GENETICA – BEGRIPPEN, KRUISINGEN, STAMBOMEN
Voor een uitgebreidere uitleg wordt verwezen naar de bijgevoegde bladzijden uit BvJ,
en naar Bioplek. Hier krijg je alleen de hoofdlijnen.
Genetica = erfelijkheidsleer.
Alle erfelijke eigenschappen van een individu liggen op de genen.
Een gen is een bepaalde plaats (locatie) op het DNA van een chromosoom.
Vb: het gen voor de oogkleur.
Dit kan verschillend worden ingevuld: de beide allelen (enkelvoud allel) van een gen.
In het voorbeeld van het gen voor de oogkleur kan dit gen kan in twee vormen
voorkomen: met informatie voor een bruine oogkleur (code B) of met informatie voor
een blauwe oogkleur (code b).
Elk individu heeft in alle lichaamscellen (= alle cellen behalve de geslachtscellen) elk
chromosoom 2x (1x van de vader, en 1x van de moeder), dus ook elk gen 2x. Dit heet
diploid = 2n: je hebt 2 complete sets erfelijke informatie, elk chromosoom (en dus elk
gen) is 2 keer aanwezig.
Een geslachtscel is haploid = n: deze heeft slechts één complete set erfelijke
informatie, elk chromosoom (en dus elk gen) is één keer aanwezig.
Dat betekent dat elk individu van elk gen in alle lichaamscellen twee allelen heeft, dus
een genotype (= de erfelijke informatie) van twee letters heeft.
In het voorbeeld zijn maar drie combinaties mogelijk voor de oogkleur: BB, Bb of bb.
Meer mogelijkheden zijn er niet. Van elke ouder heb je één letter gekregen.
Bij bijv Bb maakt het niet uit of je B van je vader en b van je moeder hebt gekregen, of
andersom.
Het fenotype (uiterlijk kenmerk) is het gevolg van het genotype en het milieu.
(fenotype = genotype + milieu.)
We behandelen twee vormen van overerving:
I. Dominant-recessieve overerving
In het voorbeeld van de oogkleur is het ene allel dominant over het andere:
Genotype BB geeft het fenotype bruine ogen.
Genotype Bb geeft het fenotype bruine ogen.
Genotype bb geeft het fenotype blauwe ogen.
Je ziet dat bij Bb de informatie voor bruine ogen (B) het blijkbaar wint van de
informatie voor blauwe ogen (b). B is dan dominant over b; b noemen we dan
recessief. (B>b)
Recessief is dan ondergeschikt, of ook wel verstopt: hij is er wel in het genotype, maar
dat kun je niet zien aan het fenotype.
Afspraak is: dominant geven we met een hoofdletter aan, recessief met dezelfde
kleine letter; de hoofdletter staat voorop. Dus Bb en bB zijn hetzelfde, maar we
schrijven altijd Bb.
Hier zie je alleen B tot uiting komen: bruine ogen.
1
, II. Intermediaire overerving
Hierbij is het ene allel niet dominant t.o.v. het andere, maar dragen ze (als ze tegelijk
aanwezig zijn, dus bij Bb) allebeide bij aan het fenotype. Dat fenotype ligt dan meestal
tussen de fenotypes van BB en bb in.
Voorbeeld: RR = rode bloem, rr = witte bloem, Rr ligt er tussenin = roze bloem.
Twee opmerkingen:
- Of een eigenschap dominant overerft of intermediair, zie je pas in de praktijk. Je
weet dat bij een nieuwe eigenschap niet van tevoren.
- Eigenlijk mag je niet B en b gebruiken bij een intermediaire eigenschap. (Want
een hoofdletter geeft aan dat een eigenschap dominant is, en dat is hier niet
zo.)
In de bovenbouw leer je de officiële manier; hier doen we het voor het gemak
maar even zo.
Nog twee begrippen:
Homozygoot: beide allelen zijn hetzelfde:
BB = homozygoot dominant en bb = homozygoot recessief.
Heterozygoot: beide allelen zijn verschillend: Bb
In klas 3 kijken we alleen naar eigenschappen die op 1 gen liggen: monohybride
kruising.
Daar zijn dus steeds twee dezelfde chromosomen bij betrokken. Op deze
chromosomen liggen nog veel meer eigenschappen, maar daar kijken we niet naar.
Het gaat ons bij elke opdracht steeds maar om 1 gen en 2 allelen.
Er is dan maar een beperkt aantal kruisingen mogelijk, kijk maar hieronder.
Her en der moet je zelf wat invullen!
We gaan uit van de eigenschap A, die dus als genotype voor kan komen als AA, Aa
en aa.
Dat geeft de volgende kruisingsmogelijkheden, waarbij het voor het resultaat niet
uitmaakt of je het genotype van de vader of dat van de moeder voorop zet.
Dus AA x aa is precies hetzelfde als aa x AA.
1 AA x AA homozygoot dominant x homozygoot dominant = hom dom x hom
dom
2 AA x Aa hom dom x hetero
3 AA x aa hom dom x hom rec
4 Aa x Aa hetero x hetero
5 Aa x aa hetero x hom rec
6 aa x aa hom rec x hom rec
Meer mogelijke kruisingen dan deze 6 kun je niet vinden!!
2
Voor een uitgebreidere uitleg wordt verwezen naar de bijgevoegde bladzijden uit BvJ,
en naar Bioplek. Hier krijg je alleen de hoofdlijnen.
Genetica = erfelijkheidsleer.
Alle erfelijke eigenschappen van een individu liggen op de genen.
Een gen is een bepaalde plaats (locatie) op het DNA van een chromosoom.
Vb: het gen voor de oogkleur.
Dit kan verschillend worden ingevuld: de beide allelen (enkelvoud allel) van een gen.
In het voorbeeld van het gen voor de oogkleur kan dit gen kan in twee vormen
voorkomen: met informatie voor een bruine oogkleur (code B) of met informatie voor
een blauwe oogkleur (code b).
Elk individu heeft in alle lichaamscellen (= alle cellen behalve de geslachtscellen) elk
chromosoom 2x (1x van de vader, en 1x van de moeder), dus ook elk gen 2x. Dit heet
diploid = 2n: je hebt 2 complete sets erfelijke informatie, elk chromosoom (en dus elk
gen) is 2 keer aanwezig.
Een geslachtscel is haploid = n: deze heeft slechts één complete set erfelijke
informatie, elk chromosoom (en dus elk gen) is één keer aanwezig.
Dat betekent dat elk individu van elk gen in alle lichaamscellen twee allelen heeft, dus
een genotype (= de erfelijke informatie) van twee letters heeft.
In het voorbeeld zijn maar drie combinaties mogelijk voor de oogkleur: BB, Bb of bb.
Meer mogelijkheden zijn er niet. Van elke ouder heb je één letter gekregen.
Bij bijv Bb maakt het niet uit of je B van je vader en b van je moeder hebt gekregen, of
andersom.
Het fenotype (uiterlijk kenmerk) is het gevolg van het genotype en het milieu.
(fenotype = genotype + milieu.)
We behandelen twee vormen van overerving:
I. Dominant-recessieve overerving
In het voorbeeld van de oogkleur is het ene allel dominant over het andere:
Genotype BB geeft het fenotype bruine ogen.
Genotype Bb geeft het fenotype bruine ogen.
Genotype bb geeft het fenotype blauwe ogen.
Je ziet dat bij Bb de informatie voor bruine ogen (B) het blijkbaar wint van de
informatie voor blauwe ogen (b). B is dan dominant over b; b noemen we dan
recessief. (B>b)
Recessief is dan ondergeschikt, of ook wel verstopt: hij is er wel in het genotype, maar
dat kun je niet zien aan het fenotype.
Afspraak is: dominant geven we met een hoofdletter aan, recessief met dezelfde
kleine letter; de hoofdletter staat voorop. Dus Bb en bB zijn hetzelfde, maar we
schrijven altijd Bb.
Hier zie je alleen B tot uiting komen: bruine ogen.
1
, II. Intermediaire overerving
Hierbij is het ene allel niet dominant t.o.v. het andere, maar dragen ze (als ze tegelijk
aanwezig zijn, dus bij Bb) allebeide bij aan het fenotype. Dat fenotype ligt dan meestal
tussen de fenotypes van BB en bb in.
Voorbeeld: RR = rode bloem, rr = witte bloem, Rr ligt er tussenin = roze bloem.
Twee opmerkingen:
- Of een eigenschap dominant overerft of intermediair, zie je pas in de praktijk. Je
weet dat bij een nieuwe eigenschap niet van tevoren.
- Eigenlijk mag je niet B en b gebruiken bij een intermediaire eigenschap. (Want
een hoofdletter geeft aan dat een eigenschap dominant is, en dat is hier niet
zo.)
In de bovenbouw leer je de officiële manier; hier doen we het voor het gemak
maar even zo.
Nog twee begrippen:
Homozygoot: beide allelen zijn hetzelfde:
BB = homozygoot dominant en bb = homozygoot recessief.
Heterozygoot: beide allelen zijn verschillend: Bb
In klas 3 kijken we alleen naar eigenschappen die op 1 gen liggen: monohybride
kruising.
Daar zijn dus steeds twee dezelfde chromosomen bij betrokken. Op deze
chromosomen liggen nog veel meer eigenschappen, maar daar kijken we niet naar.
Het gaat ons bij elke opdracht steeds maar om 1 gen en 2 allelen.
Er is dan maar een beperkt aantal kruisingen mogelijk, kijk maar hieronder.
Her en der moet je zelf wat invullen!
We gaan uit van de eigenschap A, die dus als genotype voor kan komen als AA, Aa
en aa.
Dat geeft de volgende kruisingsmogelijkheden, waarbij het voor het resultaat niet
uitmaakt of je het genotype van de vader of dat van de moeder voorop zet.
Dus AA x aa is precies hetzelfde als aa x AA.
1 AA x AA homozygoot dominant x homozygoot dominant = hom dom x hom
dom
2 AA x Aa hom dom x hetero
3 AA x aa hom dom x hom rec
4 Aa x Aa hetero x hetero
5 Aa x aa hetero x hom rec
6 aa x aa hom rec x hom rec
Meer mogelijke kruisingen dan deze 6 kun je niet vinden!!
2
