ONTVANGEN EN BEKRACHTIGDE NORMEN
Samenleven vereist regels, ook in kleine groepen. De staat heeft een eigen
normensysteem.

De staat is een soevereine entiteit met grondgebied, bevolking en regering. Overheid kan
op verschillende niveaus regels maken (bv. maximale rentevoet, diplomavoorwaarden,
gemeentelijke belastingen).

Wanneer de staat regels oplegt, spreken we van wet in ruime zin. Alle regels van de
overheid vallen hieronder.

Sommige normen ontstaan via de rechtssubjecten zelf (gewoonte), mits:

 herhaaldelijke gedraging,
 overtuiging dat het juridisch verplicht is.

Normen kunnen ook ontstaan via de rechtspraak (rechterlijke beslissingen die algemene
regels vormen).


AFDWINGBARE NORMEN
 Rechtsregels willen bepaald gedrag afdwingen.

,  Meestal worden ze vrijwillig nageleefd, maar er is een systeem van
afdwingbaarheid nodig.
 In moderne staten heeft de overheid het monopolie op geweld en sancties.

 Wie niet vrijwillig naleeft, wordt door de overheid gedwongen.
 Gedwongen uitvoering is moeilijk, onzeker en soms van beperkte kwaliteit.


NORMEN DIE DE ORDENING VAN HET MAATSCHAPPELIJKE LEVEN BEOGEN
Ordening van het maatschappelijke leven is een kernkenmerk van het recht.

De mens is individueel én sociaal wezen:

 Recht beschermt individuele ontplooiing.
 Recht organiseert de gemeenschap en geeft publieke diensten.

Recht moet niet altijd absoluut rechtvaardig zijn; rechtszekerheid is ook belangrijk.

 Rechtszekerheid = voorspelbaarheid van toepassing van het recht.

INDELINGEN VAN HET RECHT


SUPERNATIONAALRECHT VERSUS NATIONAALRECHT
Nationaal recht ontstaat door federale, regionale en lokale overheden. Door globalisering
ontstaan ook regels die grenzen overstijgen: supranationaal recht.

Internationaal publiekrecht regelt verhoudingen tussen staten en internationale
organisaties (UNO, NATO, EU). EU-recht is bijzonder omdat het ook rechtstreeks regels
kan opleggen aan lidstaten en hun burgers, inclusief privaatrechtelijke verhoudingen.


OBJECTIEF RECHT VERSUS SUBJECTIEF RECHT
Objectief recht: algemeen geformuleerde rechtsregels die gelden voor alle personen.

Objectief recht dient om concrete problemen te regelen, ook al is de formulering
algemeen.

PUBLIEKE SUBJECTIEVE RECHTEN
Publieke subjectieve rechten: rechten van burgers tegenover de overheid (bv.
stemrecht).

BURGERLIJKE SUBJECTIEVE RECHTEN
Burgerlijke subjectieve rechten: rechten in privaatrechtelijke verhoudingen, zoals
eigendom, verbintenissen, erfrecht.

Vermogensrechten: rechten met economische waarde die overdraagbaar zijn (zakelijke
rechten, vorderingsrechten, intellectuele rechten).

Persoonlijkheidsrechten (sensu lato): bescherming van fysieke, morele en psychische
integriteit.

Voorbeelden burgerlijke subjectieve rechten: eigendomsrecht, vruchtgebruik,
gezondheidszorg.

, Intellectuele rechten: bescherming van creaties (auteursrecht, merken, patenten),
behoren tot de vermogensrechten.

Persoonlijkheidsrechten (sensu stricto en familiaal): niet in geld waardeerbare rechten,
bv. recht om te huwen, kinderen te erkennen.

Politieke rechten en burgerlijke rechten vallen onder gewone rechtbanken, tenzij speciale
rechtbanken zijn ingesteld (bv. Raad van State).

RECHTSMISBRUIK
Het bezit van een recht betekent niet dat men het onbeperkt mag uitoefenen.

Niemand mag misbruik maken van zijn recht (art. 1.10 BW).

Rechtsmisbruik: uitoefening van een recht op een manier die duidelijk de normale
grenzen overschrijdt. Sancties: herstel, schadevergoeding of matiging van het recht.


MATERIEEL VERSUS FORMEEL RECHT
Er bestaat ook een indeling volgens materieel en formeel recht.

Materieel recht: bepaalt rechten en plichten (bv. erfrecht, belastingrecht).

Formeel recht: procedureregels om materiële rechten af te dwingen of te beschermen
(bv. procesrecht).

BRONNEN VAN HET RECHT


INLEIDING
Er wordt onderscheid gemaakt tussen materiële en formele rechtsbronnen.

Materiële rechtsbronnen: inspiratiebronnen voor de inhoud van rechtsregels (bv.
biologische, geografische, economische, sociologische, zeden, godsdienst, gewoonten,
rechtspraak, rechtshistorie).

Formele rechtsbronnen: wijzen waarop rechtsregels officieel tot stand komen (bv. wet,
gewoonte, rechtspraak, rechtsleer).


WETGEVING SENSU LATO (MATERIËLE WET)

ONDERSCHEID TUSSEN FORMELE EN MATERIËLE WET
Belangrijkste formele rechtsbron is de wet, die in formele betekenis betekent: vaststelling
door de federale wetgevende macht.

Formele wetten: handelingen door de wetgevende macht (Koning, Kamer, Senaat).

Materiële wetten: algemeen bindende voorschriften uitgevaardigd door bevoegde
overheid, ongeacht de vorm (bv. federale wetten, KB’s, gemeentereglementen).

Materiële normen hebben algemene, abstracte draagwijdte en moeten schriftelijk worden
afgekondigd door bevoegde overheid.