Samenvatting Actoren in de Rechtshandhaving
Januari 2026
Inclusief Hoorcolleges en Toepassingsopdrachten
1
,Inhoudsopgave
Probleem 1.................................................................................................................................................... 4
Leerdoel 1: Wat is er sinds de jaren ’50 van de 20 e eeuw veranderd in het denken over en de aanpak van
criminaliteit en daders?........................................................................................................................................4
Leerdoel 2: Hoe zijn deze ontwikkelingen te verklaren?....................................................................................12
Leerdoel 3: Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de actoren en organisaties die zich bezig houden met
de bestrijding van criminaliteit en onveiligheid?................................................................................................14
Leerdoel 4: Welke actoren en instanties zijn in NL betrokken bij de bestrijding van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................20
Toepassingsopdracht:.........................................................................................................................................25
Probleem 2.................................................................................................................................................. 26
Leerdoel 1: Met welke organisatorische veranderingen hebben de actoren in de praktijk te maken gehad en
hoe verhouden die zich tot de bredere maatschappelijke ontwikkelingen uit week 1?.....................................26
Leerdoel 2: Hoe gaan de actoren met deze veranderingen om?........................................................................34
Leerdoel 3: Wat zijn de bedoelde en onbedoelde gevolgen van de wijze waarop actoren hiermee omgaan?. 37
Toepassingsopdracht..........................................................................................................................................40
Probleem 3.................................................................................................................................................. 42
Leerdoel 1: Welke rollen hebben gemeenten en burgemeesters in het criminaliteits- en veiligheidsbeleid?. . .42
Leerdoel 2: Hoe zijn die rollen de afgelopen jaren veranderd en hoe kan dat worden verklaard?....................44
Leerdoel 3: Welke positieve en negatieve gevolgen van een grotere rol voor de burgemeester en bestuurlijke
actoren worden beschreven in de literatuur?....................................................................................................46
Leerdoel 4: Welke factoren beïnvloeden de samenwerking tussen het bestuur en andere actoren in het
veiligheidsveld?...................................................................................................................................................53
Probleem 4.................................................................................................................................................. 58
Leerdoel 1: Welke rollen kunnen burgers en bedrijven innemen in de aanpak van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................58
Probleem 5.................................................................................................................................................. 71
Leerdoel 1: Hoe kunnen de opkomst en ontwikkeling van integrale samenwerking en veiligheidsnetwerken
worden verklaard en geduid?.............................................................................................................................71
Leerdoel 2: Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de rol van de overheid?................................................85
Leerdoel 3: Wat voor netwerken kunnen volgens de literatuur worden onderscheiden?.................................85
Leerdoel 4: Wat zijn factoren die nodig zijn voor samenwerking?.....................................................................85
Toepassingsopdracht (belangrijke verschillen tussen 3 perspectieven).............................................................85
Probleem 6.................................................................................................................................................. 86
Leerdoel 1: Hoe werken verschillende actoren in de praktijk samen aan de bestrijding van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................86
Leerdoel 2: Welke factoren zijn nodig voor samenwerking?............................................................................102
Leerdoel 3: Wat zijn (mogelijke) uitdagingen en problemen bij een integrale samenwerking? En hoe gaan de
actoren hiermee om?........................................................................................................................................102
2
, Leerdoel 4: Wat zijn bedoelde en onbedoelde gevolgen van samenwerking?.................................................102
Toepassingsopdracht........................................................................................................................................102
Probleem 7................................................................................................................................................ 105
Leerdoel 1: Hoe presenteren de actoren zich en hoe verantwoorden zij hun optreden/resultaten?...............105
Leerdoel 2: Met welke doelen verantwoorden zij zich?...................................................................................105
Leerdoel 3: Welke ontwikkelingen hebben zich voorgedaan rond de verantwoording over criminaliteits- en
veiligheidsbeleid in NL?....................................................................................................................................105
Leerdoel 4: Wat betekent integrale samenwerking voor de presentatie van de actoren en de verantwoording
van resultaten?.................................................................................................................................................106
Leerdoel 5: Wat zijn de onbedoelde gevolgen van de wijze waarop actoren zich presenteren en
verantwoorden?...............................................................................................................................................106
Probleem 8................................................................................................................................................ 106
Hoorcollege............................................................................................................................................... 107
Week 1: Een inleiding (Preventie en Bestraffing & Actoren in de rechtshandhaving).....................................107
Week 2: Law in the books vs law in action.......................................................................................................110
Week 3: Ondermijnende criminaliteit; de aanpak van multi-problematiek.....................................................114
Week 4: Gastcollege en De maatschappelijke inbedding van de rechtshandhaving.......................................118
Week 5: Gastcollege en Samenwerken aan veiligheid.....................................................................................122
Week 6: Gastcollege en Nabespreking Tentamenvraag..................................................................................123
3
, Probleem 1
Leerdoel 1: Wat is er sinds de jaren ’50 van de 20e eeuw veranderd in het denken over en de
aanpak van criminaliteit en daders?
Dit bevat ook de stof voor leerdoel 3. Onderstaande literatuur zijn dus leerdoel 1 en leerdoel 3.
Cohen, S. (1979). The punitive city. Notes on the dispersal of social control. Crime, Law and Social Change, 3(4), 339-363.
Cohen is cruciaal om Penal Welfarism te begrijpen omdat hij analyseert hoe controle werkt in het Penal Welfarism. Hij
beschrijft de hoogtijdagen van het Penal Welfarism (1945-1970) Hij checkt de assumptie (aanname) van het Welfarism dat
humaner per se minder controle betekent. Hij zegt dat de controle juist verplaatst van samenleving naar gevangenis.
The punitive city: een concept van cohen waarbij de gemeenschap bijdraagt aan de aanpak van de criminaliteit d.m.v.
sociale controle. Niet alleen de gevangenis kan criminaliteit aanpakken, iedereen (in de gemeenschap) kan dit doen.
The dispersal of social control: de verspreiding van controlemechanismen in de samenleving.
From prison to community
Transformaties eind 18e en begin 19e eeuw ( from prison to community):
- Ontwikkelen van een centrale staat: verzorgingsstaat, de controle van criminaliteit en zorg voor afhankelijken
worden gecentraliseerd.
- Het begrip dat verschillende soorten criminelen bestaan waarvan verschillende experts eigen kennis hebben.
- Een verhoogde scheiding tussen devianten en afhankelijken die elk door een andere instantie geholpen worden
(gevangenissen, psychiatrische instellingen en andere gesloten instellingen voor behandeling en bestraffing).
De kijk op de gevangenis en Community Treatment
Eind 18e eeuw dient de gevangenis als het laatste redmiddel (ultimum remedium). In het midden van de 19e eeuw was de
gevangenis bij voorkeur de eerste plek waar je terecht komt na een delict. Eind jaren 60 werd de gevangenis weer het
laatste redmiddel. Het gevolg was dat er steeds meer decarceration (verminderen van aantal gevangen) plaatvond: er
kwamen steeds minder gevangenissen en veel gevangenissen werden gesloten. Community sanctions werden steeds vaker
toegepast. Gevangenissen zouden ineffectief zijn en niet humaan.
Community treatment is het gevolg van dat de gevangenissen weer het laatste redmiddel waren. Dit betreft iedere vorm
van sociale controle buiten de gevangenis. In de literatuur over community treatment zijn er twee sets aan assumpties:
1. Gezond verstand (‘wat iedereen al weet’): dit is gebouwd op drie soorten bewijs dat community sanctions beter
zijn:
a. Gevangenis is niet effectief, het rehabilitiseert niet en schrikt niet af. Ze kunnen zelfs criminele
commitment versterken.
b. Community sanctions zijn goedkoper
c. Community sanctions zijn menselijker dan andere instituties. Gevangenissen zijn dierlijk want je stopt
mensen in een hok
2. Sociologische/politieke opvattingen
a. Deviantie vindt zijn oorsprong in de samenleving en daarom moet preventie en genezing ook in de
samenleving plaatsvinden.
b. Het toepassen van stigma’s en labels zorgt ervoor dat de deviantie juist meer gaat plaatsvinden en dat
het terugkeren in het normale leven moeilijker wordt
c. Veel maatregelen zijn niet de juiste maatregelen; de beleidsvoering moet zich meer focussen op minder
schade toebrengen, dus moet decriminalisatie en decarceratie bevorderd worden.
Cohen geeft kritiek op community treatment:
- Het is niet zeker of het effectief is voor het terugdringen van criminaliteit tov traditionele gevangenissen
- Het kan stigmatiserend zijn
- Deze methoden zijn niet altijd goedkoper
- Community treatment is niet altijd heel humaner. Ze bevatten dezelfde kenmerken van dwang als het systeem
dat ze zouden moeten vervangen (gevangenissen)
- Het kan ertoe leiden dat mensen die hulp nodig hebben juist geen steun krijgen, omdat diensten worden
stopgezet of omdat commerciële partijen hen uitbuiten in plaats van te helpen.
- Het zijn nieuwe vormen van interventies die eigenlijk het oude strafsysteem nabootsen, maar op een andere
manier. Community sanctions hebben dezelfde onderdrukkende en dwingende eigenschappen als de oude
gevangenissen of instellingen. Denk hierbij aan intensief toezicht in de gemeenschap, verplichte
behandelingsprogramma’s of andere controlemechanismen die de vrijheden beperken.
- Het is niet duidelijk of de decarceratie zo snel heeft plaatsgevonden als de ideologie zegt
4
Januari 2026
Inclusief Hoorcolleges en Toepassingsopdrachten
1
,Inhoudsopgave
Probleem 1.................................................................................................................................................... 4
Leerdoel 1: Wat is er sinds de jaren ’50 van de 20 e eeuw veranderd in het denken over en de aanpak van
criminaliteit en daders?........................................................................................................................................4
Leerdoel 2: Hoe zijn deze ontwikkelingen te verklaren?....................................................................................12
Leerdoel 3: Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de actoren en organisaties die zich bezig houden met
de bestrijding van criminaliteit en onveiligheid?................................................................................................14
Leerdoel 4: Welke actoren en instanties zijn in NL betrokken bij de bestrijding van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................20
Toepassingsopdracht:.........................................................................................................................................25
Probleem 2.................................................................................................................................................. 26
Leerdoel 1: Met welke organisatorische veranderingen hebben de actoren in de praktijk te maken gehad en
hoe verhouden die zich tot de bredere maatschappelijke ontwikkelingen uit week 1?.....................................26
Leerdoel 2: Hoe gaan de actoren met deze veranderingen om?........................................................................34
Leerdoel 3: Wat zijn de bedoelde en onbedoelde gevolgen van de wijze waarop actoren hiermee omgaan?. 37
Toepassingsopdracht..........................................................................................................................................40
Probleem 3.................................................................................................................................................. 42
Leerdoel 1: Welke rollen hebben gemeenten en burgemeesters in het criminaliteits- en veiligheidsbeleid?. . .42
Leerdoel 2: Hoe zijn die rollen de afgelopen jaren veranderd en hoe kan dat worden verklaard?....................44
Leerdoel 3: Welke positieve en negatieve gevolgen van een grotere rol voor de burgemeester en bestuurlijke
actoren worden beschreven in de literatuur?....................................................................................................46
Leerdoel 4: Welke factoren beïnvloeden de samenwerking tussen het bestuur en andere actoren in het
veiligheidsveld?...................................................................................................................................................53
Probleem 4.................................................................................................................................................. 58
Leerdoel 1: Welke rollen kunnen burgers en bedrijven innemen in de aanpak van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................58
Probleem 5.................................................................................................................................................. 71
Leerdoel 1: Hoe kunnen de opkomst en ontwikkeling van integrale samenwerking en veiligheidsnetwerken
worden verklaard en geduid?.............................................................................................................................71
Leerdoel 2: Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de rol van de overheid?................................................85
Leerdoel 3: Wat voor netwerken kunnen volgens de literatuur worden onderscheiden?.................................85
Leerdoel 4: Wat zijn factoren die nodig zijn voor samenwerking?.....................................................................85
Toepassingsopdracht (belangrijke verschillen tussen 3 perspectieven).............................................................85
Probleem 6.................................................................................................................................................. 86
Leerdoel 1: Hoe werken verschillende actoren in de praktijk samen aan de bestrijding van criminaliteit en
onveiligheid?.......................................................................................................................................................86
Leerdoel 2: Welke factoren zijn nodig voor samenwerking?............................................................................102
Leerdoel 3: Wat zijn (mogelijke) uitdagingen en problemen bij een integrale samenwerking? En hoe gaan de
actoren hiermee om?........................................................................................................................................102
2
, Leerdoel 4: Wat zijn bedoelde en onbedoelde gevolgen van samenwerking?.................................................102
Toepassingsopdracht........................................................................................................................................102
Probleem 7................................................................................................................................................ 105
Leerdoel 1: Hoe presenteren de actoren zich en hoe verantwoorden zij hun optreden/resultaten?...............105
Leerdoel 2: Met welke doelen verantwoorden zij zich?...................................................................................105
Leerdoel 3: Welke ontwikkelingen hebben zich voorgedaan rond de verantwoording over criminaliteits- en
veiligheidsbeleid in NL?....................................................................................................................................105
Leerdoel 4: Wat betekent integrale samenwerking voor de presentatie van de actoren en de verantwoording
van resultaten?.................................................................................................................................................106
Leerdoel 5: Wat zijn de onbedoelde gevolgen van de wijze waarop actoren zich presenteren en
verantwoorden?...............................................................................................................................................106
Probleem 8................................................................................................................................................ 106
Hoorcollege............................................................................................................................................... 107
Week 1: Een inleiding (Preventie en Bestraffing & Actoren in de rechtshandhaving).....................................107
Week 2: Law in the books vs law in action.......................................................................................................110
Week 3: Ondermijnende criminaliteit; de aanpak van multi-problematiek.....................................................114
Week 4: Gastcollege en De maatschappelijke inbedding van de rechtshandhaving.......................................118
Week 5: Gastcollege en Samenwerken aan veiligheid.....................................................................................122
Week 6: Gastcollege en Nabespreking Tentamenvraag..................................................................................123
3
, Probleem 1
Leerdoel 1: Wat is er sinds de jaren ’50 van de 20e eeuw veranderd in het denken over en de
aanpak van criminaliteit en daders?
Dit bevat ook de stof voor leerdoel 3. Onderstaande literatuur zijn dus leerdoel 1 en leerdoel 3.
Cohen, S. (1979). The punitive city. Notes on the dispersal of social control. Crime, Law and Social Change, 3(4), 339-363.
Cohen is cruciaal om Penal Welfarism te begrijpen omdat hij analyseert hoe controle werkt in het Penal Welfarism. Hij
beschrijft de hoogtijdagen van het Penal Welfarism (1945-1970) Hij checkt de assumptie (aanname) van het Welfarism dat
humaner per se minder controle betekent. Hij zegt dat de controle juist verplaatst van samenleving naar gevangenis.
The punitive city: een concept van cohen waarbij de gemeenschap bijdraagt aan de aanpak van de criminaliteit d.m.v.
sociale controle. Niet alleen de gevangenis kan criminaliteit aanpakken, iedereen (in de gemeenschap) kan dit doen.
The dispersal of social control: de verspreiding van controlemechanismen in de samenleving.
From prison to community
Transformaties eind 18e en begin 19e eeuw ( from prison to community):
- Ontwikkelen van een centrale staat: verzorgingsstaat, de controle van criminaliteit en zorg voor afhankelijken
worden gecentraliseerd.
- Het begrip dat verschillende soorten criminelen bestaan waarvan verschillende experts eigen kennis hebben.
- Een verhoogde scheiding tussen devianten en afhankelijken die elk door een andere instantie geholpen worden
(gevangenissen, psychiatrische instellingen en andere gesloten instellingen voor behandeling en bestraffing).
De kijk op de gevangenis en Community Treatment
Eind 18e eeuw dient de gevangenis als het laatste redmiddel (ultimum remedium). In het midden van de 19e eeuw was de
gevangenis bij voorkeur de eerste plek waar je terecht komt na een delict. Eind jaren 60 werd de gevangenis weer het
laatste redmiddel. Het gevolg was dat er steeds meer decarceration (verminderen van aantal gevangen) plaatvond: er
kwamen steeds minder gevangenissen en veel gevangenissen werden gesloten. Community sanctions werden steeds vaker
toegepast. Gevangenissen zouden ineffectief zijn en niet humaan.
Community treatment is het gevolg van dat de gevangenissen weer het laatste redmiddel waren. Dit betreft iedere vorm
van sociale controle buiten de gevangenis. In de literatuur over community treatment zijn er twee sets aan assumpties:
1. Gezond verstand (‘wat iedereen al weet’): dit is gebouwd op drie soorten bewijs dat community sanctions beter
zijn:
a. Gevangenis is niet effectief, het rehabilitiseert niet en schrikt niet af. Ze kunnen zelfs criminele
commitment versterken.
b. Community sanctions zijn goedkoper
c. Community sanctions zijn menselijker dan andere instituties. Gevangenissen zijn dierlijk want je stopt
mensen in een hok
2. Sociologische/politieke opvattingen
a. Deviantie vindt zijn oorsprong in de samenleving en daarom moet preventie en genezing ook in de
samenleving plaatsvinden.
b. Het toepassen van stigma’s en labels zorgt ervoor dat de deviantie juist meer gaat plaatsvinden en dat
het terugkeren in het normale leven moeilijker wordt
c. Veel maatregelen zijn niet de juiste maatregelen; de beleidsvoering moet zich meer focussen op minder
schade toebrengen, dus moet decriminalisatie en decarceratie bevorderd worden.
Cohen geeft kritiek op community treatment:
- Het is niet zeker of het effectief is voor het terugdringen van criminaliteit tov traditionele gevangenissen
- Het kan stigmatiserend zijn
- Deze methoden zijn niet altijd goedkoper
- Community treatment is niet altijd heel humaner. Ze bevatten dezelfde kenmerken van dwang als het systeem
dat ze zouden moeten vervangen (gevangenissen)
- Het kan ertoe leiden dat mensen die hulp nodig hebben juist geen steun krijgen, omdat diensten worden
stopgezet of omdat commerciële partijen hen uitbuiten in plaats van te helpen.
- Het zijn nieuwe vormen van interventies die eigenlijk het oude strafsysteem nabootsen, maar op een andere
manier. Community sanctions hebben dezelfde onderdrukkende en dwingende eigenschappen als de oude
gevangenissen of instellingen. Denk hierbij aan intensief toezicht in de gemeenschap, verplichte
behandelingsprogramma’s of andere controlemechanismen die de vrijheden beperken.
- Het is niet duidelijk of de decarceratie zo snel heeft plaatsgevonden als de ideologie zegt
4
