Deel 2: Omgaan met agressie & geweld
1. Agressie: wat is het?
2. Ontwikkeling van agressie
3. Omgaan met agressie 1 impact
4. Omgaan met agressie 2 hanteren
5. Leidraden
1. Agressie: wat is het?
1.1. Inleiding: voorbeelden van agressie in de hulpverleningsrelatie
Agressie kent vele vormen en gradaties.
1.2. Agressie…?
Agressie en vijandigheid worden vaak – ten onrechte – met elkaar verward
De term agressie was in oorsprong vrij van elk waardeoordeel. Romeinen
betekende “agressio” zowel dichterbij komen, naderen, iets beginnen, als
aanvallen of overvallen.
“Agressio” valt dus eigenlijk te vertalen als “ergens gericht op afgaan”,
“een middel om jouw doel te bereiken”, “aanloop”. Een veel neutraler
begrip dan vernietiging.
Agressie is gedrag dat al of niet opzettelijk bij de ander of bij zichzelf
immateriële en/of materiële schade veroorzaakt, waarbij formele en/of
informele regels worden geschonden.
Geweld = “grovere vormen van agressie”
m.a.w. kenmerkend voor agressie:
Schade
Grensoverschrijding
Niet steeds intentioneel (‘opzettelijk’)
Florence Nightingale:
o Sociaal bewogen vrouw
o Grondlegster van de moderne verpleegkunde
o Inspiratiebron voor Martin Luther King en Ghandi
- Iconen van geweldloos verzet
o Drijfveren van haar werk was ‘woede’
- Gevoel waarmee agressie vaak gepaard gaat
Agressie als energie productief/ constructief. Inzetten, omzetten in sociaal
aanvaardbare handelingen, in plaats van het tot een destructieve kracht te
laten uitgroeien, is noodzakelijk om als persoon te overleven in relatie tot
anderen.
,1.3. … of toch “geweld”
Agressie = “gedrag – bewust of onbewust gesteld – dat schade of nadeel
toebrengt, fysiek en/of emotioneel, aan personen, aan zichzelf of aan de
materiële omgeving”. Wordt de aanwezigheid van een destructief
effect als wezenlijk kenmerk van agressie benoemd. = een versmalling
ten opzichte van de definitie die we kennen uit de territoriumleer, maar
aansluit bij hoe wij het begrip onderscheiden van assertiviteit, wat wel
eens “gezonde agressie” wordt genoemd.
Geweld = als het gedrag niet enkel een destructief effect heeft, maar ook
destructieve intentie, het met kwaad opzet schade toebrengen, dan zullen
we eerder geneigd zijn de term “geweld” te gebruiken.
Kortom: in de afbakening van wat “geweld” is, kunnen we niet anders dan
vanuit de betekenisverlening van het slachtoffer kijken. Datzelfde geldt
immers voor agressie: het slachtoffer voelt zich door het gedrag gekwetst
of geschaad. Agressie en grensoverschrijdend gedrag kunnen hier als
synoniemen worden beschouwd. Van Der Ploeg voegt dat
grensoverschrijdende in zijn definitie van agressie. We hanteren ze dan
ook als richtsnoer voor deze cursus:
Agressie is gedrag dat al of niet opzettelijk bij de ander immateriële
en/ of materiële schade veroorzaakt, waarbij formele en/of informele
regels worden geschonden.
1.4. Soorten agressie
Agressie verwijst naar een veelheid aan verschillende gedragingen, die op
verschillende manieren van elkaar kunnen worden onderscheiden:
1.4.1. Drijfveer/ functie
1 van de meest gehanteerde opdelingen in agressie, is die tussen
frustratie-agressie en instrumentele agressie.
- Frustratie-agressie of reactieve agressie
… is een reactie op een situatie die frustrerend aanvoelt. De functie van
agressie is dan vooral ventileren/ reduceren van spanning.
Vb. Christa is overspannen, op het moment haar iets gevraagd wordt snaft ze de
ander haar neus af.
- Instrumentele of proactieve agressie
… is de agressie die ingezet wordt met oog op bereiken van een bepaald
doel.
, Intimidatie, dreigen, pesten, weigeren te praten, emotionele
chantage, …
Grens tussen reactieve en proactieve agressie soms heel dun.
Reactieve agressie kan door de manier waarop hierop door de omgeving al
dan niet bewust wordt gereageerd, een instrumentele functie krijgen.
vb. Een groepje jongeren slaan een toevallige voorbijganger in mekaar. Puur
frustraties uitleven? Of met het oog op stelen van zijn smartphone (instrumenteel)?
1.4.2. Gerichtheid
- Materiaal- en omgevingsgericht
Binnen materiaalgerichtheid kan nog een onderscheid gemaakt worden
naargelang het over:
o Eigen of andermans materiaal gaat
o Over die specifieke persoon of eerder op “materiaal” in het
algemeen
- Persoonsgericht
Is het selectief?
o Is het op 1 specifieke persoon, die door de geweldenaar als bron van
frustratie wordt ervaren?
o Gericht op personen die toevallig in de nabijheid zijn?
Persoonsgerichte agressie kan verder lichamelijk (incl seksueel), of eerder
emotioneel/relationeel van aard zijn.
- Op zichzelf gericht
Zelfbeschuldigingen, zelfpijniging, zelfverwonderd gedrag, zelfverminking,
suïcide(poging), …
- Ongericht
… of geen duidelijke gerichtheid aan te geven
1.4.3. Ernst
De ernst van probleemgedrag wordt vaak gemeten aan:
o De aard & ernst van de gevolgen
o Frequentie en duur van het gedrag
1. Agressie: wat is het?
2. Ontwikkeling van agressie
3. Omgaan met agressie 1 impact
4. Omgaan met agressie 2 hanteren
5. Leidraden
1. Agressie: wat is het?
1.1. Inleiding: voorbeelden van agressie in de hulpverleningsrelatie
Agressie kent vele vormen en gradaties.
1.2. Agressie…?
Agressie en vijandigheid worden vaak – ten onrechte – met elkaar verward
De term agressie was in oorsprong vrij van elk waardeoordeel. Romeinen
betekende “agressio” zowel dichterbij komen, naderen, iets beginnen, als
aanvallen of overvallen.
“Agressio” valt dus eigenlijk te vertalen als “ergens gericht op afgaan”,
“een middel om jouw doel te bereiken”, “aanloop”. Een veel neutraler
begrip dan vernietiging.
Agressie is gedrag dat al of niet opzettelijk bij de ander of bij zichzelf
immateriële en/of materiële schade veroorzaakt, waarbij formele en/of
informele regels worden geschonden.
Geweld = “grovere vormen van agressie”
m.a.w. kenmerkend voor agressie:
Schade
Grensoverschrijding
Niet steeds intentioneel (‘opzettelijk’)
Florence Nightingale:
o Sociaal bewogen vrouw
o Grondlegster van de moderne verpleegkunde
o Inspiratiebron voor Martin Luther King en Ghandi
- Iconen van geweldloos verzet
o Drijfveren van haar werk was ‘woede’
- Gevoel waarmee agressie vaak gepaard gaat
Agressie als energie productief/ constructief. Inzetten, omzetten in sociaal
aanvaardbare handelingen, in plaats van het tot een destructieve kracht te
laten uitgroeien, is noodzakelijk om als persoon te overleven in relatie tot
anderen.
,1.3. … of toch “geweld”
Agressie = “gedrag – bewust of onbewust gesteld – dat schade of nadeel
toebrengt, fysiek en/of emotioneel, aan personen, aan zichzelf of aan de
materiële omgeving”. Wordt de aanwezigheid van een destructief
effect als wezenlijk kenmerk van agressie benoemd. = een versmalling
ten opzichte van de definitie die we kennen uit de territoriumleer, maar
aansluit bij hoe wij het begrip onderscheiden van assertiviteit, wat wel
eens “gezonde agressie” wordt genoemd.
Geweld = als het gedrag niet enkel een destructief effect heeft, maar ook
destructieve intentie, het met kwaad opzet schade toebrengen, dan zullen
we eerder geneigd zijn de term “geweld” te gebruiken.
Kortom: in de afbakening van wat “geweld” is, kunnen we niet anders dan
vanuit de betekenisverlening van het slachtoffer kijken. Datzelfde geldt
immers voor agressie: het slachtoffer voelt zich door het gedrag gekwetst
of geschaad. Agressie en grensoverschrijdend gedrag kunnen hier als
synoniemen worden beschouwd. Van Der Ploeg voegt dat
grensoverschrijdende in zijn definitie van agressie. We hanteren ze dan
ook als richtsnoer voor deze cursus:
Agressie is gedrag dat al of niet opzettelijk bij de ander immateriële
en/ of materiële schade veroorzaakt, waarbij formele en/of informele
regels worden geschonden.
1.4. Soorten agressie
Agressie verwijst naar een veelheid aan verschillende gedragingen, die op
verschillende manieren van elkaar kunnen worden onderscheiden:
1.4.1. Drijfveer/ functie
1 van de meest gehanteerde opdelingen in agressie, is die tussen
frustratie-agressie en instrumentele agressie.
- Frustratie-agressie of reactieve agressie
… is een reactie op een situatie die frustrerend aanvoelt. De functie van
agressie is dan vooral ventileren/ reduceren van spanning.
Vb. Christa is overspannen, op het moment haar iets gevraagd wordt snaft ze de
ander haar neus af.
- Instrumentele of proactieve agressie
… is de agressie die ingezet wordt met oog op bereiken van een bepaald
doel.
, Intimidatie, dreigen, pesten, weigeren te praten, emotionele
chantage, …
Grens tussen reactieve en proactieve agressie soms heel dun.
Reactieve agressie kan door de manier waarop hierop door de omgeving al
dan niet bewust wordt gereageerd, een instrumentele functie krijgen.
vb. Een groepje jongeren slaan een toevallige voorbijganger in mekaar. Puur
frustraties uitleven? Of met het oog op stelen van zijn smartphone (instrumenteel)?
1.4.2. Gerichtheid
- Materiaal- en omgevingsgericht
Binnen materiaalgerichtheid kan nog een onderscheid gemaakt worden
naargelang het over:
o Eigen of andermans materiaal gaat
o Over die specifieke persoon of eerder op “materiaal” in het
algemeen
- Persoonsgericht
Is het selectief?
o Is het op 1 specifieke persoon, die door de geweldenaar als bron van
frustratie wordt ervaren?
o Gericht op personen die toevallig in de nabijheid zijn?
Persoonsgerichte agressie kan verder lichamelijk (incl seksueel), of eerder
emotioneel/relationeel van aard zijn.
- Op zichzelf gericht
Zelfbeschuldigingen, zelfpijniging, zelfverwonderd gedrag, zelfverminking,
suïcide(poging), …
- Ongericht
… of geen duidelijke gerichtheid aan te geven
1.4.3. Ernst
De ernst van probleemgedrag wordt vaak gemeten aan:
o De aard & ernst van de gevolgen
o Frequentie en duur van het gedrag
