Samenvatting Preventie en Straffen
(Hoorcolleges & Werkgroepen)
Leerdoelen:
Klassieke morele theorieën over rechtvaardiging en doelen van straf bespreken, uitleggen en
toepassen op de strafpraktijk.
De fundamentele conflicten tussen en binnen de morele straftheorieën identificeren en
toelichten.
Aan de hand van empirisch onderzoek factoren die een rol spelen bij straftoemeting
identificeren, dit verklaren en evalueren.
De effectiviteit van straffen voor het bereiken van de belangrijkste strafdoelen uitleggen en de
problemen identificeren.
De voorwaarden benoemen en uitleggen waaraan sancties dienen te voldoen om effectief te
kunnen zijn.
Politieke punitieve retoriek en strafrechtelijk populisme herkennen, verklaren waarom het
voorkomt.
Door hen zelf online verzamelde data van een straftoemetingsexperiment analyseren en
interpreteren.
1
,Week 1: Rechtvaardiging en doelen van straf
Hoorcollege 2 september 2024:
Rode draad: rechtvaardiging en doelen van straf & straffen in de praktijk
Stellingen:
1. Misdaden worden in Nederland over het algemeen te licht bestraft.
2. Als met een straf veel toekomstige misdrijven worden voorkomen, dan mag die straf zwaarder
zijn dan wat verdiend is alleen op basis van het delict dat gepleegd werd.
3. De omstandigheden in Nederlandse gevangenissen zijn te luxe.
Wat is straf?
Men vindt straf vanzelfsprekend.
o Straf is een ingeburgerd begrip in de samenleving. Mensen beschouwen het als een
vanzelfsprekende manier om regels te handhaven en te corrigeren wanneer deze
worden overtreden.
Geen straf? De afwezigheid van straf roept vaak vragen op over rechtvaardigheid en de
handhaving van regels.
o Rechtvaardiging: Straffen worden vaak gerechtvaardigd door het idee dat
overtredingen van regels consequenties moeten hebben. Het niet toepassen van straf
kan een gevoel van onrecht oproepen, omdat het lijkt alsof slecht gedrag ongestraft
blijft, wat kan leiden tot demotivatie of onvrede bij degenen die zich wel aan de regels
houden.
o Eigenrichting: Als mensen vinden dat het strafsysteem (bijvoorbeeld het
strafrechtelijk systeem) niet adequaat functioneert of niet rechtvaardig is, kunnen ze
de neiging krijgen om zelf recht te gaan handhaven. Dit fenomeen wordt
"eigenrichting" genoemd, waarbij mensen het heft in eigen handen nemen om een
vorm van vergelding te zoeken buiten de officiële kaders om.
Straffen worden in verschillende domeinen van het leven toegepast, elk met hun eigen
dynamiek. In al deze domeinen functioneert straf als een instrument om bepaalde gedragingen
te ontmoedigen en om duidelijk te maken dat er consequenties zijn voor het overtreden van
normen en regels:
o Gezin: Ouders passen straffen toe om kinderen te leren wat wel en niet acceptabel
gedrag is.
Time-out
Intrekken van privileges
o School: In de onderwijsomgeving worden straffen gebruikt om orde te handhaven en
leerlingen te laten zien welke gedragingen ongepast zijn.
Eruit gestuurd worden
Schorsing
o Werk: Op de werkvloer kunnen straffen worden opgelegd in de vorm van disciplinaire
maatregelen voor werknemers die zich niet aan de regels houden.
Ontslag
o Strafrecht: In het strafrecht is straf een reactie van de staat op strafbare feiten.
Boetes
Taakstraffen
Gevangenisstraffen
2
,Wat betekent ‘straf’? Uit welke elementen bestaat deze term?
Als je de verschillende definities voor ‘straf’ naast elkaar legt, zie je dat deze definities een aantal
gemeenschappelijke elementen bevatten die in elke definitie terug zijn te zien.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities:
Straf is:
Straf wordt ervaren als leed, deprivatie: iets dat onaangenaam wordt gevonden door ontvanger
(diegene die gestraft wordt). Straf doet pijn en is vervelend.
Een straf wordt gegeven voor een overtreding van een rechtsregel.
Straf wordt opzettelijk opgelegd en als straf bedoeld door de mensen die het opleggen. Het is
niet iets wat je overkomt. Er zijn mensen die het recht hebben om te straffen, en die bedoelen
datgene wat jij ondergaat ook als straf.
Die mensen die een straf opleggen hebben het formele recht om dat te doen. In Nederland zijn
dit rechters en officieren van justitie (strafbeschikking).
Ali B zaak:
In de zaak van Ali B zei de officier van justitie het volgende:
Hieruit volgt dat er
strafkorting zou volgen omdat er al leed was toegedaan door alle media aandacht van de zaak waar
Ali B last van had gehad. Deze leed was echter niet opgelegd door de mensen die het formele recht
hebben om dit te doen, dus dit kon niet als een straf worden gedefinieerd vanuit het strafrecht. Dit is
dus ‘flauwe kul’.
De volgende uitspraak werd gedaan in deze zaak door de rechter:
Dit is niet onzin want de rechter mag rekening houden met individuele gevallen en met bepaalde
omstandigheden. de rechter zegt: het is een omstandigheid waar ik rekening mee houdt, dat doe ik
in beperkte mate.
Herken de verschillen in deze twee uitspraken dus:
1. Officier van Justitie: er is al een stuk van de straf uitgevoerd omdat verdachte leed heeft
gevoeld/vergelding al gehad = strafkorting
versus
2. Rechter: de ‘vervelende’ aandacht in de media is een omstandigheid die wordt meegewogen
en wordt niet gezien als een deel van de straf.
Definitie van straf in een zin:
Straf is een als zodanig bedoeld door de overheid toegebracht leed op grond van een in het
strafwetboek als delict omschreven normschending. (Kelk, 1994, p.14)
o Hierin herken je alle elementen van straf in een zin omschreven.
De kern van deze definitie: een van de belangrijkste redenen waarom straf problematisch is, is omdat
er sprake is van bedoelde/intentionele leedtoevoeging. Straf is het expres pijn doen van mensen.
3
, Straf is problematisch omdat er sprake is van bedoelde toevoeging van leed.
Waarom voegen we leed toe als reactie op het overtreden van een norm in plaats van een andere niet-
leedtoevoegende reactie? Waarom is leed gerechtvaardigt? Hoe komt het dat een misdaad lijden
rechtvaardigt?
“How is it that crime maked suffering appropriate? (Duff, 2011)
Het toevoegen van leed is dus moreel problematisch.
Voor het toevoegen van leed/straffen heb je een fundamentele en coherente rechtvaardiging nodig! Je
kan niet zomaar mensen leed toevoegen, je moet een goede reden hebben.
H.L.A. Hart (1969): In alle discussies over straf gaat het over de algemene rechtvaardiging van straf
en vervolgens over hoeveel je dan moet straffen en met welke doelen.
General justification/algemene rechtvaardiging:
o Waarom straf en niet iets anders?
Rules for allocation:
o Wie, wat voor, en hoeveel straffen we?
De belangrijkste benaderingen (en andere namen die hiervoor gebruikt worden):
Retributivisme: Vergeldingstheorie
Absolute theorie
Just desert
(Deontologische theorie)
Utilitarisme: Nutstheorie
Relatieve theorie
Instrumentalisme
Consequentialisme (Teleologische theorie)
Verenigingstheorie: Hybride theorie
Mixed theory
Herstelrecht: Restorative Justice
In dit hoorcollege wordt dieper ingegaan op het retributivisme en het utilitarisme.
Retributivisme:
Retributivisme:
Retributivisme gaat over de vergeldingstheorie.
Het is een deontologische theorie, de rechtvaardiging voor iets (in dit geval straf) wordt niet gezocht
in doelen die in de toekomst bereikt worden, of waarvan men hoopt dat ze in de toekomst bereikt
worden.
In het retributivisme wordt straf gerechtvaardigd doordat het intrinsiek in zichzelf om een of andere
reden goed is.
Straf is verdiend leed en daarmee intrinsiek goed
o Verdiend door degene die een norm heeft overtreden.
Straf is retrospectief, met straf worden geen doelen in de toekomst beoogt
Twee varianten van het retributivisme:
1. Negatief retributivisme
4
(Hoorcolleges & Werkgroepen)
Leerdoelen:
Klassieke morele theorieën over rechtvaardiging en doelen van straf bespreken, uitleggen en
toepassen op de strafpraktijk.
De fundamentele conflicten tussen en binnen de morele straftheorieën identificeren en
toelichten.
Aan de hand van empirisch onderzoek factoren die een rol spelen bij straftoemeting
identificeren, dit verklaren en evalueren.
De effectiviteit van straffen voor het bereiken van de belangrijkste strafdoelen uitleggen en de
problemen identificeren.
De voorwaarden benoemen en uitleggen waaraan sancties dienen te voldoen om effectief te
kunnen zijn.
Politieke punitieve retoriek en strafrechtelijk populisme herkennen, verklaren waarom het
voorkomt.
Door hen zelf online verzamelde data van een straftoemetingsexperiment analyseren en
interpreteren.
1
,Week 1: Rechtvaardiging en doelen van straf
Hoorcollege 2 september 2024:
Rode draad: rechtvaardiging en doelen van straf & straffen in de praktijk
Stellingen:
1. Misdaden worden in Nederland over het algemeen te licht bestraft.
2. Als met een straf veel toekomstige misdrijven worden voorkomen, dan mag die straf zwaarder
zijn dan wat verdiend is alleen op basis van het delict dat gepleegd werd.
3. De omstandigheden in Nederlandse gevangenissen zijn te luxe.
Wat is straf?
Men vindt straf vanzelfsprekend.
o Straf is een ingeburgerd begrip in de samenleving. Mensen beschouwen het als een
vanzelfsprekende manier om regels te handhaven en te corrigeren wanneer deze
worden overtreden.
Geen straf? De afwezigheid van straf roept vaak vragen op over rechtvaardigheid en de
handhaving van regels.
o Rechtvaardiging: Straffen worden vaak gerechtvaardigd door het idee dat
overtredingen van regels consequenties moeten hebben. Het niet toepassen van straf
kan een gevoel van onrecht oproepen, omdat het lijkt alsof slecht gedrag ongestraft
blijft, wat kan leiden tot demotivatie of onvrede bij degenen die zich wel aan de regels
houden.
o Eigenrichting: Als mensen vinden dat het strafsysteem (bijvoorbeeld het
strafrechtelijk systeem) niet adequaat functioneert of niet rechtvaardig is, kunnen ze
de neiging krijgen om zelf recht te gaan handhaven. Dit fenomeen wordt
"eigenrichting" genoemd, waarbij mensen het heft in eigen handen nemen om een
vorm van vergelding te zoeken buiten de officiële kaders om.
Straffen worden in verschillende domeinen van het leven toegepast, elk met hun eigen
dynamiek. In al deze domeinen functioneert straf als een instrument om bepaalde gedragingen
te ontmoedigen en om duidelijk te maken dat er consequenties zijn voor het overtreden van
normen en regels:
o Gezin: Ouders passen straffen toe om kinderen te leren wat wel en niet acceptabel
gedrag is.
Time-out
Intrekken van privileges
o School: In de onderwijsomgeving worden straffen gebruikt om orde te handhaven en
leerlingen te laten zien welke gedragingen ongepast zijn.
Eruit gestuurd worden
Schorsing
o Werk: Op de werkvloer kunnen straffen worden opgelegd in de vorm van disciplinaire
maatregelen voor werknemers die zich niet aan de regels houden.
Ontslag
o Strafrecht: In het strafrecht is straf een reactie van de staat op strafbare feiten.
Boetes
Taakstraffen
Gevangenisstraffen
2
,Wat betekent ‘straf’? Uit welke elementen bestaat deze term?
Als je de verschillende definities voor ‘straf’ naast elkaar legt, zie je dat deze definities een aantal
gemeenschappelijke elementen bevatten die in elke definitie terug zijn te zien.
Gemeenschappelijke elementen in de meest gangbare definities:
Straf is:
Straf wordt ervaren als leed, deprivatie: iets dat onaangenaam wordt gevonden door ontvanger
(diegene die gestraft wordt). Straf doet pijn en is vervelend.
Een straf wordt gegeven voor een overtreding van een rechtsregel.
Straf wordt opzettelijk opgelegd en als straf bedoeld door de mensen die het opleggen. Het is
niet iets wat je overkomt. Er zijn mensen die het recht hebben om te straffen, en die bedoelen
datgene wat jij ondergaat ook als straf.
Die mensen die een straf opleggen hebben het formele recht om dat te doen. In Nederland zijn
dit rechters en officieren van justitie (strafbeschikking).
Ali B zaak:
In de zaak van Ali B zei de officier van justitie het volgende:
Hieruit volgt dat er
strafkorting zou volgen omdat er al leed was toegedaan door alle media aandacht van de zaak waar
Ali B last van had gehad. Deze leed was echter niet opgelegd door de mensen die het formele recht
hebben om dit te doen, dus dit kon niet als een straf worden gedefinieerd vanuit het strafrecht. Dit is
dus ‘flauwe kul’.
De volgende uitspraak werd gedaan in deze zaak door de rechter:
Dit is niet onzin want de rechter mag rekening houden met individuele gevallen en met bepaalde
omstandigheden. de rechter zegt: het is een omstandigheid waar ik rekening mee houdt, dat doe ik
in beperkte mate.
Herken de verschillen in deze twee uitspraken dus:
1. Officier van Justitie: er is al een stuk van de straf uitgevoerd omdat verdachte leed heeft
gevoeld/vergelding al gehad = strafkorting
versus
2. Rechter: de ‘vervelende’ aandacht in de media is een omstandigheid die wordt meegewogen
en wordt niet gezien als een deel van de straf.
Definitie van straf in een zin:
Straf is een als zodanig bedoeld door de overheid toegebracht leed op grond van een in het
strafwetboek als delict omschreven normschending. (Kelk, 1994, p.14)
o Hierin herken je alle elementen van straf in een zin omschreven.
De kern van deze definitie: een van de belangrijkste redenen waarom straf problematisch is, is omdat
er sprake is van bedoelde/intentionele leedtoevoeging. Straf is het expres pijn doen van mensen.
3
, Straf is problematisch omdat er sprake is van bedoelde toevoeging van leed.
Waarom voegen we leed toe als reactie op het overtreden van een norm in plaats van een andere niet-
leedtoevoegende reactie? Waarom is leed gerechtvaardigt? Hoe komt het dat een misdaad lijden
rechtvaardigt?
“How is it that crime maked suffering appropriate? (Duff, 2011)
Het toevoegen van leed is dus moreel problematisch.
Voor het toevoegen van leed/straffen heb je een fundamentele en coherente rechtvaardiging nodig! Je
kan niet zomaar mensen leed toevoegen, je moet een goede reden hebben.
H.L.A. Hart (1969): In alle discussies over straf gaat het over de algemene rechtvaardiging van straf
en vervolgens over hoeveel je dan moet straffen en met welke doelen.
General justification/algemene rechtvaardiging:
o Waarom straf en niet iets anders?
Rules for allocation:
o Wie, wat voor, en hoeveel straffen we?
De belangrijkste benaderingen (en andere namen die hiervoor gebruikt worden):
Retributivisme: Vergeldingstheorie
Absolute theorie
Just desert
(Deontologische theorie)
Utilitarisme: Nutstheorie
Relatieve theorie
Instrumentalisme
Consequentialisme (Teleologische theorie)
Verenigingstheorie: Hybride theorie
Mixed theory
Herstelrecht: Restorative Justice
In dit hoorcollege wordt dieper ingegaan op het retributivisme en het utilitarisme.
Retributivisme:
Retributivisme:
Retributivisme gaat over de vergeldingstheorie.
Het is een deontologische theorie, de rechtvaardiging voor iets (in dit geval straf) wordt niet gezocht
in doelen die in de toekomst bereikt worden, of waarvan men hoopt dat ze in de toekomst bereikt
worden.
In het retributivisme wordt straf gerechtvaardigd doordat het intrinsiek in zichzelf om een of andere
reden goed is.
Straf is verdiend leed en daarmee intrinsiek goed
o Verdiend door degene die een norm heeft overtreden.
Straf is retrospectief, met straf worden geen doelen in de toekomst beoogt
Twee varianten van het retributivisme:
1. Negatief retributivisme
4
