Samenvatting sanctierecht
Week 1a
Vegter – Vormen van detentie
Vegter beschrijft de ontwikkeling van het sanctiestelsel en laat zien dat de rechtvaardiging van
straf niet vanuit één zuivere straftheorie kan worden begrepen. In de praktijk worden
verschillende strafdoelen gecombineerd. Vergelding, speciale preventie en generale preventie
spelen allen een rol, waarbij de nadruk verschuift afhankelijk van het type delict en de persoon
van de dader.
Binnen de vergeldingstheorie wordt straf gerechtvaardigd door het gepleegde delict zelf. Straf
is een morele reactie op schuld en dient als uitdrukking van normafkeuring. Strafgrond en
strafdoel vallen hier samen. Vergelding is diep verankerd in het strafrecht en speelt een
belangrijke rol bij straftoemeting, met name via de ernst van het feit en de mate van
verwijtbaarheid. Tegelijkertijd biedt een zuiver vergeldende benadering weinig richting voor
strafbeleid en de keuze van concrete sancties. Vergelding fungeert daarom vooral als grondslag
en begrenzing van straf.
Speciale preventie rechtvaardigt straf vanuit het voorkomen van herhaling door de dader. Dit
kan door resocialisatie, afschrikking van de dader of onschadelijkmaking. Vegter is kritisch over
de effectiviteit van de vrijheidsstraf op dit punt. Empirisch onderzoek laat zien dat
gevangenisstraf nauwelijks recidiveverminderend werkt en dat resocialiserende effecten beperkt
zijn. De vrijheidsstraf blijkt vooral effectief als beveiligingsmaatregel, doordat de veroordeelde
tijdens detentie geen strafbare feiten in de samenleving kan plegen.
Generale preventie richt zich op de samenleving als geheel en wordt vaak ten onrechte
gelijkgesteld aan afschrikking. Vegter benadrukt dat positieve generale preventie een
belangrijke rol speelt, namelijk normbevestiging, norminprenting en het versterken van
vertrouwen in de rechtsorde. Door strafoplegging en tenuitvoerlegging wordt zichtbaar gemaakt
dat normschendingen niet worden getolereerd, wat bijdraagt aan de legitimiteit van het
strafrecht.
Volgens Vegter wordt het Nederlandse sanctierecht gekenmerkt door een verenigingstheorie.
Daarbij vormt vergelding de grondslag en bovengrens van de straf, terwijl preventieve doelen
binnen die grenzen kunnen worden meegewogen. Deze benadering wordt ook zichtbaar in de
rechtspraak van de Hoge Raad, die geen strikte regel hanteert dat de straf nooit hoger mag zijn
dan de schuld van de dader. In ernstige zaken kan speciale preventie en
maatschappijbescherming zwaarder wegen dan schuldvergelding, terwijl in andere gevallen
normbevestiging of vergelding centraal staat.
Vegter gebruikt de metafoor van de trekharmonica om deze flexibiliteit te duiden: de nadruk op
strafdoelen verschuift afhankelijk van de omstandigheden van het geval. De wetgever biedt
hiervoor ruime speelruimte door het hanteren van strafminima en -maxima, zonder een
,duidelijke hiërarchie van strafdoelen vast te leggen. Vegter is kritisch over dit pragmatisme en
wijst op het ontbreken van een consistente theoretische fundering van het sanctiestelsel.
Samenvattend laat Vegter zien dat de vrijheidsstraf in het Nederlandse sanctierecht niet kan
worden gerechtvaardigd vanuit één enkele straftheorie. Vergelding begrenst en legitimeert de
straf, speciale preventie rechtvaardigt vooral de beveiligende functie van detentie, en generale
preventie draagt bij aan normbevestiging en maatschappelijke legitimiteit. De dominante
benadering is een flexibele vereniging van strafdoelen.
, Meijer - In al haar facetten
Resocialisatie heeft in het penitentiaire recht een centrale plaats gekregen, maar Meijer laat
zien dat de betekenis ervan door de tijd heen is verschoven en dat het begrip juist daardoor
makkelijk kan worden ingevuld op verschillende manieren. Ze beschrijft resocialisatie als één
van de drie vormen van speciale preventie, naast incapacitatie en afschrikking. Tegelijkertijd
signaleert ze dat het beleid in de afgelopen decennia steeds sterker punitief is geworden, met
meer nadruk op vergelding, beveiliging en langer toezicht, terwijl op Europees niveau juist een
sterke positie van resocialisatie is benadrukt. Meijer betoogt dat dit geen echte tegenstelling
hoeft te zijn, omdat resocialisatie de laatste jaren is “herverpakt” zodat het past binnen een
veiligheidsgerichte en punitieve beleidslogica.
Meijer bespreekt vervolgens meerdere grondslagen van resocialisatie. Een klassieke grondslag
is menselijke waardigheid, vooral sterk na de Tweede Wereldoorlog en in de EHRM-lijn rond
levenslange straffen. In die benadering komt resocialisatie dicht bij een recht of positieve
verplichting van de staat, waarbij de gedetineerde als verantwoordelijk individu kansen moet
krijgen om aan terugkeer te werken. Daarnaast is er een utilistische grondslag: resocialisatie
wordt gerechtvaardigd omdat het de samenleving veiliger maakt en recidive moet verminderen.
In modern beleid wordt resocialisatie vaak onder de noemer re-integratie gepresenteerd, met
nadruk op praktische basisvoorwaarden zoals wonen, inkomen, schulden, zorg en netwerk.
Volgens Meijer dient dit vaak vooral het collectieve veiligheidsbelang, niet per se het welzijn van
de veroordeelde.
Een derde grondslag is risicomanagement: resocialisatie wordt onderdeel van
risicobeheersing, met een verschuiving naar actuariële controle en toezicht. In die logica wordt
behandeling en begeleiding vooral ingezet als het aantoonbaar bijdraagt aan risicoreductie en
publieke veiligheid. Meijer benoemt ook resocialisatie als iets dat steeds meer samenwerkt met
punitiviteit, bijvoorbeeld doordat vrijheidsbeperkende sancties en interventies worden neergezet
als “straffen in de samenleving”. Tot slot bespreekt ze morele resocialisatie: resocialisatie als
morele verbetering en het communiceren van de morele afkeurenswaardigheid van het delict,
met nadruk op verantwoordelijkheid, inzicht, excuses, gedragsverandering en herstel van
morele relaties.
Daarna maakt Meijer een belangrijk punt over de praktijk. Er is geen wettelijke, eenduidige
definitie van resocialisatie als sanctiedoel, en ook geen rangorde van strafdoelen. Dat maakt
onduidelijk hoe de strafrechter resocialisatie moet wegen en waarop de rechter het baseert. In
theorie zou de rechter zicht moeten hebben op de omstandigheden en behoeften van de
verdachte om resocialisatie serieus mee te wegen, maar dat zicht ontbreekt vaak.
Bij vrijheidsbenemende sancties laat Meijer zien dat resocialisatie in Nederland steeds
sterker is gekoppeld aan veiligheid. Re-integratie wordt benadrukt, maar de feitelijke
mogelijkheden voor resocialisatie zijn juist afhankelijker gemaakt van gedrag en selectie, zoals
via promoveren en degraderen, toegang tot programma’s en vrijheden. Daarmee ontstaat een
discrepantie: het politieke verhaal spreekt over re-integratie, terwijl de
resocialisatie-instrumenten in de uitvoering worden ingeperkt en conditioneler worden. Ook
Week 1a
Vegter – Vormen van detentie
Vegter beschrijft de ontwikkeling van het sanctiestelsel en laat zien dat de rechtvaardiging van
straf niet vanuit één zuivere straftheorie kan worden begrepen. In de praktijk worden
verschillende strafdoelen gecombineerd. Vergelding, speciale preventie en generale preventie
spelen allen een rol, waarbij de nadruk verschuift afhankelijk van het type delict en de persoon
van de dader.
Binnen de vergeldingstheorie wordt straf gerechtvaardigd door het gepleegde delict zelf. Straf
is een morele reactie op schuld en dient als uitdrukking van normafkeuring. Strafgrond en
strafdoel vallen hier samen. Vergelding is diep verankerd in het strafrecht en speelt een
belangrijke rol bij straftoemeting, met name via de ernst van het feit en de mate van
verwijtbaarheid. Tegelijkertijd biedt een zuiver vergeldende benadering weinig richting voor
strafbeleid en de keuze van concrete sancties. Vergelding fungeert daarom vooral als grondslag
en begrenzing van straf.
Speciale preventie rechtvaardigt straf vanuit het voorkomen van herhaling door de dader. Dit
kan door resocialisatie, afschrikking van de dader of onschadelijkmaking. Vegter is kritisch over
de effectiviteit van de vrijheidsstraf op dit punt. Empirisch onderzoek laat zien dat
gevangenisstraf nauwelijks recidiveverminderend werkt en dat resocialiserende effecten beperkt
zijn. De vrijheidsstraf blijkt vooral effectief als beveiligingsmaatregel, doordat de veroordeelde
tijdens detentie geen strafbare feiten in de samenleving kan plegen.
Generale preventie richt zich op de samenleving als geheel en wordt vaak ten onrechte
gelijkgesteld aan afschrikking. Vegter benadrukt dat positieve generale preventie een
belangrijke rol speelt, namelijk normbevestiging, norminprenting en het versterken van
vertrouwen in de rechtsorde. Door strafoplegging en tenuitvoerlegging wordt zichtbaar gemaakt
dat normschendingen niet worden getolereerd, wat bijdraagt aan de legitimiteit van het
strafrecht.
Volgens Vegter wordt het Nederlandse sanctierecht gekenmerkt door een verenigingstheorie.
Daarbij vormt vergelding de grondslag en bovengrens van de straf, terwijl preventieve doelen
binnen die grenzen kunnen worden meegewogen. Deze benadering wordt ook zichtbaar in de
rechtspraak van de Hoge Raad, die geen strikte regel hanteert dat de straf nooit hoger mag zijn
dan de schuld van de dader. In ernstige zaken kan speciale preventie en
maatschappijbescherming zwaarder wegen dan schuldvergelding, terwijl in andere gevallen
normbevestiging of vergelding centraal staat.
Vegter gebruikt de metafoor van de trekharmonica om deze flexibiliteit te duiden: de nadruk op
strafdoelen verschuift afhankelijk van de omstandigheden van het geval. De wetgever biedt
hiervoor ruime speelruimte door het hanteren van strafminima en -maxima, zonder een
,duidelijke hiërarchie van strafdoelen vast te leggen. Vegter is kritisch over dit pragmatisme en
wijst op het ontbreken van een consistente theoretische fundering van het sanctiestelsel.
Samenvattend laat Vegter zien dat de vrijheidsstraf in het Nederlandse sanctierecht niet kan
worden gerechtvaardigd vanuit één enkele straftheorie. Vergelding begrenst en legitimeert de
straf, speciale preventie rechtvaardigt vooral de beveiligende functie van detentie, en generale
preventie draagt bij aan normbevestiging en maatschappelijke legitimiteit. De dominante
benadering is een flexibele vereniging van strafdoelen.
, Meijer - In al haar facetten
Resocialisatie heeft in het penitentiaire recht een centrale plaats gekregen, maar Meijer laat
zien dat de betekenis ervan door de tijd heen is verschoven en dat het begrip juist daardoor
makkelijk kan worden ingevuld op verschillende manieren. Ze beschrijft resocialisatie als één
van de drie vormen van speciale preventie, naast incapacitatie en afschrikking. Tegelijkertijd
signaleert ze dat het beleid in de afgelopen decennia steeds sterker punitief is geworden, met
meer nadruk op vergelding, beveiliging en langer toezicht, terwijl op Europees niveau juist een
sterke positie van resocialisatie is benadrukt. Meijer betoogt dat dit geen echte tegenstelling
hoeft te zijn, omdat resocialisatie de laatste jaren is “herverpakt” zodat het past binnen een
veiligheidsgerichte en punitieve beleidslogica.
Meijer bespreekt vervolgens meerdere grondslagen van resocialisatie. Een klassieke grondslag
is menselijke waardigheid, vooral sterk na de Tweede Wereldoorlog en in de EHRM-lijn rond
levenslange straffen. In die benadering komt resocialisatie dicht bij een recht of positieve
verplichting van de staat, waarbij de gedetineerde als verantwoordelijk individu kansen moet
krijgen om aan terugkeer te werken. Daarnaast is er een utilistische grondslag: resocialisatie
wordt gerechtvaardigd omdat het de samenleving veiliger maakt en recidive moet verminderen.
In modern beleid wordt resocialisatie vaak onder de noemer re-integratie gepresenteerd, met
nadruk op praktische basisvoorwaarden zoals wonen, inkomen, schulden, zorg en netwerk.
Volgens Meijer dient dit vaak vooral het collectieve veiligheidsbelang, niet per se het welzijn van
de veroordeelde.
Een derde grondslag is risicomanagement: resocialisatie wordt onderdeel van
risicobeheersing, met een verschuiving naar actuariële controle en toezicht. In die logica wordt
behandeling en begeleiding vooral ingezet als het aantoonbaar bijdraagt aan risicoreductie en
publieke veiligheid. Meijer benoemt ook resocialisatie als iets dat steeds meer samenwerkt met
punitiviteit, bijvoorbeeld doordat vrijheidsbeperkende sancties en interventies worden neergezet
als “straffen in de samenleving”. Tot slot bespreekt ze morele resocialisatie: resocialisatie als
morele verbetering en het communiceren van de morele afkeurenswaardigheid van het delict,
met nadruk op verantwoordelijkheid, inzicht, excuses, gedragsverandering en herstel van
morele relaties.
Daarna maakt Meijer een belangrijk punt over de praktijk. Er is geen wettelijke, eenduidige
definitie van resocialisatie als sanctiedoel, en ook geen rangorde van strafdoelen. Dat maakt
onduidelijk hoe de strafrechter resocialisatie moet wegen en waarop de rechter het baseert. In
theorie zou de rechter zicht moeten hebben op de omstandigheden en behoeften van de
verdachte om resocialisatie serieus mee te wegen, maar dat zicht ontbreekt vaak.
Bij vrijheidsbenemende sancties laat Meijer zien dat resocialisatie in Nederland steeds
sterker is gekoppeld aan veiligheid. Re-integratie wordt benadrukt, maar de feitelijke
mogelijkheden voor resocialisatie zijn juist afhankelijker gemaakt van gedrag en selectie, zoals
via promoveren en degraderen, toegang tot programma’s en vrijheden. Daarmee ontstaat een
discrepantie: het politieke verhaal spreekt over re-integratie, terwijl de
resocialisatie-instrumenten in de uitvoering worden ingeperkt en conditioneler worden. Ook
