Wijsbegeerte samenvatting
Deel 1: mens en natuur
Hoofdstuk 1: Wat is filosofie?
Richard Feynman: “Wetenschapsfilosofie voor wetenschappers is even nuttig als vogelkunde
voor vogels” => Is filosofie nuttig voor wetenschappers???
Nigel Warburton: “Philosophy is an unusual subject in that its practitioners don’t agree what
it’s about”
Ambrose Bierce: “Een stelsel van vele wegen die van nergens naar niet leiden”
Etymologie
Filosofia: φιλοσοφία
φιλο: houden van en σοφία : wijsheid => houden van de wijsheid/liefde voor wijsheid,
verlang om te weten? => Onvolledige definitie, brengt ons niet veel verder
Aristoteles: alle mensen verlangen van nature naar wijsheid dus niet kenmerkend voor
filosofen
Drie deelaspecten: attitude, methodologie, domein
Vooroordelen over wetenschappers en filosofen:
- “Filosofie is louter fauteuilwerk”: oude mannen die discussiëren over het leven
o Fauteuilfilosofen: die gebruikmaken van intuïties en niet van empirisch
onderzoek
- “Wetenschappers gaan alleen maar empirisch te werk”: waarnemingen toetsen en
experimenteren
- “Filosofie baseert zich slechts op intuïties” : belangrijke rol maar niet alles, filosofie is
meer dan intuïtie
- “Filosofie eindigt waar wetenschap begint”
Muller-Lyer illusie: de lijnen zijn evenlang maar ons gezichtsvermogen bedriegt ons =>
Decartes: best mogelijk dat onze zintuigen ons vaker bedriegen dan we denken
Wat is filosofie:
Attitude: 2 houdingen die filosofen aannemen
1. Verwondering
Verwondering koppelen aan de werkelijkheid, maar niet elke filosoof neemt
verwondering als vertrekpunt
“Verwondering is het staren in een wereld die tot voor kort een andere wereld
was en nu de eigen wereld blijkt te zijn” (Cornelis Verhoeven)
Verwondering is een romantisch beeld maar eigenlijk ook dramatische kijk
Dramatisch – creatief – theoretisch
Filosofen verwonderen maar wetenschappers ook!
2. Kritisch nadenken
Twijfelen aan alles, alles in vraag stellen (alles wat evident is): in vraag stellen
van gebeurtenissen
Betwijfelen van autoriteiten
1
, Twijfelen over zintuigelijke waarnemingen : niet enkel wat gezegd wordt maar
ook de zintuigen
Decartes:
- in ons denken zit een kwade geest en bedriegt ons in elke voorstelling, we
nemen dingen waar maar is dat wel echt? : hij gebruikt twijfel als methode om
tot waarheid te komen
- na proces van twijfel kan hij over één ding zeker zijn namelijk het feit dat hij
denkt (je pense donc je suis)
Feynmann: “Een van de kwaliteiten van de wetenschap is dat ze ons de waarde
van rationeel denken bijbrengt, en het belang van vrijheid van denken; ze leert
ons dat het loont om te twijfelen aan de waarheid van wat ons wordt verteld”
=> ook wetenschappers doen dus wat filosofen doen : men kan kritisch zijn
zonder aan filosofie te doen
G? om filosofie te verklaren moeten we dus verder gaan dan verwondering en
twijfel
Methodologie: de methoden die filosofie gebruikt
1. Spelen met intuïties
Bv. 2 vrienden rijden dronken , ene maakt iets mee -> filosofie: wie moet zich
het meest schuldig voelen? Moral Luck
Evolutie van het begrip ‘intuïtie’ : nu iets anders dan vroeger , vroeger was het
gewoon ‘een idee hebben’
o 17e eeuw (Decartes: des idées claires et distinctes) : intuïties zijn heldere
en onderscheiden ideeën (kennis die op een onmiddellijke manier
verkregen wordt)
o Vandaag (nieuwe, eerder negatieve betekenis) : common sense/ het
gezond verstand – uitspraken en spontane opvattingen (moeilijk te
veranderen)
Maar… niet alleen filosofen werken met intuïties!
o Ook wetenschappers baseren zich op intuïties die later eventueel
bevestigd, weerlegd worden door experimenteel onderzoek
2. Gedachte-experimenten
= een instrument van de verbeelding, dat gebruikt wordt om nieuwe informatie
over een thema te verkrijgen zonder gebruik te maken van nieuwe empirische
data
Het experiment speelt zich af in het labo van de menselijke geest: een vraag of
hypothese, bv. wat moet ik doen?
Voordelen:
o Visualiseren en verhelderen van filosofische problemen
o Gegevens en argumenten voor en tegen een theorie verzamelen
o Financiële, technologische en morele problemen mee omzeilen die zich
zouden stellen bij ecthe-wereld-experimenten
Maar… niet alleen filosofen werken met gedachte-experimenten!
Voorbeeld brain in a vat:
hersenen koppelen aan machine die alles voorstelt en je alles laat geloven, je
bent nooit zeker dat wat we waarnemen echt is, bv. zit je wel echt in de les of
wordt dit door je hersenen zo voorgesteld als een droom
o Ook zo volgens Decartes: ons denken wordt voortdurend op een
dwaalspoor gezet door God of een kwaadaardige genie (malin génie)
2
, o Uit dit experiment afleiden: zekerheden zijn eigenlijk geen echte,
fundamentele zekerheden
Voorbeeld het schip van Theseus:
Griekse held Theseus die een schip als cadeau kreeg voor overwinning, hij wou
dat het schip altijd zou blijven bestaan maar na een tijd moeten delen vervangen
worden
- Als filosoof vragen ze hun af of het dan wel nog hetzelfde schip is, gaat het
louter om de materie?
- nadenken over identiteit: is identiteit het lichaam of de geest? Geest in een
ander lichaam nog steeds dezelfde identiteit?
3. Conceptuele analyse
Luciano Floridi: ‘filosofie is “conceptual engineering” -> ontrafelen en verbeteren
van concepten die we in het dagelijks leven te achteloos gebruiken
Doel: te bepalen waarover we precies spreken als we spreken over tijd, liefde,
vrijheid,…
Problematiseren van brede begrippen : ontrafelen en op een andere manier
bekijken (zoals liefde, tijd, vrijheid)
Problematiseren van specifieke begrippen (zoals ziekte, obesitas, handicap)
Maar… niet alleen filosofen doen aan conceptuele analyse (ook in sociologie en
fysica) => ze specifiëren dus nog steeds niet alles van filosofie
Domein: de aarde van de vragen en problemen waarmee ze zich
bezighouden
Filosofie kan over alles gaan, heel ruim domein : filosofische vragen gaan over alle
domeinen
Radicale, verwarrende en kritische vragen : die we in het dagelijks leven niet hoeven te
stellen
Zelfkritiek van de filosoof (versus wetenschap) : ook zijn eigen wetenschap in vraag
stellen
Vooruitgang in de filosofie? : tegenargumenten
o Ook binnen wetenschap niet altijd evident
wetenschappelijke paradigma’s elkaar opvolgen zonder echt op elkaar verder te
bouwen
o Sinds de moderne tijd talloze wetenschappen ontstaan in de schoot van de
filosofie (psychologie, Newton heette zichzelf ook filosoof)
o Sommige filosofische vragen doorheen de jaren wel beantwoord
o Filosofie boekt op alle domeinen ‘negatieve’ vooruitgang
Feynman: “A centipede was happy- quite ! Until a toad in fun said: ‘Pray, which leg
moves after which?’ This raised her doubts to such a pitch, She fell exhausted in the
ditch Not knowing how to run”
-> duizendpoot die heel gelukkig is en de pad die vraagt hoe de duizendpoot een poot
verzet. De duizendpoot begint na te denken en kan niet meer vooruit, de pad stelde
zijn automatismen in vraag
=> één fundamentele vraag kan volledig proces wankel zetten, filosofen stellen net die
vragen
4 deeldomeinen
Wat is filosofie? Worden nu 4 andere moeilijk te beantwoorden vragen: zoals ‘wat is
metafysica?’
1. Metafysica
3
, Bestudeert de aard en de structuur van de wereld
Fundamentele vraag: wat het betekent om te bestaan, wat is de mens? Wat is de
wereld?
Niet makkelijk om te zeggen wat metafysica is: filosofie met de vraag naar het
zijn, het overstijgt de fysica
Het is de oudste vorm van wetenschap
Voorbeeld: debat over de verhouding tussen lichaam en geest -> zijn we meer
dan onze hersenen? Materialisten/fysicalisten <-> dualisten
2. Logica
Fundamentele vraag: Wat is de kennis
Hoe moet ik op juiste manier gaan argumenteren? Deugdelijk redeneren en
argumenteren?
Weerleggen van drogredenen: slippery slope ‘als we A toestaan dan B een
onwenselijk gevolg dus gaan we A niet doen’
3. Epistemologie = kennisleer
De aard, de structuur en de mogelijkheid van onze kennis
Waar komt kennis vandaan? (wat kan ik weten en is wat ik weet ook waarheid?)
Kunnen we waarheid en zekerheid bereiken?
Decartes zekerheden -> zoektocht naar zekere kennis: ik besta en denk maar
ook God en de wereld bestaan
Brain in a vat is een typisch epistemologisch experiment
Hume : emperist rationalist -> Is wat we waarnemen correct? Kunnen we van
iets zeker zijn?
4. Ethiek en moraalfilosofie
Fundamentele vraag: Wat moet ik doen? Wat is goed handelen?
Je moet je houden aan normen en waarden: normatieve universum
Bv. Troly probleem (gedachte-experiment): trein van spoor veranderen en 6
mensen redden/ 1 vermoorden , ga je het spoor wisselen?
consequentialisme (gevolgen staan centraal, zijn de gevolgen beter dan is het
een goede daad) vs. deontologie (gevolgen maken niet uit, enkel naar de
waarden kijken)
Wetenschapsfilosofie
- Beschouwd als een toegepaste vorm van epistemologie
- Kan je opnieuw opdelen in twee deeldomeinen
o Algemene wetenschapsfilosofie: fundamentele filosofische kwesties die verband
houden met wetenschap
o Toegepaste wetenschapsfilosofie: (bv. mechanisering en medicalisering)
betrekking op specifieke wetenschappen zoals biologie, gentechnologie -> weten
of de onderzoeksresultaten van wetenschap x een nieuw licht kunnen werpen op
filosofische problemen buiten die wetenschap
Een zeer korte geschiedenis van de westerse filosofie
Filosofie werd doorheen de geschiedenis uitgedaagd door andere vormen van kennis
Antieke Oudheid (6de eeuw v.C tot 4de eeuw n.C) : van mythe naar filosofie
Toen weinig wetenschappers, de mensen vonden antwoorden in verhalen : die verhalen
waren vaak met Goden, mythes die zeiden wie we waren, hoe de seizoenen werkten
(mythe door persifone),… => alles werd door die verhalen verklaard
4
Deel 1: mens en natuur
Hoofdstuk 1: Wat is filosofie?
Richard Feynman: “Wetenschapsfilosofie voor wetenschappers is even nuttig als vogelkunde
voor vogels” => Is filosofie nuttig voor wetenschappers???
Nigel Warburton: “Philosophy is an unusual subject in that its practitioners don’t agree what
it’s about”
Ambrose Bierce: “Een stelsel van vele wegen die van nergens naar niet leiden”
Etymologie
Filosofia: φιλοσοφία
φιλο: houden van en σοφία : wijsheid => houden van de wijsheid/liefde voor wijsheid,
verlang om te weten? => Onvolledige definitie, brengt ons niet veel verder
Aristoteles: alle mensen verlangen van nature naar wijsheid dus niet kenmerkend voor
filosofen
Drie deelaspecten: attitude, methodologie, domein
Vooroordelen over wetenschappers en filosofen:
- “Filosofie is louter fauteuilwerk”: oude mannen die discussiëren over het leven
o Fauteuilfilosofen: die gebruikmaken van intuïties en niet van empirisch
onderzoek
- “Wetenschappers gaan alleen maar empirisch te werk”: waarnemingen toetsen en
experimenteren
- “Filosofie baseert zich slechts op intuïties” : belangrijke rol maar niet alles, filosofie is
meer dan intuïtie
- “Filosofie eindigt waar wetenschap begint”
Muller-Lyer illusie: de lijnen zijn evenlang maar ons gezichtsvermogen bedriegt ons =>
Decartes: best mogelijk dat onze zintuigen ons vaker bedriegen dan we denken
Wat is filosofie:
Attitude: 2 houdingen die filosofen aannemen
1. Verwondering
Verwondering koppelen aan de werkelijkheid, maar niet elke filosoof neemt
verwondering als vertrekpunt
“Verwondering is het staren in een wereld die tot voor kort een andere wereld
was en nu de eigen wereld blijkt te zijn” (Cornelis Verhoeven)
Verwondering is een romantisch beeld maar eigenlijk ook dramatische kijk
Dramatisch – creatief – theoretisch
Filosofen verwonderen maar wetenschappers ook!
2. Kritisch nadenken
Twijfelen aan alles, alles in vraag stellen (alles wat evident is): in vraag stellen
van gebeurtenissen
Betwijfelen van autoriteiten
1
, Twijfelen over zintuigelijke waarnemingen : niet enkel wat gezegd wordt maar
ook de zintuigen
Decartes:
- in ons denken zit een kwade geest en bedriegt ons in elke voorstelling, we
nemen dingen waar maar is dat wel echt? : hij gebruikt twijfel als methode om
tot waarheid te komen
- na proces van twijfel kan hij over één ding zeker zijn namelijk het feit dat hij
denkt (je pense donc je suis)
Feynmann: “Een van de kwaliteiten van de wetenschap is dat ze ons de waarde
van rationeel denken bijbrengt, en het belang van vrijheid van denken; ze leert
ons dat het loont om te twijfelen aan de waarheid van wat ons wordt verteld”
=> ook wetenschappers doen dus wat filosofen doen : men kan kritisch zijn
zonder aan filosofie te doen
G? om filosofie te verklaren moeten we dus verder gaan dan verwondering en
twijfel
Methodologie: de methoden die filosofie gebruikt
1. Spelen met intuïties
Bv. 2 vrienden rijden dronken , ene maakt iets mee -> filosofie: wie moet zich
het meest schuldig voelen? Moral Luck
Evolutie van het begrip ‘intuïtie’ : nu iets anders dan vroeger , vroeger was het
gewoon ‘een idee hebben’
o 17e eeuw (Decartes: des idées claires et distinctes) : intuïties zijn heldere
en onderscheiden ideeën (kennis die op een onmiddellijke manier
verkregen wordt)
o Vandaag (nieuwe, eerder negatieve betekenis) : common sense/ het
gezond verstand – uitspraken en spontane opvattingen (moeilijk te
veranderen)
Maar… niet alleen filosofen werken met intuïties!
o Ook wetenschappers baseren zich op intuïties die later eventueel
bevestigd, weerlegd worden door experimenteel onderzoek
2. Gedachte-experimenten
= een instrument van de verbeelding, dat gebruikt wordt om nieuwe informatie
over een thema te verkrijgen zonder gebruik te maken van nieuwe empirische
data
Het experiment speelt zich af in het labo van de menselijke geest: een vraag of
hypothese, bv. wat moet ik doen?
Voordelen:
o Visualiseren en verhelderen van filosofische problemen
o Gegevens en argumenten voor en tegen een theorie verzamelen
o Financiële, technologische en morele problemen mee omzeilen die zich
zouden stellen bij ecthe-wereld-experimenten
Maar… niet alleen filosofen werken met gedachte-experimenten!
Voorbeeld brain in a vat:
hersenen koppelen aan machine die alles voorstelt en je alles laat geloven, je
bent nooit zeker dat wat we waarnemen echt is, bv. zit je wel echt in de les of
wordt dit door je hersenen zo voorgesteld als een droom
o Ook zo volgens Decartes: ons denken wordt voortdurend op een
dwaalspoor gezet door God of een kwaadaardige genie (malin génie)
2
, o Uit dit experiment afleiden: zekerheden zijn eigenlijk geen echte,
fundamentele zekerheden
Voorbeeld het schip van Theseus:
Griekse held Theseus die een schip als cadeau kreeg voor overwinning, hij wou
dat het schip altijd zou blijven bestaan maar na een tijd moeten delen vervangen
worden
- Als filosoof vragen ze hun af of het dan wel nog hetzelfde schip is, gaat het
louter om de materie?
- nadenken over identiteit: is identiteit het lichaam of de geest? Geest in een
ander lichaam nog steeds dezelfde identiteit?
3. Conceptuele analyse
Luciano Floridi: ‘filosofie is “conceptual engineering” -> ontrafelen en verbeteren
van concepten die we in het dagelijks leven te achteloos gebruiken
Doel: te bepalen waarover we precies spreken als we spreken over tijd, liefde,
vrijheid,…
Problematiseren van brede begrippen : ontrafelen en op een andere manier
bekijken (zoals liefde, tijd, vrijheid)
Problematiseren van specifieke begrippen (zoals ziekte, obesitas, handicap)
Maar… niet alleen filosofen doen aan conceptuele analyse (ook in sociologie en
fysica) => ze specifiëren dus nog steeds niet alles van filosofie
Domein: de aarde van de vragen en problemen waarmee ze zich
bezighouden
Filosofie kan over alles gaan, heel ruim domein : filosofische vragen gaan over alle
domeinen
Radicale, verwarrende en kritische vragen : die we in het dagelijks leven niet hoeven te
stellen
Zelfkritiek van de filosoof (versus wetenschap) : ook zijn eigen wetenschap in vraag
stellen
Vooruitgang in de filosofie? : tegenargumenten
o Ook binnen wetenschap niet altijd evident
wetenschappelijke paradigma’s elkaar opvolgen zonder echt op elkaar verder te
bouwen
o Sinds de moderne tijd talloze wetenschappen ontstaan in de schoot van de
filosofie (psychologie, Newton heette zichzelf ook filosoof)
o Sommige filosofische vragen doorheen de jaren wel beantwoord
o Filosofie boekt op alle domeinen ‘negatieve’ vooruitgang
Feynman: “A centipede was happy- quite ! Until a toad in fun said: ‘Pray, which leg
moves after which?’ This raised her doubts to such a pitch, She fell exhausted in the
ditch Not knowing how to run”
-> duizendpoot die heel gelukkig is en de pad die vraagt hoe de duizendpoot een poot
verzet. De duizendpoot begint na te denken en kan niet meer vooruit, de pad stelde
zijn automatismen in vraag
=> één fundamentele vraag kan volledig proces wankel zetten, filosofen stellen net die
vragen
4 deeldomeinen
Wat is filosofie? Worden nu 4 andere moeilijk te beantwoorden vragen: zoals ‘wat is
metafysica?’
1. Metafysica
3
, Bestudeert de aard en de structuur van de wereld
Fundamentele vraag: wat het betekent om te bestaan, wat is de mens? Wat is de
wereld?
Niet makkelijk om te zeggen wat metafysica is: filosofie met de vraag naar het
zijn, het overstijgt de fysica
Het is de oudste vorm van wetenschap
Voorbeeld: debat over de verhouding tussen lichaam en geest -> zijn we meer
dan onze hersenen? Materialisten/fysicalisten <-> dualisten
2. Logica
Fundamentele vraag: Wat is de kennis
Hoe moet ik op juiste manier gaan argumenteren? Deugdelijk redeneren en
argumenteren?
Weerleggen van drogredenen: slippery slope ‘als we A toestaan dan B een
onwenselijk gevolg dus gaan we A niet doen’
3. Epistemologie = kennisleer
De aard, de structuur en de mogelijkheid van onze kennis
Waar komt kennis vandaan? (wat kan ik weten en is wat ik weet ook waarheid?)
Kunnen we waarheid en zekerheid bereiken?
Decartes zekerheden -> zoektocht naar zekere kennis: ik besta en denk maar
ook God en de wereld bestaan
Brain in a vat is een typisch epistemologisch experiment
Hume : emperist rationalist -> Is wat we waarnemen correct? Kunnen we van
iets zeker zijn?
4. Ethiek en moraalfilosofie
Fundamentele vraag: Wat moet ik doen? Wat is goed handelen?
Je moet je houden aan normen en waarden: normatieve universum
Bv. Troly probleem (gedachte-experiment): trein van spoor veranderen en 6
mensen redden/ 1 vermoorden , ga je het spoor wisselen?
consequentialisme (gevolgen staan centraal, zijn de gevolgen beter dan is het
een goede daad) vs. deontologie (gevolgen maken niet uit, enkel naar de
waarden kijken)
Wetenschapsfilosofie
- Beschouwd als een toegepaste vorm van epistemologie
- Kan je opnieuw opdelen in twee deeldomeinen
o Algemene wetenschapsfilosofie: fundamentele filosofische kwesties die verband
houden met wetenschap
o Toegepaste wetenschapsfilosofie: (bv. mechanisering en medicalisering)
betrekking op specifieke wetenschappen zoals biologie, gentechnologie -> weten
of de onderzoeksresultaten van wetenschap x een nieuw licht kunnen werpen op
filosofische problemen buiten die wetenschap
Een zeer korte geschiedenis van de westerse filosofie
Filosofie werd doorheen de geschiedenis uitgedaagd door andere vormen van kennis
Antieke Oudheid (6de eeuw v.C tot 4de eeuw n.C) : van mythe naar filosofie
Toen weinig wetenschappers, de mensen vonden antwoorden in verhalen : die verhalen
waren vaak met Goden, mythes die zeiden wie we waren, hoe de seizoenen werkten
(mythe door persifone),… => alles werd door die verhalen verklaard
4
